FiYAT ARTI~LARI VE TURKiYE. 1. GiRi~

(1)

FiYAT ARTI~LARI VE TURKiYE

Ass. S. Rldvan KARLUK

1. GiRi~

Ulkemizin i<;inde bulundugu son enflasyonist durum, gunumii- ziin en onemli ekonomik sorunlarmdan biri hflline gelmi~tir. Eko- nomide goriilen bu enflasyonist baskl ba:;;ka bir deyimle hlZ!:1 ve devamh fiyat yiikseli~leri, ihracatl azaltIp ithalatm artmasma sebeb olan, altm ve doviz reservlerinieriten, i:;; alemine emniyetsizl'jk ve belirsizlik getiren, istihdam seviyesinin dii~mesine sebep olan, gelir dagIllmml zengin slmflar haline degi~tirerek zengini daha zengin, fakiri daha fakir bir duruma getirerek sosyal ban~ ve huzuru bo- zan, mevcut kaynak dagl1:m1ml degi~tiren has III genel ekonomik dengeyi kokiinden sarsan ekonomik bir hastahk niteligi kazamm~

bul unmaktadlr.

Bu nedenle biz bu makalemiz ile klsaca fiyat artl~Iarmm hangi anlama geldigini ve ekonomide fiyat artu;;lanm a<;Ildayan ba~hca

iki modele degindikten sonra ekonomimizde goriilen fiyat artI$lan- m ve nedenierini klsaca incelemeye <;ah~acaglz.

II. BAZI TAN 1M VE KAVRAMLAR

Genel olarak enflasyonu, diger degi~ik yakla~lmlar yanmda, fi·

yatiar genel seviyesinde goriilen devamh ve yiiksek artl~l:ar olarak tammiamak miimkiindiirl. Bu a<;ldan, ekonomide goriiIen enflasyo.

nist bir konjonktiirel geli~menin ba~hca gostergesi, fiyatlar genel

(1) John LINDAUER, Macroeconomics, John Wiley and Sons Inc, New·

York, 1971, s. 5 ve 329.

310

(2)

seviyesindeki hlZtl ve devamh artl~lar olmaktadlr. Enflasyonun devamh ve hlZh bir fiyat ylikseli~i olarak basit bir tanlml konuya tam bir aC;lkhk getirmemektedir. Bu nedenle bazl noktalara deginmekte yarar vardlr.

Once, ekonominin genel konjonktiire uyarak geni~leme devrele- rinde bir tahm fiyat artI~lan goriilecektir. ~liphesiz bu fiyat artI~

lannm enflasyonla bir ilgisi yoktur. Fiyatlarm hIZla yliksedigi fakat bir slire sonra hlZlnl kaybederek ekonominin daha yliksek bir fiyat seviyesinde dengeye gelmi~ oldugu durumlanda enflasyonla

kan~hrmamak gerekir. <;linkli enflasyon, fiyat arh~lan devam etti~

gi slirece vardlr. Aynca ekonomide fiyat artI~larmm var olup olma- dlgml saptamada hangi mal ve hizmetlerin fiyatl:an veya aym anlama gelmek lizere fiyat indeksleri esas almacaktlr? Fiyat artI~lan

m saptamak ic;in esas almacak mal ve hizmetlerin terkibinde, muh~

telif indeksler arasmda uygun bir sec;im yapl!masl ve indekslerin hazlrlanmasmda izlenecek yontemlerde de bazl sorunlar dogabilir^3.

Ornegin genellikle fiyat indeksleri, mevcut mal ve hizmetlerin kalj..

teerinde meydana gelen degi~meleri pek dikkate almamaktadlr. Bu-

(2) Fiyatlar genel seviyesi ile kestedilen anlam, ekonomide para ile ifade edilen blitiin mal ve hizmetlerin fiyatlan toplamldlr. Profesor Cul- bertson'da fiyatlar genel seviyesini, «ekonomide gen;ekten para mua- melelerine konu olan her~eyin fiyatlan» olarak tammlamaktadlr. John M. CULBERTSON, Macroeconomic Theory and Stabilization Policy, McGraw-Hill Book Co., New-York, 1968, s. 226. Burada dikkat edile- eek nokta ~udur: Fiyatlar genel seviyesi yiikselirken bazl ozel malIa- rm fiyatlarmda bir artl~ gorlilmez, hatta diger bazllanmn fiyatlan bile dii~ebilir. Onemli olan genel egiIimdir. Bkz. S. Rldvan KARLUK,

«Enflasyon Kavraml ve Sonw;lan», ESADER, C. IX, No.1, (1973) s·

201.

(3) Enflasyonist donemlerde ylikselen fiyatlar nedeniyle p8.ranm satmal- rna glielinde bir dli~li~ meydana gelir. t~te paramn zaman ie;inde degerini OIe;mek ie;ill para ile ifade edilmi~ olan fiyatlardan hcsaplanan

«ortalamalar» veya «indeksler» bu nedenIe bize paranm satmalma gli- elinii gostermez. Fakat onun satll1alma giielindc yer alacak degi~iklik

leri aze;ok gere;ege yakll1 bir ~eki1de yansltabilir. Bazl iktisat<;:llar, paranm degerini ole;mek i<;:in bclirli bir mah <dastas» olarak kabul ct- mi~lerdir. Ornegin PIGOU, para degeriyle ilgiIi ineelemelerinde klstas olarak «bugday»'l esas alml~ ve nisb! fiyatlarll1 hie; degh;;medigini kabul ederek para dcgerindeki degi~meleri ol<;:mek i<;:ill bir birim para iIe satll1 aimabileeek bugday miktanndaki clegi~meleri goz onlinde bu-

lundurmu~.tur. Paranm cligerinin ole;iiIebilmesi ve fiyat indeksleri i<;:ill bkz. Miikerrem HiC;, Para Teorisi, Sermet MatbaasI, istanbul, 1969, s. 55-69.

