Ünite 2. Sağlık Ekonomisi Sistemi. Sağlık Yönetimi Tezsiz Yüksek Lisans Programı SAĞLIK EKONOMİSİ. Yrd. Doç. Dr. Gülpembe OĞUZHAN

(1)

Sağlık Ekonomisi Sistemi Ünite 2

SAĞLIK EKONOMİSİ

Sağlık Yönetimi Tezsiz Yüksek Lisans Programı

Yrd. Doç. Dr. Gülpembe OĞUZHAN

(2)

İ^{çİndekİler}

2.1. SAĞLIK EKONOMISI SISTEMI ... 3

2.1.1. Arz... 3

2.1.2. Talep... 4

2.1.3. Piyasa... 4

2.2. ÖDEV ... 6

2.3. KAYNAKLAR ... 7

SAĞLIK EKONOMİSİ SİSTEMİ

Yrd. Doç. Dr. Gülpembe OĞUZHAN

(3)

Sağlık.Ekonomisi.Dersi.ikinci.haftası,.sağlık.ekonomisi.sistemini.inceleyip.anlamaya.yönelik- tir..Sağlık.Ekonomisi.alanı.özellikle.ingilizce.yazın.yönünden.zengindir..1970’li.yılların.baş- larından.itibaren.çeşitli.ülkelerde.bilim.insanlarının.araştırma.konusu.olmuştur..Sizin.için.

özet.olarak.hazırladığım.bu.ders.notu.ile.sınırlı.kalmayıp.sağlık.ekonomisi.yazınından.da.

yararlanmanıza.ihtiyaç.bulunmaktadır..

2.1.

SAĞLIK EKONOMISI SISTEMI

Sağlık.ekonomisi.sistemi,.sağlık.hizmetleri.arz.ve.talebinin.sağlık.piyasasında.nasıl.ve.hangi.

koşullarda.karşılaştığını.ve.değişimin.nasıl.gerçekleştiğini.ortaya.koyan.mekanizmadır.

“Mevcut. koşullarda. sağlık. hizmetlerine. olan. talebi,. bu. ihtiyacı. karşılamak. üzere. piyasaya.

sürülmüş.olan.çeşitli.sağlık.hizmetleri.üretimini,.bu.hizmetlerin.fiyatlarının.oluşumunu.ve.

finansman.şeklini.ortaya.koymaktadır”.

Tanımdan.da.anlaşıldığı.üzere.sağlık.ekonomisi.sistemi.içinde.arz.ve.talebi.oluşturan.taraflar.bulunmaktadır..Bunlar.sistem.içinde.birbirlerini.etkilemektedirler..Bu.taraflar.aşağıda.

örnekleri.ile.birlikte.yer.almaktadır.

•. .Hastalar

•. .Sağlık.hizmeti.sağlayıcıları:.Hastane,.toplum.sağlığı.merkezi,.laboratuarlar,.diyaliz.mer- kezleri.

•. .Sağlık.hizmetini.finanse.edenler:.Devlet,.özel.ve.tüzel.kurum.ve.kuruluşlar,.kişiler

•. .Sağlık.hizmetinde.kullanılan.ürünleri.üreten-tedarik.edenler:.ilaç.firmaları,.tıbbi.cihaz.ve.

sarf.malzemeleri.firmalarıdır.

2.1.1. Arz

İktisadi. bir. terim. olarak. arz;. piyasada. var. olan. herhangi. bir. malın,. belirli. bir. zamanda. ve.

belirli.bir.fiyattan,.satılmak.için.piyasaya.sunulan.mal.ya.da.hizmet.miktarı.olarak.tanımlana- bilir..“Sağlık.ekonomisi.içerisindeki.anlamıyla.sağlık.hizmetlerinin.arzı,.sağlık.kurumlarının.

belli.bir.zamanda.belli.bir.fiyattan.sağlık.hizmetleri.satmaya.razı.oldukları.miktardır.“..Diğer.

bir.ifadeyle.sağlık.hizmetleri.arzı,.her.türlü.sağlık.hizmeti.vermeye.yönelik.koruyucu,.ayakta.

ve.yataklı.tedavi.birimleri.ve.kurumları.tarafından.verilen.koruyucu.sağlık.hizmetleri.ile.ilaç.

ve.diğer.tıbbi.cihaz.ve.malzemelerinin.miktarını.ifade.eder.

