YENİ TTK’YA GÖRE LİMİTED ŞİRKETLERDE ORTAKLARIN BAĞLILIK (SADAKAT) YÜKÜMLÜLÜĞÜ
Mustafa YAVUZ*
Öz
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, limited şirket ortaklarına yeni haklar sağlamaktadır. Bununla birlikte YTTK, sözkonusu ortaklara yeni yükümlülükler de getirmektedir. Bu yükümlülüklerden biri de, limited şir- ket ortakları için bağlılık (sadakat) yükümlülüğünün öngörülmesidir. Söz- konusu yükümlülüğü ihlal eden şirket ortakları ciddi yaptırımlarla karşı karşıya kalabilecektir. Ülkemizde yaklaşık 700.000 limited şirketin kurulu olması nedeniyle konu geniş bir kesimi ilgilendirmektedir. Doktrindeki görüşler ve yargı kararları da dikkate alınarak, YTTK’da limited şirket or- takları için kabul edilen bağlılık yükümlülüğünün uygulama esasları ile bu yükümlülüğe aykırı hareket eden ortakları bekleyen yaptırımlar detaylı bir şekilde bu çalışmada açıklanmıştır.
Anahtar Sözcükler: limited şirket, ortakların bağlılık yükümlülüğü, sır saklama,
1. GİRİŞ
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (T.C. Yasalar, 14.02.2011) (YTTK), limited şirketlerde ortakların hem haklarını hem de yükümlülüklerini yeni- den düzenlemiştir. Kanunda ortakların mevcut hakları ve borçlarına ilişkin esaslarda değişiklik yapıldığı gibi yeni haklar ve borçlar da ihdas edilmiş- tir. 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununda (ETTK) yer almayan, YTTK’da ilk defa düzenlenen yükümlülüklerden biri de limited şirket ortakları hak- kında öngörülen bağlılık (sadakat) yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük limi- ted şirketlerin ortakları açısından yeni bir sorumluluk demektir. Getirilen hüküm limited şirketin kişisel yönüne ilişkin bir düzenleme niteliğindedir.
Ortaklar şirket sözleşmesi ile belirlenen şirket amacının temini için gayret sarf etmek ve bu amaca ulaşmayı engelleyen eylemlerden kaçınmak
zorundadır. İşte bağlılık yükümlülüğü, bir ilişkinin taraflarının birbirle- rinin menfaatlerini desteklemesi, gözetmesi, ortak amacın gerçekleşmesi için gayret sarf etmesi, ortak amaca ulaşmayı engelleyen ve zarar verici davranışlardan kaçınması, şirket amaçlarına ve menfaatlerine aykırı hare- ket etmemesi (Karasu, 2005, 148) anlamına gelmektedir.
Bu çalışmamızda, YTTK’da düzenlenen limited şirket ortaklarının bağlılık yükümlülüğünün esasları ile bu yükümlülüğe aykırı davranışın yaptırımları hakkında detaylı bilgi verilecektir. Limited şirket ortaklarının rekabet etmeme borcu, bu çalışmanın kapsamı dışındadır.
2. LİMİTED ŞİRKETLERDE BAĞLILIK YÜKÜMLÜLÜĞÜ ETTK’da limited şirket ortakları hakkında bağlılık yükümlülüğü öngö- rülmemiştir. Ancak, doktrinde ve Yargıtay kararlarında kural olarak limited şirket ortaklarının şirkete ve diğer ortaklara karşı bağlılık yükümlülüğünün bulunduğu kabul edilmektedir. Bazı yazarlar, bu yükümlülüğün dayanağını 818 sayılı Borçlar Kanununun 520. maddesi olarak göstermektedir. Her ne kadar anılan madde adi şirketlere ilişkin ise de, bu şirketler için kabul edilen bağlılık yükümlülüğünün ETTK’nın 138. maddesi gereğince ticaret şirketleri hakkında da durumlarına uygun olduğu nispette uygulanabilece- ği savunulmuştur. Bazı yazarlar ise, bu yükümlülüğün dayanağının Türk Medeni Kanununun 2. maddesinde öngörülen dürüstlük (objektif iyi niyet) kuralı olduğunu savunmuştur.