(3)

nunla beraber, burada basit olarak tammladlglmlz ~ekliyle enflasyon, bu sakmcalarma ragmen bundan sonraki analizlerimizde esas almacaktIr.

Enflasyonu fiyatlardaki veya fiyat indekslerindeki devamh ar-

tI~ olarak tammladlglmlza gore acaba kesin olarak saptayacaglmlz herhangi bir oramn iistiindeki fiyat artI~larml «enflasyon», bunun altmdaki fiyat artl~lanm «normal» bir artI~ olarak kabul etme etme olanag,l varrmdlr? $iiphesiz bu, ekonominin i<;inde bulundugu ko~ullara, onun yaplsma, genel konjonktiiriin durumuna gore

degi~ecektir. Bununla beraber, geli~mi~ iilkelerde ortalama olarak fiyatlarda yrlda goriilen % 2'lik bir artI~ enflasyon olarak nitelendirilmektedir". Tiirkiye gibi geli;;me yolunda olan iilkelerde ise, bu iilkelerin ekonomik ve sosyal yapllarmada bagh olarak % 4-5 oranmda bir fiyat artI;;l «normal» saYllmakta, bu oranm iistiindeki artI;;lar ise «enflasyon» olarak nitelendirilmektedir.5

III. ENFLASYONU A<;IKLAMADA KLASiK MiKTAR TEORisi VE KEYNESiEN ENFLASYONiST A<;IK MOD ELi

Para miktarmdaki degi;;meler ile fiyatlar arasmdaki ili~kileri

saptamaga <;ah;;an gorii;;lerden olan miktar teorisi, bu konudaki en eski a<;lklama ;;ekiIlerinden birisidir. Fiyat artI~larmm klasik miktar teorisi yoniinden a<;lklanmasmda, para arzmm dogrudan dogruya ve ayni oranda fiyatlara etki yapacagl one siiriiliir. Miktar teorisinin katI ;;ekline gore, paramn degerini etkiliyen tek faktOr, para- 11m miktandlr. Bunun dl~mda herhangi bir faktOrtin paramn dcgcrini etkileyemiyecegi kabul edilmi;;tir.

Miktar teorisi, iki temel varsaYlma dayamr. Birinci varsaYlma gore, para sadcce mtibadellelerde kullamlmak iizere talep edilmek- mektedir Diger varsaYlm ise, para miktarmdaki degi~melerin iiretim ve istihdam seviyesini etkilememesidir. <;iinkii klasik teoriye gore ekonomi tam istihdam gelir seviyesinde dengededir. Bu ;;artlar al-

(4) Inflation Demand-Pull or Cost-Push, ed. Richard PERLMAN, D. C. He- ath and Co., Boston, 1965, onsoz s. viii., ve J. R. HICKS, Essays in World Economies, «A World Inflation?», Oxford University Press, London, 1969, s. 121.

(5) Miikerrem Hi<;:, Erdogan ALKiN, «1965 YIlI Fiyat Artl~lan ve Tiir- kiye'de 1950 Yllmdan Bu Yana Fiyat Endekslerinin Seyri»,. Tiirlciye'de Enflasyon, Sermet Matbaasl, istanbul, 1968, s. 11.

312

(4)

tmda piyasaya arz edilen para miktan, ayni oranda olmak liz ere fiyatlan arttlnr.⁶

Miktar teorisininozellikle para arzl ve geLir seviyesi ve para ar- Zl ile fiyatiar arasmda yliksek bir korrelasyon bulundugunu savu- nan gorli~li, 1936 Yllmdan soma Keynes'in gorli~lerinin <;ogunluk tarafmdan kabul ediImesiyIe birlikte gozden dli~mli~tlir. Buglin ge-

li~mi~ lilkclcr i<;in miktar teorisinin savunucusu olarak «Chicago

Oku~u»nu ve Milton Friedman'm para talebi teorisini gormekteyiz⁷•

Bu yakla~lm, miktar teorisinin Cambridge ve Fisher denklemleriy- Ie a<;lklanmasmdan <;ok daha iled seviyede olmasma ragmen yine de fiyat artI~lanm a<;lklamada para miktarma aglrhk vermesi yonlinden bu sistemin dl~mda dii~iini.ilmemektedir.

Bununia beraber, enflasyonun miktar teorisi a<;lsmdan a<;lklan- maSl, ABD'de A. J. Brown ve Chicago Universitesi Para ve Banka Kurulu tarafmdan onemli ol<;lide ampirik bir ara~tlrmaya tabi tu- tulmu~ vc bulunan sonuc;: yliksek orandaki fiyat artl~lannda miktar teorisinin Kcynesicn teoriye gore daha gec;:erli oldugu noktasm- da toplanml~tlr8. Fakat Harry G. Johnson'unda belirttigi gibi ABD' de ve diger geli~mi~ iilkclerde goriilen Ihmh enflasyonlar goz online ahndlgmdamiktar teorisi yakIa~lml pek ge<;erlige sahip bulunmamaktadlr. Miktar teorisinin Ihmh enf1asyonu a<;lklamasl, ~id- (6) Miktar teorisinin S. Newcomb ve

r.