Sağlık hizmetleri arzının özellikleri ise;

•. .Sağlık.piyasasında.arz.miktarı.sınırlıdır..Sağlık.hizmetlerinin.arzı,.sağlık.piyasasının.kendine.has.özellikleri.nedeni.ile.diğer.mal.ve.hizmetlerin.arzından.farklılık.göstermektedir..

Sağlık. hizmeti. arz. edenler. genelde. kendi. aralarında. bir. monopol. oluşturabilmektedir..

Örneğin.bir.ilacın.tek.bir.firma.tarafından.üretilmesi,.ileri.bir.teknoloji.tıbbi.cihazın.tek.bir.

(4)

yasa.ekonomisindeki.“talep.arzı.doğurur”.kuralı.sağlık.piyasasında.tersine.işleyebilmekte,.

sağlık.hizmetlerine.yönelik.yeni.teknolojik.buluşların.ortaya.çıkması.ve.uygulanması.ile.

“arz.talebi.doğurur”.şeklinde.değişebilmektedir.

•. .Sağlık.sektöründe.arzın.arttırılması.ancak.var.olan.kapasitenin.arttırılması.ya.da.yeni.ya- tırımların.yapılması.ile.mümkün.olabilmektedir..Bu.durum.yüksek.maliyetleri.de.berabe- rinde.getirmektedir..Diğer.mal.ve.hizmetlerin.arzını.arttırmak.genellikle.kısa.bir.sürede.

mümkün.olduğu.halde,.sağlıkta.arz.artışını.sağlamak.uzun.bir.zaman.gerektirmektedir..

Sağlık.insangücünün.yetişmesi,.yeni.bir.hastanenin.kurulup.faaliyete.geçmesi,.yeni.sağ- lık. teknolojilerinin. ve. tedavi. yöntemlerinin. basamaklı. fazlardan. geçmesi. ve. ruhsatının.

alınması.uzun.yıllar.alabilmektedir.

•. .Sağlık.hizmetleri.arzının.belirlenmesinde.devlet.otoritesinin.aldığı.karar.etkili.olmaktadır..

İdare,.yasa.ve.yönetmeliklerle.piyasada.oluşan.fiyatı.denetim.altında.tutar..Devlet.otoritesi.üretici.olarak.doğrudan.aktif.rol.oynayacağı.gibi,.piyasaya.girmeden.sadece.düzen- leyici.kuralları.da.koyabilir..Devlet.otoritesinin.bu.iki.yönlü.hareketi.sağlık.hizmetlerinin.

arzı.üzerinde.etkili.olabilmektedir.

•. .Sağlık. hizmetleri. piyasasında. fiyat,. mevzuat. ile. belirlenen. bir. denetime. tabidir.. Sağlık.

hizmetleri.piyasasına.girebilmek.için.belirli.özellikleri.taşımak,.belirli.kuruluşlardan.izin.

almak.ve.yetkili.kurum.ve.kuruluşlar.tarafından.belirlenen.asgari.fiyat.tarifelerine.uymak.

gibi.zorunluluklar.piyasaya.girişi.zorlaştırmaktadır..

2.1.2. Talep

Ekonomi.yazınında.satın.alma.gücü.ile.desteklenen.isteğe.talep.denmektedir..Bir.isteğin.

talep. olarak. nitelendirilebilmesi. için. o. isteğin. satın. alma. gücü. ile. desteklenmesi. gerekir..

Ekonomi.yazınında.talep.ile.sağlık.hizmetleri.talebi.arasında.bazı.farklılıklar.bulunmaktadır..

Bu.durum.sağlık.mal.ve.hizmetlerinin.farklı.olmasından.kaynaklanmaktadır..Sağlık.hizmetleri.için.üretilen.mal.ve.hizmetlere.yönelik.talep.bireyden.geldikten.sonra.sağlık.hizmetinin.

çeşidi.ve.miktarı.hekim.tarafından.belirlenmektedir..Birey.sağlık.problemini.hissedebilir.ve.

bunun.için.sağlık.hizmeti.talebinde.bulunabilir..Ancak,.bu.sorun.mutlaka.hastalık.belirtisi.

demek.değildir..Dolayısıyla.sağlık.hizmetlerinde.talebin.oluşması.diğer.alanlarda.olduğun- dan.farklıdır..