YTTK ise bu tartışmalara son vererek, limited şirket ortaklarının bağ- lılık yükümlülüğünü doğrudan düzenlemiş ve bu hususu yasal dayanağa kavuşturmuştur. Bağlılık yükümlülüğü ile ilgili olarak bahsi geçen Kanu- nun 613. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarında; “Ortaklar, şirket sırla- rını korumakla yükümlüdür. Bu yükümlülük şirket sözleşmesi veya genel kurul kararıyla kaldırılamaz. Ortaklar, şirketin çıkarlarını zedeleyebilecek davranışlarda bulunamazlar. Özellikle, kendilerine özel bir menfaat sağla- yan ve şirketin amacına zarar veren işlemler yapamazlar. Şirket sözleşme- siyle, ortakların, şirketle rekabet eden işlem ve davranışlardan kaçınmak zorunda oldukları öngörülebilir.” denilmiştir. Görüldüğü üzere, Kanunda bağlılık yükümlülüğü tanımlanmamış, bu yükümlülüğün kapsamı içinde
bulunan “sır saklama” ve “çıkarları zedeleyecek davranışlarda bulunma- ma” yükümlülükleri özel olarak ifade edilmiştir. Sözkonusu yükümlülük- ler aşağıda açıklanmıştır.
Açıklamalara geçmeden önce belirtelim ki, limited şirket müdürlerinin yükümlülüklerinin düzenlendiği 626. maddede, özen yükümü ve rekabet yasağı açıklanmış, ancak bağlılık yükümü konusunda müdürlerin, ortaklar için öngörülmüş bulunan bağlılık borcuna tabi olduğu ifade edilmiştir. Do- layısıyla ortakların bağlılık yükümlülüğüne ilişkin bu çalışmada yer alan tespit, değerlendirme ve açıklamalar şirket ortağı olsun veya olmasın bütün müdürler hakkında da geçerlidir.
2.1. Sır Saklama Yükümlülüğü
YTTK’nın 613. maddesinde öncelikle bağlılık yükümlülüğünün somut bir niteliğini oluşturan sır saklama borcu düzenlenmiştir. Buna göre şirke- te ait sırları ve gizli bilgileri herhangi bir şekilde öğrenen ortağın bunları şirketin zararına olacak şekilde kullanması, kullandırtması, yayması ya da üçüncü kişilere açıklaması yasaktır. Kanunda limited şirketlerin yapısına uygun olarak sır saklama, bir bağlılık yükümü olarak öngörülmüş ve şirketin sırlarının saklanması emredici bir biçimde düzenlenmiştir. Bunun yanında, anılan yükümlülüğün şirket sözleşmesi veya genel kurul kararıyla kaldırılması yasaklanmıştır.
Öte yandan, kanun koyucu sürekli değişken olduğu gerekçesiyle “şirket sırrı” kavramını tanımlamamıştır. Madde gerekçesinde de sözkonusu yü- kümlülükte sınırlamanın geçerli olup olmadığı ile sınırının ve şirket sırrı kavramının öğreti ve mahkeme kararlarınca belirleneceği ifade edilmiştir.
Bununla beraber şirket sırrında, rakip bir şirketin bilmediği, öğrenmemesi gereken, şirketin zararına kullanabileceği, elde etmek için çalıştığı, peşinde olabileceği “bilgi” ölçüsü kabul edilebilir. Ancak rakiplerin ulaşabileceği, çeşitli kaynaklar aracılığı ile elde edebileceği verileri ve bilgileri kullana- rak yorumlama/değerleme ile çıkarabileceği bilgiler sır olarak kabul edile- mez. Bu kapsamda, şirketlere göre değişiklik arz etmekle birlikte, müşteri ve tedarikçi firmaları listesi, maliyetler, fiyat oluşumları, patentler ve diğer fikri mülkiyet hakları ile ilgili bilgiler şirket sırlarının başında yer alır.
2.2. Şirketin Çıkarlarını Zedeleyebilecek Davranışlarda Bulunmama Yükümlülüğü
YTTK’da hangi hallerin bağlılık yükümlülüğünün ihlali sonucunu do- ğuracağı açıklanmamıştır. Bununla birlikte Kanunun 613/II. maddesinde, bağlılık yükümlülüğü kapsamında ortakların, şirketin çıkarlarını zedele- yebilecek davranışlarda bulunması kesin bir şekilde yasaklanmıştır. Hü- kümde geçen “şirketin çıkarlarını zedeleyecek davranışlar” ibaresi geniş bir anlama sahiptir. Sözkonusu maddede ayrıca, şirket çıkarlarını zedele- yebilecek davranışların neler olduğu somutlaştırılmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede, ortakların “özellikle kendilerine özel bir menfaat sağlayan ve şirketin amacına zarar veren işlemleri yapamayacağı” ifade edilmiştir. Di- ğer taraftan, madde gerekçesinde “çıkarları zedeleyebilecek davranışlar”
ibaresinin şirkete karşı, onu engelleyecek, kötüleyecek, güç duruma dü- şürecek, gelişmesini köstekleyecek, yatırımlarına etki yapacak her çeşit davranışı kapsadığı belirtilmiştir. Bu bağlamda, şirketin korunmaya değer menfaatlerinin (projeleri, yatırımları, kurduğu, kurmakta olduğu ticari, sı- nai, finansal vs. ilişkiler gibi) ihlali ile şirket işletmesinin, bağlı şirketleri- nin, müşteriler çevresinin, dağıtım kanallarının ve ilişkilerinin vs.’nin kay- ba uğraması halinde bağlılık yükümlülüğüne aykırı davranılmış olacaktır.