Fisher tarafmdan yapIlan «i-?gor- me yakla.?lml» ac,:lklamasl (Transactions Approach) ile Cambridge'li iktisatc,:Ilar (A. Marshall, A. C. Pigou, J. M. Keynes, D. H. Robertson) tarafmdan savunulan «reel para balanslaYl» yakla~lml (Reel Cash Ba- lance Approach), ayn ayn yollardan gitmekle beraber ayni sonuca

ula~;;rnakta ve yukarda c;ok kIsa olarak aC;lkladlgu111z klasik miktar teorisinin dogru oldugunu savunmaktadlrlar. Burada dikkati c;ekecegi gibi Keynes, miktar teorisinin Cambridge yakla~lml ic;inde gosterilmi~

olmasma ragmen, bu onun Tract on Monetary Reform, London, 1923, s. 74-79'da savunmu~ oldugu fikirdir. Don PATINKIN, Money, Interest and Prices, Harper and Row, New-York, 1965, s. 603'den naklen.

( 7) M. Fridman'm bu gorU~U, 1956 yllmda yaymlanan «The Quantity The- ory of Money-A Restatement» isimli makalesiyle ortaya atIlml~tIr. M.

Friedman ed. Studies in the Quantity Theory of Money, Chicago, 1956, s. 3-21. Bu gorii~ ve Keyncsien ekonomiler aC;lsmdan durum ic;in bkz.

Don PATINKIN, «The Chicago Tradition, Studies in Monetary Eco- nomies Harper and Row, New-York, 1972, s. 92-115.

(8) Harry G. JOHNSON, «A Survey of Theories of Inflation», Essays in Monetary Economies, George Allen and Unwin Ltd, London, 1970, s.

125-126.

(5)

detli enflasyonda oldugu Ol<;lide inandmci bir nitelik ta!junamakta- dlr9.

Blitlin bunlara ragmen, bugiin i<;in miktar teorisi manhki tutar- lIhgml kaybetmi!j, ge<;ersiz bir teori olarak gorulemez. Miktar. teorisinin gerek Fisher tipi, ve gerekse Cambridge ve Chicago tipi

01-

sun, kendi i<;inde birtabm varsaYlmlara dayanmaktadlr. Bu var- saYlmlar altmda teori ge<;erliligini hftla korumaktadlr. Blitlin sorun, teorinin dayandigi varsaYImlarm buglinkii ger<;ekler ile bagda!jhn- Iabilmesidir.

K. Wkksell ve Aftalion tarafmdan one sliriilen ve Keynes tarafmdan geli!jtirilen teori ise, fiyatlar genel seviyesini para miktarma degil, gelir veya harcama miktarma baglamaktadIrlo• Keynes'e gore, para miktarmdaki degi!jmeler onemlidir. Fakat bu degi!jmelerin har- cam a seviyesi ve dolaY,Isiyle fiyatlar iizerinde bir etki yaratabilme- si i<;in faiz haddinin, sermayenin marjinal veriminin ve tliketim meylinin degi!jmesi gerekir. Clinkli para miktarmdaki degi!jmeler, ancak harcamalara donii!jtligu zaman etkili bir faktor olurll. Hal- buki ekonomide harcamalann miktan yukanda saYIIII li<; faktore SIb slktya baghdlr. Bunlarda bir degi!jme oImadlk<;a harcama seviyesinde bir degi!jme bekIenemez.

Burada Keynes'in iizerinde durdugu nokta, para miktanndaki degi!jmeIerin yukandaki faktorlere etki yapacagillI kabul etmesidir.

Zaten Keynes Sistemi ekonomik dengeyi, para faktorunlide kapsa- yarak, gelir ve tam istihdam seviyesindeki denge olarak kabul etmi!j ve dengenin otomatik olarak olu!jacagl fikrine kar!jI <;lkml!jtIr.

Keynes'e gore para arzmm artI!jI, ekonomi eksik istihdam den- gesindc buIundugu slirece gelir ve istihdam artI!jma yol a<;abilecek- tir. BununIa beraber, ekonomi tam istihdam dengesine yakla!jtIk-

<;a kendini hissettirmeye ba!jlayan azalan verimler kanunu nedeniy- Ie fiyatlarda bir miktar artI!j olacakhr. Fakat bu fiyat artI!jI, ekonomide mutlaka enflasyon oldugunu kamtIayamaz. tstihdam seviye-

(9) JOHNSON, a.g.m., s. 126.

(10) Keynes'in bu konudaki fikirIcri vc cIc~tirileri ic;in ~u kaynaklara bakt- labilir. Kenneth K. KURIHARA, Introduction to Keynesian Dynamics, George Allen and Unwin Ltd., London, 1961, Alvin H. HANSEN, A Gui- de to Keynes, McGraw - Hill Book Co. Inc., New - York, 1953 ve Dud- ley DILLARD, The Economics of John Maynard Keynes, Crosby Lock- wood and Son Ltd., London, 1960.

