4. ÜNİTE ASİTLER VE BAZLAR. Soru Çözdüren İpucu ASIT VE BAZLAR

(1)

ASİT VE BAZLAR

Asit özelliği gösteren maddelere asidik maddeler denir. Ekşi tatlara sahip olan domates, limon, kivi ve portakal gibi besinlerin yapısında asit bulunur.

Baz özelliği gösteren maddelere bazik madde denir. Acı tatlara sahip olan diş macunu, kabartma tozu, mide şurubu, deniz suyu ve tükürük gibi maddelerin yapısında baz bulunur.

Asidik veya bazik özellik göstermeyen maddelere nötr madde denir. Su ve tuz nötr maddelerdir.

H⁺ H–⁺

–

Su Su

Asit

Suda çözündüklerinde (sulu çözeltilerine) hidrojen iyonu (H⁺) verebilen bileşiklere asit denir.

Su

OH^– OH+ ^–

+

Su Baz

Suda çözündüklerinde (sulu çözeltilerine) hidroksit iyonu (OH^–) verebilen bileşiklere baz denir.

Asidin Kimyasal

Formülü

Asidin Kimyasal

İsmi

Asidin Piyasada Kullanılan

İsmi

Asidin Kuvveti

HCl Hidroklorik asit Tuz ruhu Kuvvetli

HNO3 Nitrik asit Kezzap Kuvvetli

H2SO4 Sülfürik asit Zaç yağı Kuvvetli

H2CO3 Karbonik asit – Kuvvetli

H3PO4 Fosforik asit – Kuvvetli

Bazın Kimyasal

Formülü

Bazın Kimyasal

İsmi

Bazın Piyasada Kullanılan

İsmi

Bazın Kuvveti

NaOH Sodyum

hidroksit

Sud kostik –

Kostik soda Kuvvetli

KOH Potasyum

hidroksit Potas kostik Kuvvetli Ca(OH)₂ Kalsiyum

hidroksit Sönmüş kireç Kuvvetli

NH₃ Amonyak Susuz baz Zayıf

Soru Çözd üren İpucu

Yapısında H bulundurmasına rağmen her bileşik asit değildir.

Yapısında OH bulundurmasına rağmen her bileşik baz değildir.

C₆H₁₂O₆ ➞ Glikoz ➞ Asit değildir.

NH₃ ➞ Amonyak ➞ Asit değildir.

C₂H₅OH ➞ Etil Alkol ➞ Baz değildir.

CH₃COOH ➞ Sirke Asidi (Asetik asit) ➞ Baz değildir.

HCOOH ➞ Formik Asit ➞ Baz değildir.

EKŞİ ASİT ACI BAZ

(2)

4. ÜNİTE

Günlük Hayatta Kullanılan Asidik Madde Çeşitleri Limon, portakal Sitrik asit

Elma Malik asit

Süt, yoğurt Laktik asit

Üzüm Tartarik asit

Çilek Folik asit

Zeytin yağı Oleik asit

Meyve suyu Benzoik asit

Reçel, marmelat Sorbik asit

Sirke Asetik asit

Karınca Formik asit

Asitler Bazlar

Suda çözündüklerinde hidrojen iyonu (H⁺) oluştururlar. Suda çözündüklerinde hidroksit iyonu (OH^–) oluşturur- lar.

Tatları ekşidir. (Sulu çözeltilerinin) Tatları acıdır. (Sulu çözeltilerinin) Ele (cilde) kayganlık hissi vermezler. Ele (cilde) kayganlık hissi verirler.

Turnusol kâğıdının rengini maviden kırmızıya dönüştü- rürler. (Annem kızartır)

Turnusol kâğıdının rengini kırmızıdan maviye dönüştü- rürler. (Babam morartır)

Fenolftalein çözeltisi damlatılınca renk değiştirmez. Fenolftalein çözeltileri damlatılınca renkleri pembeye döner.

Plastik ve camlara etki edemezler. Plastik ve camların yüzeyini matlaştırırlar.

pH değeri 0–7 aralığındadır. pH değeri 7–14 aralığındadır.

Kuvvetli asitler; mermer, plastik, metal gibi maddeleri aşındırıcı özelliğe sahiptir.

Kuvvetli bazlar; cam, porselen gibi maddeleri aşındırıcı özelliğe sahiptir.