Sağlık ekonomisi sistemi içindeki talebin özellikleri aşağıda sıralanmaktadır.

•. .Rastlantısal:.Toplumda.yaşayan.bireylerin.ne.zaman.hasta.olacağı.bilinmediğinden.sağ- lık.hizmetlerinin.talebi.önceden.bilinemez.

•. .İkamesi.yok:.Sağlık.hizmetlerinin.yerine.başka.bir.mal.veya.hizmet.kullanımı.söz.konusu.

değildir..

•. .Erişim.ve.sigorta:.Sağlık.hizmetlerinin.ülke.çapında.yaygın.olarak.sunulması.ve.devlet.

sigorta.kapsamının.artırılması.sağlık.hizmetlerine.olan.talebi.arttırır..

2.1.3. Piyasa

Sağlık.hizmetleri.piyasasında.sağlık.arz.ve.talebi.karşı.karşıya.gelmektedir..Sağlık.ekonomisi.sistemi.içindeki.arz.ve.talebin.özellikleri.nedeni.ile.sağlık.piyasası.da.farklıdır..Gelir.ile.

ilişkilendirildiğinde.sağlık.hizmetlerinin.maliyeti.çok.yüksek,.hastalar.sağlık.hizmetlerinin.

(5)

hem.üretimine.hem.de.tüketimine.doğrudan.katılmakta.ve.sağlık.hizmetini.tüketme.ya.da.

tüketmeme.kararlarının.geriye.dönüşü.olamayabilmektedir..

Arz.ve.talep.piyasada.karşılaştığı.zaman,.arz.edilen.miktarla.talep.edilen.miktarı.birbirlerine.

eşit.kılan.fiyat,.piyasa.(denge.fiyatı).fiyatıdır..Bu.fiyat.arz.ve.talep.eğrilerinin.kesiştiği.noktaya.tekabül.etmektedir..Bilindiği.gibi.denge.noktasında.talep.edilen.miktarla.arz.edilen.miktar.eşit.düzeyde.ve.noktadadır.ve.tam.rekabet.koşullarının.sağlandığı.piyasalarda.oluşur..

Tam rekabet koşulları aşağıdaki gibi özetlenebilir.

•. .Çok.sayıda.alıcı.ve.satıcı.bulunmaktadır.bu.nedenle.fiyatı.kontrol.etmek.söz.konusu.de- ğildir

•. .Piyasaya.girişte.ve.çıkışta.engel.yok

•. .Ürün.ya.da.marka.farklılaşması.yok,.ürünler.homojen.ve.arada.kalite.farklılıkları.yok.

•. .Ölçek.ekonomisi.ve.monopoli.söz.konusu.değil

•. .Üreticilerin.tek.amacı.kar.etmek,.tüketicilerin.tek.amacı.ise.faydayı.maksimize.etmek

•. .Dışsallık.söz.konusu.değil

•. .Risk.ve.belirsizlik.yok.

Sağlık.piyasasında.tam.rekabet.koşulları.sağlanamadığından.fiyat.denge.noktalarına.ulaş- mada.başarısızlığa.uğramaktadır..Sağlık.piyasasının.özellikleri.aşağıda.sunulmaktadır:

Sağlık.piyasasında.tüketici.rasyonalitesi.ve.tüketici.hakimiyeti.tam.olarak.sağlanamamak- tadır..Tam.rekabet.koşullarının.sağlandığı.bir.piyasada.tüketiciler.kaynaklarını,.faydalarını.

maksimize.edecek.şekilde.harcamaktadırlar..Sağlıkta.tüketiciler.akıl.ve.ruh.sağlığı.hastaları,.

komada.olanlar.ya.da.bilgi.sahibi.olmayanlar.olduğu.için.rasyonalite.ve.hakimiyet.sağlana- mamaktadır.