(11) Gardner ACKLEY, Macroeconomic Theory, The Macmillan Company, New-York, 1961, s. 377.

314

(6)

si yiikseIdik<;e veyai~sizlik oram dii~tiik<;e fiyatlardaki artl~lll daha yiiksek olmasl halinde enflasyondan bahsedilebilir12. Diger taraftan, ekonomi tam istihdam gelir dengesinde ise, para arZl sabit kalsa dahi toplam talebin artmasl halinde yine enflasyon ile kar-

~Ila~mak miimkiindiir.

Keynesien sistemde, mevcut bulunan kapasite smln sayesinde para artI~mdan once gelen harcama artl~lan, yukarda da belirtildigi gibi mutlaka fiyatlarm degi] reel gelirlerinde artmasma sebeb olabilmektedir. DolaYlSlylc bu yakla~lm, fiyat artl~lanm a<;lklamada, miktar teorisinin para arZl ile fiyatlar arasmda mevcut bulundugunu Hcri siirdiigii katIhgl yumu~atan ve uygulamaya daha bir a<;lkhk getiren bir model olmaktadlr.

IV. GELiSMiS VE GELiSMEKTE OLAN EKONOMiLERDE Ft- YAT ARTISLARI

Geli~mi~ vc gcli~mektc DIan iilkclcrde goriilcn fiyat artl~lan11l

her iki tip ckonominin farkh bir yaplda oldukJ:an gerek<;esi ile ayn ayn incelemekte fayda vardlr.

Ge1i~mekte olan iilkelerdc, tiiketim meyH c;ok yiiksek bir seviyede bulunmaktadlr13. Aynca bu iilkelerde halkm ^«gosteri~etkisi»

(12) ingiliz Profesor A. W. Phillips, enfIasyon aC;lklamasmda ve uygulana- cak anti-enflasyonist politikamn kararla;;tlnlmasmda yeni bir teori ge- Ii;;tirilmi;;tir. Bu yeni yakla;;m1 ;;ekli, enflasyonun sebebi iizerinde dur- mamakta fakat bunun yerine emek piyasasmm dinamik karekteri iize·

rine aglrl1k vermektedir. Keynesien literatiirde iicretlerdeki artI;;larll1 klsmen i;;sizlik Oranll1111 bir fonksiyonu oldugu kabul edilmi;; ve iicretlerin (buna bagh olarak fiyatlarll1) i~sizIik oram dii;;tiikc;e hlzla yiikselecegi kabul edilmi;;ti. Phillips, iicretlerin artl;; oram ile i;;sizlik yiizdesi arasll1daki fonksiyonel ili;;kiyl (ingiliz ekonomisinde 1861-1957 yIllan arasmda kararhhk gostcrmi~ ampirik ili~kiyi) ortaya koymu;;- tur. A. W. PHILLIPS, «The Relation between Unemployment and the Rate of Change of Money, Wage Rates in the United Kingdom, 1861- 1957» Economica C. XXV, 1958, s. 283-300. Bkz. LINDAUER, s. 363-374.

(13) Nitekim geli;;me yolunda bir iilke olan Tiirkiye'de gerek mariinal tiiketim meyli ve gerekse ortalal11a tiiketil11 l11eyli c;ok yiiksektir. Ornegin, yapllan bir ara;;tJnnada 1969 Ylh ic;in ortalama liiketil11 meyli % 93, marjinal tiiketim meyli % 92 olarak bulunl11u;;tur. 1958-1969 devre ortala- maSl ise; ortalama tiiketim meylinde % 87, marjinal tiiketim meylinde ise % 83'tiir. Diger taraftan geli;;mj~ iilkeler bakImmdan durum ;;u·

dur: «kullantlabilir gelir» rakamlarll1a gore l11arjinal tiiketim meyli ABD ic;in % 92, !ngiltere ic;in %79.7, B. All11anya iC;in % 80 ve Japonya ic;in

(7)

al1tmda kalarak harcamalanm artttrmalanda ka<;mIlmaz bir durum- duro Bu nedenle ekonomide artan para arzmm <;ok biiyiik bir klsml miibalelelerde aktif olarak kuIlamImakta ve piyasada talep yoniinden fiyatlar iizerinde biiyiik bir bask! belirmektedir. Halbuki geli~

mi~ iilkelerde tiiketim oram geli~mekte olan iilkelerdeki kadar yiiksek degildir.,Ornegin a~agIdaki tabloda ABD'de onar yIlhk aralar ile GSMH ve bundan tiiketime giden klSlmlar gosteri1mi~tir (1929 fiyatlan ile).

TABLO: I

YIlIar GSMH Tiiketim Tiiketim Oram

1869-1878 10.334 $ 8.056 $ ^% 77.96

1874-1883 14.842 11.649 78.49

1879-1888 19.462 15.260 78.41

1884-1893 23.143 17.660 76.30

1889-1898 26.747 20.248 75.70

1894-1903 32.929 25.356 77.00

1899-1908 41.197 32.265 78.32

1904-1913 49.847 39.114 78.47

1909-1918 56.526 43.970 77.79

1914-1923 64.543 50.719 78.58

1919-1928 77.791 62.031 79.74

1924-1933 82.820 68.900 83.19

1929-1938 81.745 71.002 86.86

Kaynak: Simon KUZNETS, National Product Since .1869, New-York: Nati·

onal Bureau of Economic Resarch, 1946, s. 119. (Nakleden LINDA·

UER, s. 62).