Metallerle tepkimeye girerek H₂ gazı açığa çıkarırlar. Çoğu metale etki edemezler.

ASİTLER VE BAZLAR

Günlük Hayatta Kullanılan Bazik Madde Çeşitleri

Sabun Çamaşır sodası

Çamaşır suyu Kireç taşı (CaCO₃)

Deterjan Kabartma tozu

Mayonez Odun külü

Mide ilacı Kan

Diş macunu Çikolata

Asitlerin ve Bazların Ortak Özellikleri 1. Saf hâldeyken elektrik akımını iletmezler.

2. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.

3. Nötrleşme tepkimesi verirler. Asitler ve bazların nötrleşmesi sonucu tuz ve su oluşup ısı açığa çıkar.

4. Turnusol kâğıdının rengini değiştirirler.

5. Metil oranj çözeltileri ve karalahana suyu ile renk değiştirirler.

6. Kuvvetli olanları eşyalara ve insanlara zarar verir.

Tuzların Özellikleri

Asitler ve bazların nötralleşme tepkimeleri ile birleşmesi sonucu oluşan kristal yapılı katı maddelere tuz deniz.

Asit + Baz Tuz + Su + Isı

Tuzun Özellikleri

• Katı ve kristal hâldedirler.

• Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.

Tuzun Formülü

Tuzun İsmi

Tuzu Oluşturan Asit ve Baz

Asit Baz

NaCl Sodyum klorür HCl NaOH

NaNO₃ Sodyum nitrat HNO₃ NaOH

K₂SO₄ Potasyum sülfat H₂SO₄ KOH

Asit ve Bazlar Arasındaki Farklar

(3)

Belirteç (Ayıraç = İndikatör)

Maddelerin veya çözeltilerin türleri, farklı maddelerle girdiği tepkimelerde gösterdikleri (renk) değişiklikleri- ne göre belirlenir.

Asit, baz ve tuzları birbirinden ayırmak için kullanı- lan maddelere belirteç denir.

Asitlerin ve Bazların Kuvveti [pH (Power of Hidrojen) Değerleri]

Bir maddedeki veya çözeltideki hidrojen iyonlarının (H⁺) miktarına pH değeri denir. pH değeri, pH kâğıdı veya dijital pH metre ile ölçülür.

✽

Asit ve bazların kuvveti, pH ölçeğine göre belirlenir.

✽

pH ölçeği 0 ile 14 arasında derecelendirilmiştir. 7 nötrdür (Asit ve baz özelliği göstermez.).

✽

0-7 arası asidik, 7-14 arası bazik özellik gösterir.

0’a doğru yaklaştıkça asidik özellik, 14’e doğru yaklaştıkça bazik özellik artar.

Bazı asit ve bazların olumsuz etkileri vardır, eşyalara ve canlılara zarar verir. Bu tür maddelere kuvvetli asit veya kuvvetli baz denir.

pH değeri 3’ün altında olan maddeler kuvvetli asit, pH değeri 12’nin üstünde olan maddeler kuvvetli bazdır.

Asitlerin ve Bazların Olumsuz (Zararlı) Etkileri

● Asitler ve bazlar maddelerin rengini değiştirebilir, gaz çıkışına neden olabilir ya da maddeleri tahriş edebilir.

● Kuvvetli asitler; tahta, kâğıt, mermer, kumaş ve metal gibi eşyalarda aşındırıcı ve yakıcı etkiye sahiptir. Limon ve sirke asit içerir. Mermer mutfak tezgâhı üzerine konan kesilmiş limon mermerin aşınmasına neden olur.

● Kuvvetli bazlar; cam, kristal ve porselen gibi eşyalarda aşındırıcı etkiye sahiptir.

● Tuz ruhu ve çamaşır suyu gibi kuvvetli asit ve baz içeren temizlik ürünleri cildi tahriş eder.

● Yenilen besinlerin ve içilen içeceklerin yapısında çoğunlukla asit bulunur ve bu asit dişlerin çürümesine neden olur.

● Fazla tüketilen asitli içecekler ve yiyecekler asidik bir ortama sahip olan midenin asitlik değerini artırarak gastrit ve ülser gibi mide hastalıklarına neden olur.