Sözkonusu yükümlülüğün ihlali için doğrudan zarar oluşmasa bile olası zararın varlığı yeterlidir. Bu yükümlülüğe aykırı davranıldığını ise iddia eden ispatlayacaktır.
Bağlılık yükümünün sınırı ise rekabet yasağıdır. Ancak ifade ede- lim ki, YTTK’da limited şirket ortakları için doğrudan geçerli olan bir rekabet yasağı öngörülmemiştir. Bu yasağın uygulanabilmesi için şirket sözleşmesinde ortakların, şirketle rekabet eden işlem ve davranışlardan ka- çınmak zorunda olduklarına ilişkin bir hüküm bulunmalıdır. Sözleşmede rekabet yasağına ilişkin açık bir hüküm yer almadıkça ortak hakkında bu yasak uygulanamayacaktır.
2.3. Bağlılık Yükümlülüğünün Kaldırılması veya Sınırlandırılması YTTK’da limited şirket ortakları hakkında bağlılık yükümlülüğü geti- rilmekle birlikte, bu yükümlülüğün kaldırılmasına ya da sınırlandırıl-
masına da imkan sağlanmıştır. Nitekim anılan Kanunun 613/IV. madde- sinde; “Geri kalan ortakların tümü yazılı olarak onay verdikleri takdirde ortakların, bağlılık yükümüne aykırı düşen faaliyetlerde bulunabileceği, esas sözleşmenin sözkonusu onay yerine ortaklar genel kurulunun onay kararını öngörebileceği” hükme bağlanmıştır. Ortakların onayı veya genel kurul kararı ile bağlılık yükümü kısmen (belli bir olaya özgü) kaldırılabi- leceği gibi tamamen de (genel nitelikte bir izin ile) kaldırılabilir. Bunun yanında alınan karar, karar tarihinden önce işlenmiş olan bir yükümün ih- laline muvafakat verme şeklinde de olabilecektir. Fakat belirtmek gerekir ki, bağlılık yükümünün genel olarak kaldırılması ya da sınırlandırılması mümkün olmakla birlikte, bir önceki bölümde de belirtildiği üzere, bu yü- kümün özel bir hali olan sır saklama yükümünün şirket sözleşmesi ya da genel kurul kararıyla dahi kaldırılması mümkün değildir.
Ortakların bağlılık yükümüne aykırı faaliyette bulunabilmeleri için şirket iki şekilde karar alabilecektir. Birincisi, ilgili ortak/ortaklar dışında kalan ortakların tümünün (oybirliği ile) bu konuda yazılı olarak onay vermesidir. Hükümde geçen “geri kalan ortakların tümü” ibaresinin de işaret ettiği gibi bu hususta yazılı onay alınırken hakkında karar alınan ortak oy kullanmayacaktır. Bu husus, Kanunun 619/III. maddesinde de ay- rıca belirtilmiştir. İkinci karar alma yöntemi ise şirket sözleşmesinde ya- zılı onay yerine genel kurulun onayının yeterli görülmesidir. Bu durumda kararı, genel kurul verecektir. Genel kurul kararı, toplantıda temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun aynı yöndeki oyuyla alınacaktır (YTTK md. 621/I-g).
Şirket sözleşmesinin müdür ve/veya ortakların bağlılık yükümüne aykırı faaliyette bulunabilmeleri konusunda genel kurula yetki vermesi durumun- da, artık bu yetki sadece genel kurul tarafından kullanılacak ve başka bir organa ya da bir komiteye devredilemeyecektir (YTTK md. 616/II-e).