Geli~mi~ iilkelerde goriilen tasarruf ah~kanhgmm bu tip iilkelerde buIunmamasl, fert ba~ma dii~en gelirin geli~mi~ iilkelere gore

dii~iik oImasI, bask! altma aImml~ ihtiya<; miktannm <;ok oImaSI

ba~Ica bir deyimle talebin gelir e1'astikiyetinin geli~mi~ iilkelere gO-

316

% 75 olarak bulunmu~tur. Bu konuda geni~ bilgi ic;in bkz. V. ,Puat SAVA$, M. Erol iYiBOZKURT, Z. DiNLER, «Ttirkiye Ekonomisinde Yaplsal Degi~me ve Kalkmma», Turkiye Ekonomisinin 50 YIlI Semi·

neri, B.t.T.t.A., Sermet Matbaasl ,istanbul, 1973, s. 484·485, V. Puat SA·

VA$, Turkiye Ekonomisi, Sermet Matbaasl, istanbul, 1971, s. 33., Tun·

cer BULUTAY, Ekonometrik Bir Deneme Teori ve Turk Ekonomisine Bir Uygulama, S.B.F. Yaymlan, No. 24, Ankara.

(8)

re yiiksek bulunmasl, gelirin dogmasiyle birlikte tekrar harca- rna aklmma girmesine sebeb olmaktadlr. Geli~mi~ iilkelerde, hal~

km geMrlerinden bir klsmllll aul para olarak tutma ah~kanhgmdan

dolaYl para miktan ile toplam harcama arasmda bulunan uzak- hk geli~mekte olan iilkelerde <;ok daralml~ bulunmaktadlr. Geli~

mi~ bir iilke, gelirine oranla <;ok biiyiik miktarlarda likit para tut- maYl ba~arabilir14. Geli~mi~ bir iilkede para miktan ile toplam harcama arasmda slkl bir i1i~ki yoktur. Zaten bu tip iilkelerde, yukanda da belirtildigi gibi tasarruf meyilleride yiiksektir.

Gelii~mekte olan iilkelerde, yaralllan yeni tedaviil hacminin he~

men tamaml aktif para olarak piyasaya siiriildlikten kIsa bir slire sonra kapasite Sllllnna vanlmasl sonucunda fiyatlar hlzla yiiksel~

meye ba~lamaktadlr15. Fiyat artl~Ianna yol a<;mayan optimum para arzml ayarlamada geli~mekte olan lilkelerin kar~lla~llklan en biiyiik zorlukta burada bulunmaktadlr. Para arzmm geni~lemesi kar~lsm

da bunun fiyatlara hemen yanslmaSl bu nedenle <;ok <;abuk olmaktadlr.

Geli~mekte olan iilkderde toplam talep arll~l kar~lSl11da fiyat~

Iann elastikiyeti 1'den yliksektir. Arz elastikiyeti ise geneIlikle serttir. c;iinkii bu ekonomilerde «sosyal sabit sermaye» (social over~

head capital) ve yeni endlistrilere dl~sal tasarruflar (external economies) saghyacak tesisler yetersizdir. Aynca ekonominin yaplsl11dan dogan darbogazlar (bottle-necks) nedeniyJ,e arZl artllrmakta gii<;Iiik- ler dogmaktadlr. Bu nedenle hangi kaynaktan dogmu~ olursa oisun, toplam talepte meydana gelen bir arll~, toplam arz elastikiyetinin tlkandlgl Sl11lra gelip <;atl11ca, maliyetlerle birlikte fiyatlannda yiik- selmesi ka<;llllimaz olmaktadlr. Bilindigi gibi geli~mekte olan iilkeler tanmsal karakterli iilkderdir. Boyle iilkelerde tanm kesiminde arz elastikiyeti <;ok dii~iiktiir. Halbuki geli~mi~ iilkelerde hakim sektor sanayidir. Sanayi sektariiniin arz elastikiyeti ise, genel olarak tanm sektoriinden <;ok daha biiyliktiir. Geli~mekte olan iilkelerde sanayideki arz elastikiyeti, tanmdaki arz elastikiyeti noksam ile birle~ince, ekonomide meydana gelecek harcama arll~lan, fiyat- Ian bliyiik ol<;iide etkilemektedir.

(14) A. H. HANSEN, The American Economy, s. 49, Economic Handbook Series, 1957. (S. ULGENER, «Azgeli~mi~lik Gen;:egi Kar~lSlnda Miktar Teorisi ve YapIsal Enflasyon Temaylilti», Turkiye'de Enflasyon i!;:inde s. 5'den naklen).

(15) ULGENER, a.g.m., s. 6.

(9)

13u tip tilkelerde, sermaye ht emek ise bol bir faktOrdiir.

Bu nedenle, sermayenin tam kullammmi ifade eden «tam kapasite» gelir smln ile «tam istihdam» gelir sminm birbirinden ayIr- mak gerekir.¹⁶ Bu durumda, herhangi bir sebeble ;toplam talepte meydana gelecek bir a:rtl~ ~iiphesiz ekonominin tam istihdam gelir slmnndan once tam kapasite gelir Slmrma ula~masma yol a<;ar.