● Asit ve baz içeren deterjanların birbirine karıştırılması sonucu açığa çıkan gazlar solunum sistemi hastalıkları- na veya zehirlenmelere neden olur.

Belirteç Asidik

Ortamdaki Rengi

Bazik Ortamdaki Rengi

Turnusol Kırmızı Mavi

Metil Oranj Kırmızı Sarı

Fenolfalein Renksiz Pembe

Lahana Suyu Kırmızı Mavi – yeşil

pH metre pH metre pH Kağıdı

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Asitlik kuvveti artar.

ASİDİK

Bazlık kuvveti artar.

BAZİK NÖTR

NÖTR

(4)

4. ÜNİTE ASİTLER VE BAZLAR

Asit Yağmurları

Asidik özellik taşıyan yağmur, kar ve dolu gibi yağışlara asit yağmurları denir.

Fosil yakıtların yanması sonucu açığa çıkan kar- bonmonoksit (CO), karbondioksit (CO₂), kükürtdioksit (SO₂) ve azotdioksit (NO₂) gibi gazlar, bulutlardaki su buharı veya diğer maddelerle tepkimeye girerek sülfürik asit (H₂SO₄), nitrik asit (HNO₃) ve karbonik asit (H₂CO₃) gibi asitleri oluşturup yağmur sularına karışır ve asit yağmuru olarak yeryüzüne iner. Asit yağmurlarına neden olan bir diğer faktör de yanardağlardır. Yanardağla- rın atmosfere püskürttüğü duman, su buharı ile bir araya gelerek asit yağmurlarını oluşturmaktadır.

Asit yağmurları toprağın kimyasal ve biyolojik yapısını etkiler, topra- ğın asitlik miktarını artırır.

Asit yağmurları karada, havada ve suda yaşayan bütün canlılara, araçlara, ormanlara, antik yapılara, eşyalara ve tüm doğaya yani yağ- dıkları bölgeye çeşitli zararlar verir.

Asit yağmurları topraktaki mineral- leri çözerek yer altı suları ve yüzey suları ile taşınmasına ve toprağın minerallerinin azalmasına yol aça- rak toprağın verimini düşürür.

Asit yağmurları; deniz, göl ve akar- sulara karışarak suların asitlik de- recesini etkiler ve burada yaşayan canlılar için tehlike oluşturur.

Asit yağmurlarının karıştığı sularla yetişen sebze ve meyveleri tüketen insanlar, bu sebze ve meyvelerden zarar görür.

İnsanlarda çeşitli solunum yolu hastalıklarına (akciğer kanseri, ne- fes darlığı gibi) hastalıklara neden olur.

Asitlerin ve Bazların Zararlı Etkilerinden Korunma Yolları

● Asit ve bazların bulunduğu kaplardaki güvenlik sembollerine dikkat edilmelidir.

● Gıda maddeleri dışındaki maddeler tadılmamalı, koklanmamalı ve bu maddelere dokunulmamalıdır.

● Asitlerin üzerine su değil, suyun üzerine asit dökülmelidir.

● Asit ve bazlar taşınırken veya saklanırken bu maddelerin konuldukları kaplar, asit ve bazlarla tepkimeye girme- yecek malzemelerden seçilmelidir. Bu nedenle asit çözeltileri metal kaplarda, baz çözeltileri ise cam kaplarda asla saklanmaz.

● Asit ve bazlarla çalışılan ortamlarda gözlük, maske ve eldiven takılmalı.

● Asit ve bazların karışması sonucu açığa çıkan gazlar solunmamalıdır.

(5)

Asit Yağmurlarının Zararlı Etkilerinden Korunma Yolları Sanayide (endüstride) ve

evlerde fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kaynakları tercih edilmelidir.

Fabrika bacalarına filtre ta- kılmalıdır. Bacalar ve soba boruları her yıl temizlenmelidir.

Egzoz gazlarını azaltmak için özel araçlar yerine toplu taşıma araçları kullanılmalıdır.

Motorlu taşıtların bakımları zamanında yapılmalıdır.

Sanayi kuruluşları mümkün olduğunca tarım arazilerinden, şehirlerden, ormanlık alanlar- dan uzak yerlere yapılmalıdır.

Yeşil alanlar artırılmalı ve or- man yangınları engellenmelidir.