2.4. Bağlılık Yükümünün Ortaklık Haklarının Kullanımına Etkisi Bilgi alma ve kar payı almak hakkı gibi ortağın şahsi menfaatlerini doğ- rudan ilgilendiren haklar, Kanun veya şirket sözleşmesi tarafından ortağa şirket menfaatlerinin korunması için değil, kendi menfaatinin korunma-
yoktur. Ancak ortak, bu haklarını kullanırken, şirketin ve diğer ortakla- rın menfaatlerini dikkate almak zorundadır. Bağlılık yükümü, bu hakların kullanımında da ortağın davranışlarını sınırlayıcı bir rol oynar. Sözkonusu hakların kullanımı, amacına uygun olmalı, şirket ve diğer ortakların men- faatlerine ölçüsüz bir biçimde zarar vermemelidir. (Karasu, 2005) Ortak- lara tanınan bu hak, şirketin ve ortakların menfaatine aykırı, hakların sa- kınılarak kullanılması ilkesi ile bağdaşmayacak şekilde kullanılmamalıdır.
Aksine bir davranış bağlılık yükümlülüğüne aykırılık oluşturur.
3. BAĞLILIK YÜKÜMLÜLÜĞÜNE AYKIRI HAREKET ETMENİN SONUÇLARI
Ortakların bağlılık yükümlülüğüne aykırı davranmalarına ilişkin YTTK’da doğrudan bir düzenleme bulunmamakla birlikte, Kanun bir bü- tün olarak değerlendirildiğinde, bu yükümlülüğü ihlal eden ortaklar hak- kında aşağıda açıklanan yaptırımlardan birinin ya da birkaçının uygulan- ması mümkündür.
3.1. Ortaklıktan Çıkarma
YTTK’nın 640/I. maddesi gereğince, şirket sözleşmesinde bir ortağın genel kurul kararı ile şirketten çıkarılabileceği sebepler öngörülebilecektir.
Dolayısıyla şirket sözleşmesinde ortakların bağlılık yükümlülüğüne aykırı davranışı şirketten çıkarma sebepleri arasında gösterilebilir. Bu kapsamda sözkonusu yükümlülüğü ihlal eden ortaklar, şirket sözleşmesinde yer alan hükme istinaden şirketten çıkartılabilecektir. Bununla beraber aynı madde- nin üçüncü fıkrasında, şirketin istemi üzerine ortağın mahkeme kararıyla haklı sebebe dayanılarak şirketten çıkarılabilmesine de imkan tanınmış- tır. Böyle bir durumda, bağlılık yükümlülüğünün ihlali, ortağın şirketten ihracı açısından haklı sebep teşkil edebilecektir. Eğer ki, bir ortak bağlılık yükümlülüğünü ihlal ederse, şirket bu durumu haklı sebep olarak göstere- rek ilgili ortağın şirketten çıkarılması için dava açabilecektir.
3.2. Ortağın Çıkma Davası Açması
Şirket sözleşmesi, ortaklara şirketten çıkma hakkını tanıyabilecek, bu
kanun koyucu her ortağa, haklı sebeplerin varlığında şirketten çıkmasına karar verilmesi için dava açma hakkı tanımıştır (YTTK md. 638). Bu hal- de, bir ortak bağlılık yükümünü ihlal ederse, bir ya da birden fazla ortak bu durumu haklı sebep olarak göstererek şirketten çıkmasına karar verilmesi için mahkemeye başvurabilecektir.
Diğer taraftan, Kanun diğer ortaklar açısından “çıkmaya katılma” mü- essesesini düzenlemiştir. Buna göre, ortaklardan biri şirket sözleşmesinde- ki hükme dayanarak çıkmak istediği veya haklı sebeplerden dolayı çıkma davası açtığı takdirde, müdür/müdürler gecikmeksizin diğer ortakları bun- dan haberdar edeceklerdir. Diğer ortaklardan her biri, haberin kendisine ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde; şirket sözleşmesinde öngörülen hak- lı sebep kendisi yönünden de geçerliyse, kendisinin de çıkmaya katılacağı- nı müdürlere bildirmek veya açacağı bir dava ile haklı sebepler dolayısıyla çıkma davasına katılmak hakkına sahiptir. Bu halde bağlılık yükümlülüğü- ne ihlal nedeniyle bir ortak şirketten çıkma davası açtığında diğer ortaklar da bu davaya katılabilecektir.
3.3. Müdürlerin Görevden Alınması, Yönetim ve Temsil Yetkisinin Kaldırılması ve Sınırlandırılması
Genel kurul, müdürü veya müdürleri görevden almaya, yönetim hakkı- nı ve temsil yetkisini sınırlamaya yetkilidir (YTTK md. 630). Kanun koyu- cu, genel kurulun yöneticiyi görevden almadığı veya yönetim hakkını ve temsil yetkisini sınırlamadığı hallere ilişkin özel bir düzenleme yapmıştır.