Uretimdeki faktor terkibi oranslZhgmm bir sonucu olan bu durum kar~lSlnda iiretimin kolay arttmlamamasl, kullamlan faktot birimi ba~ma hasIlanmda dii~iik olmasl sonucunu dogurmaktadlr.

Boylece, geli~mekte olan iilkelerde sermaye darbogazmI miimkiin oldugu ol<;iide geni~letmek i<;in, normal ~artlar ahmda elde edilebi- lecek hasiia birimi ba~ma <;ok daha fazla olan faktorii YIgmak ka<;l- mlmaz oimaktadir. Bu ~ekilde meydana gelen maliyet yiikselmele- ri yiiziinden meydana geIen fiyat artl~landa mali yet itiei faktOr-

ler arasmda yer almaktadlr. .

Geli~mi~ iilkeler ile geli~mekte olan iilkelerde para arzmm asgari ve azami slmrlan farkh buiunmaktadir. «Para arzmm asgari ve azami miktan vardir. Cad para arZI asgari miktara yaklia~tIgl

zaman hususi yatmmlar ve maliye politikasl i<;in bazl gii<;liikIer ortaya <;.lkar. Para miktan azami hududa ula~tIgi zaman para bollu- gun dan dogan bazi mahzurlar goze <;arpar. Smai bakImdan inki~af etmi~ memIeketlerde (USA gibi) azami ve asgari miktarlar arasmdaki fark biiyiiktiir. Hammadde miistahsi1!i az geli~mi~ iilkelerde ise iki miktar arasmdaki fark kii<;iiktiir»l7. Geli~mekte olan iilkeIer- de bu farkm kii<;iik oImasi nedeniyle emisyon veya kredi kaynakla- rmdaki kii<;iik bir artI~, bu ekonomilerin <;ok klsa zamanda enflasyon sImrlarma gelmelerine sebep ol:maktadir. Yaratllan yeni tedaviil haeminin <;ok biiyiik bir kismi aktif para halinde piyasaya 9Ik- makta, ekonomi <;ok klsa zamanda kapasite Simnna varmakta ve fiyatlar hIzla artmaya ba~lamaktadlr. Bu nedenle geli~mekte olan ekonomilerde para arzmda meydana gelen artl~lar kar~lsmda ayni oranda (l'e yakm elastikiyet sonucu) toplam harcamalar ve fiyat- Iar genel seviyeside artmaktadlr.

Geli~mi~ ekonomilerde, konjonktiiriin zirve noktasma dogru goriilen ve fiyatIar geneI seviyesinin uzun donemde kii<;iik yiizdeIer (16) Sabri ULGBNER, Milli Gelir, istihdam ve iktisadi Buyume, istanbul

Sermet Matbaasl, 1966, s. 98 ve 151.

(17) A. H. HANSEN, Para Teorisi ve Maliye Politikasl, !<ev. A. Klh!<bay, Ser- met Matbaasl, istanbul, 1961, onsoz s. IX.

318

(10)

~ekVinde artmasma yol a<;an sins! enflasyon, bu ekonomilerde iired- mi te~vik eden ara<;lar~an birini meydana getirmektedir. Uretim

artl~l ile birlikte, iicretlerde de bir artl;> olmaktadlr. UCl'et artl~la

nnm iiretim maliyetlerini etkilemesi ise, fiyatlar iizerinde yiikselti- ci bir baskl yaratmaktadlr. Ancak dengeli geJ:i~mi~ bir ekonomide iicret-fiyat (wage-price) spirali denen bu olay, hem iiretimin ve hemde tiiketimin artmasma yol a<;arken, geli~mekte olan ekonomilerde daha <;ok fiyatlann artmasma sebeb olmaktadlr18.

v. TURKiYE EKONOMisiNDE FiYAT ARTI$LARINI DOGURAN ETKENLER

Fiyat artl~lanm yaratan etkenler genel ollarak biitiin ekonomilerde hemen hemen ayni olmakla beraber, ekonominin i<;inde bulundugu durum, onun yaplsl ve genel konjonktiirel gidi~, bunlardan bazIlarmaoncelik tamnmasml gerektirmektedir.

Tiirkiyc ekonomisinde gortillen fiyat artI~lan, ne tam olarak miktar teorisini savuranlarm one siirdiigii gibi para arzmdaki artl~lann ayni oranda fiyatlan' arttlrmaSl ve nede Keynesien enflasyonist a<;lk teorisi taraflarmm savundugu gibi tam istihdam milli gelir seviyesine ula~mcaya kadar para arzmdaki artl~larm iiretim

artI~ma yol a<;acagl gorii~iinii hakh <;lkarmaktadIr19. Profesor J. KA- NE'ninde belirttigi gibi, «Tiirkiye'deki son enflasyon olaymda pa- para ba~lalIcl degil, desteklleyici bir rol oynaml~tlr»20. Profesoriin bu fikri, bugiin i<;inde ge<;erlidir. Bu bakImdan Tiirkiye'de para ar-

(18) Geli~mi!;> ve geli!;>mekte olan iilkelerde, buyume ve fiyat artl!;>lan arasmdaki ilgi ic;in !;>U kaynaga bakllabilir: (ozellikle III, IV ve V. boltim- leri) Geoffrey MAYNARD, Economic Development and The Price Le- vel, Macmillan Co., London, 1962.