Bir.mal.ve.hizmet.alım.satımı.sırasında.tarafların.bilgisinin.tam.olduğu.varsayılmaktadır..Tam.

bilgi.her.iki.tarafın.her.konuda.bilgisinin.olması.demek.değildir..Sadece.her.iki.taraf.için.bilgiye.ulaşmanın.bir.zorluğunun.olmadığı.ve.sözleşmeyi.etkileyen.tesadüfî.olaylar.konusunda.

iki.tarafın.da.aynı.konumda.olduğu.bir.durumu.tanımlamaktadır..Fakat.sağlık.sektörü,.doğası.

gereği.belirsizliklerin.olduğu.bir.yapıya.sahiptir..Sağlık.ihtiyacının.ne.zaman.ve.hangi.şart- larda.ortaya.çıkacağı.belirgin.olmadığı.için.risk.ve.belirsizlik.bulunmaktadır..Bu.belirsizlikler.

konusunda.tüm.taraflar.eşit.mesafede.değildir..Bu.nedenle.bilgi.asimetrisi.özelliği.bulunmak- tadır..Piyasanın.tüm.tarafları.hastalığın.doğası.gereği.maliyet.ve.zamanlama.konusunda.tam.

bilgiye.sahip.değildirler..Hasta.ve.hekim.arasındaki.ilişkide.de.bilgi.açısından.farklılık.vardır..

Hastaların.tıbbi.bakımın.etkililiği,.kalitesi.ya.da.tedavi.almanın.veya.almamanın.etkileri.üze- rindeki.bilgileri.sınırlıdır..İki.tarafın.eşit.bilgiye.sahip.olmadan.yaptığı.sözleşmeler.ekonomi.

teorisinde.asimetrik.bilgi.başlığı.altında.değerlendirilmektedir..Sağlık.hizmetini.üretenler.ile.

tüketenler.arasında.diğer.mal.ve.hizmetlerde.görülmeyen.bir.ilişki.vardır..Hekim.hastasının.

(6)

Sağlık.piyasasının.dışsallık.ve.kamu.malı.olma.özelliği.vardır..Dışsallık.bir.mal.ya.da.hizmetin.

tüketiminden,.o.malı.tüketenlerin.dışındakilerin.de.etkilenmesidir..Örneğin.bulaşıcı.hasta- lıklar.için.yapılan.bir.aşı,.olmayanları.da.pozitif.yönde.etkilemektedir..Sağlık.birçok.ülkede.

anayasal.hak.olduğu.için.kamu.malı.olma.özelliği.taşır..Hizmet.için.ödeme.yapmayanların.

hizmet.dışına.çıkarılması.mümkün.değildir..Devlet.otoritesi.tarafından.nüfusun.yüksek.ol- madığı.bir.bölgeye.hastane.yapıldığında.ve.sağlık.insangücü.yerleştirildiğinde,.bölgede.ya- şayanlar.için.bir.kamu.malı.üretilmiş.olur..Ek.hastanın,.hastane.kapasitesini.aşana.kadar.ek.

maliyeti.yoktur..Hizmeti.almanın.bir.sınırlılığı.olmayacak.ve.bölgede.yaşayan.kimse.hizmeti.

almaktan.dışlanmayacaktır..Başa.baş.noktası.geçildiğinde.yeni.yatırımlar.gerekebilir.

Sağlık. hizmetlerinde. ölçek. ekonomisi. ve. doğal. monopolilerin. geliştiği. alanlar. vardır.. Öl- çek.ekonomisi,.üretim.artarken.maliyetin.düşmesidir..Doğal.tekel,.ölçek.ekonomisi.gereği.

olarak,.tek.bir.firmanın.piyasadaki.tüm.talebi.karşılamasının.daha.etkin.olduğu.durumda.

ortaya. çıkar.. Ölçek. ekonomisi. ile. sağlık. işletmeleri. büyük. miktarlardaki. çıktı. ile. ortalama.

maliyetleri.düşürebilirler..Üretim.miktarı.arttıkça.her.bir.birim.ürünün.maliyetleri.belirli.bir.

noktaya.kadar.azalabilmektedir.

Sağlık.piyasası.ahlaki.tehlike.içermektedir..Arz.tarafındaki.ahlaki.tehlikeler.için.çalışma.saat- lerinin.ve.bakılan.hasta.sayısını.değiştirilmesi,.tedavi.yöntemlerinin.değiştirilmesi.ve.hasta- nelerin.yatış.sürelerinin.değiştirmesi.örnek.verilebilir..Örneklerden.anlaşıldığı.üzere.arz.gereksiz.talep.yaratabilir..Talep.tarafındaki.ahlaki.tehlikelere.ise.gereksiz.hizmet.talebi,.hizmet.

alınan.yer.değişikliği.ve.kendi.kendine.tedavi.yaratma.örnek.verilebilir.