Buna göre her limited şirket ortağı, haklı sebeplerin varlığında, yöneti- cilerin yönetim hakkının ve temsil yetkilerinin kaldırılmasını veya sınır- landırılmasını mahkemeden isteyebilecektir. Kanunda haklı sebep olarak nelerin kabul edileceği sayılmış olup, bu sebeplerden biri de yöneticinin bağlılık yükümünü ağır bir şekilde ihlal etmesidir. Dolayısıyla, bağlılık yükümüne aykırı davranıldığı gerekçesiyle her bir ortak, şirket müdürü- nün/müdürlerinin yönetim hakkının ve temsil yetkisinin kaldırılması veya sınırlandırılması için dava açabilecektir.
3.4. Mahkemeden Şirketin Feshinin Talep Edilmesi
teyebilmeye yetkilidir. (YTTK md. 636/III). Bu çerçevede, bir ya da daha fazla ortağın bağlılık yükümlülüğünü ihlal etmesi durumunda, diğer or- taklardan her biri bu hususu haklı sebep olarak göstererek şirketin feshini mahkemeden isteyebilecektir. Ancak bahsi geçen yükümlülüğün ihlalinin haklı sebep olarak gösterilebilmesi için bu durumun şirketin amacının ger- çekleşmesini engellemesi veya ortaklar arasındaki ilişkileri ciddi bir şekil- de etkilemesi gerekir.
3.5. Tazminat Davası Açılması
Bir limited şirket ortağı, bağlılık yükümüne herhangi bir şekilde aykırı davrandığı takdirde, şirketin veya ortakların uğramış olduğu zarardan so- rumludur. Uğranılan zararın tazmini için genel hükümlere göre ilgili ortak hakkında şirket ya da diğer ortaklar tazminat davası açılabilecektir.
4. SONUÇ
6102 sayılı Türk Ticaret Kanununda limited şirket ortakları için ilk defa bağlılık (sadakat) yükümlülüğü öngörülmüştür. Bu yükümlülük hem şirket ortakları hem de şirket müdürleri hakkında geçerlidir. Bağlılık yükümlü- lüğü kapsamında ortakların/müdürlerin, şirketin çıkarlarını zedeleyebile- cek davranışlarda bulunmaları yasaktır. YTTK’da bağlılık yükümlülüğü tanımlanmamakla birlikte ortakların özellikle kendilerine özel bir menfaat sağlaması veya şirketin amacına zarar veren işlemlerde bulunması ya da sır saklama yükümlülüğüne aykırı davranması hallerinde bu yükümlülüğün ihlal olunduğu kabul edilmektedir. Bununla beraber, bağlılık yükümlülü- ğü mutlak nitelikte değildir. Bahsi geçen yükümün ortaklar/müdürler açı- sından kaldırılması veya sınırlandırılması mümkündür. Öyle ki, geri kalan ortakların tümü yazılı onay verdikleri takdirde, bağlılık yükümüne aykırı faaliyetlerde bulunulabilecektir. Bu hususta şirket sözleşmesinde, sözko- nusu yazılı onay yerine genel kurulunun karar almaya yetkili olduğu da belirtilebilecektir. Sözleşmede böyle bir hüküm olması halinde oybirliği ile değil Kanunda öngörülen nitelikli nisaba göre karar alınacaktır. Ancak sır saklama yükümlülüğünün şirket sözleşmesi veya genel kurul kararıyla dahi kaldırılmasını YTTK yasaklamıştır.
Bağlılık yükümlülüğünün ihlali, ticaret hukukuna göre “haklı sebep”
olarak kabul edilmektedir. Bu halde, sözkonusu yükümlülüğe aykırı dav- ranan ortaklar, haklı sebebe istinaden şirketten çıkartılabileceği gibi diğer ortaklar yine haklı sebebe dayanarak şirketten çıkmayı isteyebilecektir.
Ayrıca, haklı sebebin varlığını gerekçe göstererek her bir ortağın şirketin feshini mahkemeden istemesi de mümkündür. Bunun yanında, ihlali ya- panın şirket müdürü olması durumda ortaklar, müdürün yönetim hakkının ve temsil yetkilerinin kaldırılmasını veya sınırlandırılmasını mahkemeden talep edebilecektir. Bunlardan ayrı olarak şirket veya her bir ortak, bağlı- lık yükümüne aykırı davranılması nedeniyle uğranılan zararın tazmini için dava açmaya yetkilidir.
KAYNAKÇA
Karasu, Rauf (2005). “Limited Şirketlerde Ortakların Sadakat Yüküm- lülüğü” Yaklaşım 148, (2005).
T.C. Yasalar (09.07.1956). 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu. Ankara : Resmi Gazete (9353 sayılı)
T.C. Yasalar (14.02.2011). 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. Ankara : Resmi Gazete (27846 sayılı)