(19) Turkiye'de fiyat artI!;>lanmn miktar teorisinin klasik FisHER denk- lemi ile aC;lkhyan iktisatc;llarm ba!;>mda Profcsor Zeyyat Hatipoglu gel- mektedir. Bu konuda adl gec;en yazann ve bu fikre kar!;>l C;lkan diger iktisatC;llarm gorli!;>leri ic;in bkz. Zeyyat HATipoOLU, Enflasyon ve lk- tisatplarzmlZ, Husnutabiat Matbaasl, istanbul, 1969. Aynca Profesor Emre Gonensay'da bu tezi destekleyenler arasmda bulunmaktadlr.

Milliyet, Du!;>unenlerin Formu, 16/12/1973. Kar!;>l goru!;> ic;in: Mukerrem Hi<;:, «Ttirkiye'de Fiyatlar Genel Seviyesinin Teorik izahl : Miktar Teo- remi ve Keynesgil Enflasyonist AC;lk Modeli», Tiirkiye'de Enflasyon, i\;inde s. 69-97.

(20) Edward J. KANE, «Turkiye'deki Son Enflasyon Olaymda Paranm Ro- lti», c;ev. Mukerrem Hl<;:, Tiirkiye'de Enflasyon ic;inde s. 51.

(11)

zmdaki art1slar hem reel milli gelid ve hemde fiyatlar gepel seviyesini ylikseltici bir rol oynam1~tIr. Bununla birlikte ABD'deki ve Tlirkiyc'deki ara~t1rmalar21 gostermi~tir ki, para arzmdaki art1~lar

c;ok bliylik olursa; fiyatlar genel seviyesindeki artI~ liretim artI~m1 a~makta ve ekonomi enflasyonist baskIlar ic;ine dli~mektedir.

Burada hemen bir noktaya dikkati c;ekelim. Enflasyonu, enflasyon kaynaklarma inerek yap1lan talllmlarda, enflasyonun kaynag1 olarak nitelenen olaylann devamh fiyat art1!?lanna yol ac;madan meydana ge1meleri halinde, ahnacak tedbirler balummdan hatah so"

nuc;lara yol aC;llabilmektedir. Orncgin cnflasyon, slk slk para miktarmdaki devamh artI~lar veya para miktanndaki artI~ oralllllln reel milli gclir artI~ oralllndan daha bliylik 0lmas1 ~eklinde tamm- land1g1 gibi bazende butc;e aC;lgl, mal vc hizmctlere olan kronik ta- lcp fazlas1 veya toplam bir talep fazlas1 01mad1g1 halde «talep kay- mas1»22 aC;lsmdan da talllmianabilir. Boyle bir durumda enflasyon kaynag1 01arak gosterilen etkcnler ve bunlara ili~kin politikalara enflasyona sebeb olup 0lmad1gma baluJmaks1zlll enflasyona yol ac;ar endi~esi ile kay;>! C;lkIlacaktIr. Boylece kar~lIa~Ilan sonw;Iann enf1asyon olmaYlpta deflasyon oldugu durumlarda bu politika ted- birlerinin etkin bir ~ekilde kulIamlmas1l1a engel 0lunabilecektir23.

Bu aC;lklamalardan sonra ~imdi Tlirkiye'de fiyat artI~larma sebeb olan etkenlere deginebiliriz.

(21) ABD'de A. J. Brown, 1939-1951 yIllannda «Bliylik Enflasyon» gah~ma

siyle, yiiksek orandaki enflasyonlar dikkate almdlgmda para arzmdaki

artl~lann gok daha fazla oranda fiyatlan arttlrdlglm (miktar teorisi)

saptaml~tlr. Bkz. JOHNSON, a.g.m., s. 126. Tlirkiye igin: Vural F. SA

VA~, Turkiye Elwnomisi, s. 84.

(22) Profesor Charles L. Schultz, enflasyonu «talep kaymasl» teorisi ile aglk-

laml~tlr. Bu tcori, dinamik bir ekonomik geli~menin bir scktorden diger sektore devamh talep kaymalanmda beraber getirdigi, talebin kendisi.

ne kaydlgl sektOrde fiyat arll~lan mcydana gelirkcn diger yanden lic- ret ve fiyatlann genellikle a~aglya dogru esnek olmaYI~l nedeniyle talebin azaldlgl sektorlerde fiyatlann dli~me gastermedigi ve sonug olarak ekonomide bir talep fazlaslolmamasma ragmen fiyatlann devam- 11 olarak artl~ gosterdigi tezini savunur. Charles L. SCHULTZ, «Recent Inflation in the United States», Inflation Demand-Pull or Cost Push?

iginde s. 32-39. Bu fikir ve elc~tirisi igin hkz. Norman F. KEISER, Mac- roeconomics, Fiscal Policy and Economic Growth, John Wiley and Sons Inc, New-York, 1967, s. 422.

(23) JOHNSON, a.g.m., s. 107.

320

(12)

i - Kamu Harcamalanndaki Siiratli Arb!]