Piyasa.koşulları.sağlık.piyasası.sorunlarını.çözemediği.için.devletin.düzenleme.rolünü.üst- lenmesi. gerekebilir.. Bu. düzenlemeler. ile. ilgili. örnekler. ise;. kalite. ve. etkililiği. düzenleme.

(klinik.müdahalelerin.maliyet.etkililiğini.belirleme,.akreditasyon,.sağlık.personeli.eğitimi),.

hasta.erişimini.düzenleme.(katkı.payları,.sevk.sistemi,.aile.hekimliği),.hizmet.sunucularının.

davranışını.düzenleme.(hasta.katılım.payları,.özel.hastane.yatırımları,.tam.gün),.finansman.

kurumlarını.düzenleme.(sözleşme.kurallarını,.fiyatları,.ödeme.yöntemlerini.belirleme),.ilaç.

sektörünü.düzenleme.(referans.fiyat,.ruhsatlandırma.ve.geri.ödeme.kuralları,.jenerik.ikame- si),.hekimleri.düzenleme.(tam.gün,.taban.ve.tavan.fiyatları.belirleme,.malpraktis.kuralları,.

rotasyon).olarak.verilebilir.

2.2.

ÖDEV

Sağlık.piyasasının.özelliklerinden.birini.seçerek.örnek.oluşturunuz.

(7)

2.3.

KAYNAKLAR

•. Charles,.E..P.,.Health.Economics,.Addison.Wesley,.2002.

•. Culyer.A..J..ve.Newhouse.J.P.,.Handbook.Of.Health.Economics..VOLUME.1A,.Elsevier.Science,.

2000.

•. Çilingiroğlu.N.,.“Ekonomik.Kalkınma.ve.Sağlık.Ekonomisi”,.Yeni.Türkiye,.Sayı.40,.2001.

•. Deloitte.Sağlık.ve.İlaç.Enstitüsü,.Türkiye’de.ve.Dünyada.Sağlık.Ekonomisi.

•. http://www.hta.gov.tr/pdf/STD-20.02.2013.S.MALHAN/SAGEM1.1.pdf.

•. Hutton.J.,.İlaç.Ödeme.Yöntemleri,.YHEC,.York.Üniversitesi,.İngiltere.

•. Mills.A..Ve.Gilson.L.,..Health.Economics.for.Developing.Countries:.A.Survival.Kit,.HEFP.working.

paper.01/88,.LSHTM,.1988..

•. Özsarı.H..İstanbul.Üniversitesi.Hastaneleri.Yönetim.Kurulu.Sağlık.Yönetimi..Eğitimi.21.Şubat.

2012.

•. Tatar.M.,.Sağlık.hizmetlerinde.kamu/özel.sektörün.rolü,.Hacettepe.Üniversitesi.İktisadi.ve.İda- ri.Bilimler.Fakültesi.Sağlık.İdaresi.Bölümü,.Seminer.Dersi.

•. Tatar.M.,.Sağlıkta.Değerlendirme.Teknikleri.Ve.Farmakoekonomi,.Hacettepe.Üniversitesi.Sağ- lık.Ekonomisi.ve.Sağlık.Politikası.Araştırma.ve.Uygulama.Merkezi.

•. Tokat.M.,.“Sağlık.Ekonomisi.”.http://www.husep.hacettepe.edu.tr.

•. Tokat,.M.,.Sağlık.Ekonomisi,.AÖF.Yayınları,.1994.

•. Top. M.,. Şahin. B.,. Hastane. Endüstrisinde. Değişen. Sınırlar:. Avrupa. Ülkelerinde. Yaşanan. Son.

Yirmi.Yıllık.Süreç,.Hacettepe.Sağlık.İdaresi.Dergisi,.Cilt:7,.Sayı:1,.2004.

•. Tutar.F.ve.Kılınç.N.,.“Türkiye’nin.Sağlık.Sektöründeki.Ekonomik.Gelişmişlik.Potansiyeli.ve.Fark- lı.Ülke.Örnekleriyle.Mukayesesi”,.Afyon.Kocatepe.Üniversitesi,.İ.İ.B.F..Dergisi.

(8)