5-6. HAFTA
MAGMATİK
Magmatizma ve Volkanizma ile ilişkili/iç kökenlidirler
Çevredeki yapıları dayk, damar ve batolit şeklinde keserler.
Yan kayaçlarda ısınma sonucunda yeniden
kristallenme (rekristalizasyon), renk değişimi, ve tepkime zonları gelişebilir.
Soğuma alanlarında ve bünyelerinin dış
kesimlerinde ince taneli kristalli dokular gelişir.
Fosilleşme ve tabakalanmadan yoksundurlar.
Taneli/tümüyle kristalin (holokristalen), camsı ve afanititk, porfirik ve pegmatitik dokular izlenir.
Ana mineralleri kuvars, feldspat, amfibol, piroksen, feldspatoidler, olivin ve mikalardır.
METAMORFİK Çaklı, fosil ve mineral-kayaç
parçaları/taneleri deforme olmuş ve basınca dik yönlerde uzamışlardır.
Kayaç minerallerinde makroskopik ve mikroskobik boyutlarda hatta arazi ölçeğinde: sahada yönlü doku ve yapılar gelişmiştir.
Magmasal kayaçların çevresinde haleler şeklinde veya bölgesel ölçekte şisti, foliasyonlu yapılarda izlenebilirler.
Tipik olarak orojenik kuşaklar; plaka sınırlarında yüzlek (mostra) verirler.
Kayadaki şistozite, foliasyon ve
minerallerdeki dizilimler bölgesel yapısal kuvvetlere uyumludur.
Şisti, masif-şekersi, pitigmatik kıvrımlı, gnayssite ve şistozite dokuları izlenebilir.
Ana kıstas mineralleri: aktinolit, tremolit, kuvars, feldspat, mika, kordiyorit, sillimanit, glokofan, lavsonit, granat…tır.
SEDİMANTER
Tabakalı, derecelenmeli ve çoğunlukla fosillidirler.
Dalga izi, çamur çatlakları, çapraz tabakalanma gibi sedimentasyonu
karakterize eden yapısal unsurlar içerirler.
Neojen ve Kuvaterner yaşlı genç çökeller diyajenez (taşlaşma) geçirmemişlerdir.
Gevşek yapıdadırlar.
Klastik /taneli-kırıntılı, fosilli, oolitli, psiolitli olup, kimyasal çöklme sonrasında taneleri iç içedir.
Oluşumda ayrışma, aşınma, taşınma,
depolanma ve taşlaşma (diyajenez) safhaları yer alır.
Ana mineralleri kuvars, kalsit-
dolomit,felsapat, kil, jips, anhidrit, tuz, çört, glokonittir.
Jeolojiye Giriş I dersi Magmatik Kayalar Bölümü, Prof. Dr. Sinan ÖNGEN
MAGMATİK KAYAÇLARIN JEOLOJİK BULUNUŞ ŞEKİLLERİ
Magmatik kayaçlar magmanın yerkabuğunda çeşitli süreçler sonucu katılaşması ile oluştuklarından,gösterdikleri şekilleri şekiller de magmanın fiziksel ve kimyasal özelliklerine ve jeolojik ortama bağlı olarak gelişir.örneğin magmanın çeşitli nedenlerle yerkabuğundaki harketi veya yeryüzünde akması ve dolayısı ile büyük hacım veya alanlar kaplaması, magmanın kimyasal bileşim ve sıcaklığına göre değişen viskozitesine bağlıdır. Magmanın içine girdiği kayaçların fiziksel yapısal özellikleri de burada etkili diğer bir faktör olarak belirtilebilir.
Magmanın yerkabuğunda kayaçların içine girmesine/sokulmasına sokulum denilmektedir. Bunlar şekilleri ve çevre kayaçları ile olan ilişkileri dikkate alınmadan genel olarak ‘plüton’ şeklinde de adlandırılmaktadır
Çevre Kayaçlar ile Konkordan (uyumlu) İlişkide Olan Kütleler
Sil içinde bulundukları kayaçların tabakalanma veya şistozite yüzeylerine paralel yüzeylere sahip,levha şekilli magmatik kayaç kütleleridir.kalınlıkları tipik olarak yayılımlarına kıyasla çok küçüktür şekil 3.3 ). Yatay , düşey veya eğik konumda bulunabilirler ve çevre kayaçlara kıyasla daha gençtirler. Genellikle kıvrımlanmamıs kayaçlarla birlikte bulunurlar.
Kalınlıkları birkaç cm’den birkaç yüz metreye kadar değişebilir.
Lakolit : konkordan konumda, mantara benzer bir kesit gösteren, 1-8 km çapında ve yaklaşık 1000 m kalınlığa sahip magmatik kayaç kütleleridir. Kesitte üst yüzeyleri dışbükey,alt yüzeyleri ise düz veya yaklaşık dışbükey durumdadır.
Lopolit: Orta kısmı çökmüş/çukurcu olan, merceksi şekle sahip, genellikle konkordan, huni şeklinde magmatik kütlelerdir. (şekil 3.3 ). Hafif kıvrımlanmış bölgelerde blunurlar. Kalınlıkları birkaç bin metre olabilir. Çoğunlukla.
Çoğunlukla mafik-ultramafik bileşimde intrüzif kütlelerdir.
Fakolit : Bunlar kıvrımlı bölgelerde gözlenen, konkordan ve sintektonik, merceksi bir şekle sahip intrüzif kütlelerdir.
Çoğunlukla dalımlı kuvrımlarla birlikte bulunurlar; Antiklinallerin üst kısımlarında, senklinallerin çukur kısımlarında yer alırlar. Şekil 3.4
Çevre Kayaçlarla Diskordan (uyumsuz) kesen Magmatik Kütleler
Dayk : Çevre kayaçları keser konumda bulunan, yüzeyleri birbirine yaklaşık paralel; kalınlıkları, genişlik ve uzunluklarına kıyasla çok az olan magmatik kayaç kütleleridir. Kalınlıkları, birkaç cm ile km arasında değişir.büyük magmatik kayaç kütleleri birlikte bulunur. Doğada bilinen en büyük dayka örnek olarak Rodezya da kalınlığı 4 km, uzunluğu 450 km km olan büyük Dayk verilmektedir.
Jeolojik şekil ve oluşumlarına göre değişik dayk tipleri ayırt edilebilir. İşınsal (radyal) dayklar: magmatik kütlelerin çevresinde gözlenirler. Merkezden itibaren kilometrelerce uzaklığa kadar izlenebilirler (şekil 3.5)
Doç. Dr. Yaşar EREN ders notlarından…)