Tiirkiye'de kamu hareamalarmdaki sliratli artl~lar, (ozemkle ear,i hareamalar) piyasada talep fazlahgma yol a~makta ve bu ne·

denle talep yonlinden fiyatlar genel seviyesi lizerinde bliyiik bir baskl dogmaktadlr. A~agldaki tabloda Tlirkiye'de Ikinci Be~ Yllhk Plan Doneminde konsolide kamu hareamalarmm (genel ve katma

blit~e) seyri gosterilmi~tir.

TA:BLO: II

Tablo III de ise, Tlirkiye'de ayni donemde konsoliide :blit~e har- eamalannda bir oneeki Ylla gore meydana gelen artI~lar gosterii.

mi~tir.

T,ABLO: III

TURKIYE'DE IKINCI BE~ YILLIK PlJAN DONEMINDE KONSoLinE BUT<;E HARCAMALARINDA BIR ONCEKI

YILA GORE ARTI'~LAR (% olarak)

Cari YatInm Ser. Te~ek. ve

YIllar Hareamalar Hareamalan Transfer Har. Toplam

1967 13.3 8.0 14.1 12.0

1968 10.5 17.6 15.6 14.1

1969 9.3 12.4 45.7 18.1

1970 20.8 7.4 7.9 12.1

197:1 33.5 13.2 33.2 28.6

1972 31.8 15.4 53.0 35.1

(13)

TABLO: II

TURKiYE'DE iKiNCi BE$ YILLIK PLAN DONEMiNDE

KONSoLiDE KAMU HARCAMALARININ SEYRi Rakamlar Cari ve (GENEL VE KATMA BUT<;ELER) Mi1yon TL. olarak

- - -

Slra 1968 1969 1970 1971 1972

No Harcama Tlirii % TL. % TL. % TL. % TL. % TL.

1 Cari (A/I) Harcamalar 50.4 11.375.5 46.5 12.406,8 50.1 14.597,0 52.0 20.022.1 50.8 26.397.1

2 Yatlnm (A/2) Harca-

malan 27.3 6.175.9 26.0 6.938,9 23.4 6.998,5 20.6 7.915,6 18.2 9.455,2

3 Ser. (A/3) te~k. ve

transfer 22.3 5.028.6 27.5 7.323.9 26.5 7.905,7 27.4 10.5342 31.0 16.116.1

100 22.580.1 100 26.665,7 100 29.893,2 100 38.471.9 100 51.568.4

Kaynak: Biitr;:e Gerekr;:esi 1973, Ankara, Kaslm/1972 s. V /1 Tablo

=

^{V /2 den}ahnml~tlr.

(14)

Tablo IV, 1970 yllmda uygulanmasma ba~lanIlan Devlet Me- murlan Kanunu ile Konsolide; Biitge harcamalannda meydana gelen persone1 gidederi artI~lanm gostermektedir.

TABLO: IV

TURKiYE'DE 1966-1972 YJLLARI i<;iNDE KONSOLiDE rBUT<;E CARi HARCAMALARI i<;iNDE PERSONEL (l2.000) VE YONETiM (13.000) GiDERLERiNiN SEYRi

Rakamlar Cari Milyon TL. olarak Personel Yonetim Cari Harcamalar

Yillar Giderleri Giderleri Toplaml

1966 6.285.2 1.668.3 9.112.1

1967 6.883.3 2.077.5 10.329.9

1968 7.694,8 1.744.3 11.375.5

1969 8.080.5 2.204.3 12.406.8

1970 10.845,7 2.175,3 14.997,0

1971 15.041.7 2.702.6 20.022,1

1972 19.225.6 4:022,3 26.397.0

Tabl!olar incelendigi zaman aglkga goriilecektir ki, 1968, 1969, 1970 Yillarmda nispeten yava~ bir seyir izliyen kamu harcamalan

artl~ oram, 1971 ve 1972 yIllannda gok yiiksek bir seviyeye ula:;>-

ml~tIr. Tiirkiye'de kamu harcamalannm ortalama olarak yansml cari harcamalar meydana getirmektedir. Mal ve hizme,t yani topliam arZl arttIrma imkam olan yatInm harcamalan ise genel olarak kon- soli de kamu harcamalanmn dortte biri He be~te biri arasmda degi~

mektedir. Cari harcamalara transfer harcamalanm da dahil ettigimiz zaman Tiirkiye'de yalnlz devlet kanalmdan ve dogrudan dogruya mal ve hizmet ahml igin piyasaya glkan effektif talep miktarma, uzun donemde mal ve hizmet iiretimiigin kullamlsa bile kIsa donemde yine bir talep kaynagl olan yatlnm harcamalanmda ekle- digimizde, fiyatlar iizerinde ne kadar kuvvetli bir talep baskIsmm oldugu kendiliginden ortaya glkmaktadlr. Ozellikle 1970 yIlmda uygulanmasma ba~lamlan Devlet Memurlan Kanunu, cari hare a- malann siiratle artmasma sebeb olmu:;> ve 1969 Ylhnda konsolide

(15)

biitiin harcamalanmn ancak % 9.3 ii cad harcamalara aynlml$

iken bu oran Tablo III den de izlenecegi gibi 1970 yllmda % 20.8, 1971'de % 33.5 ve 1972 yllmda da % 31.8 e kadar ~lkml!?tlr. Dev- let Memurlan Kanununun biit~eye yiikledigi yiik nedeniyle yatmm harcamalarmda kIsIlma yapIlml!? ve toplam konsolide biit~e harcamalannda bu nedenle bir onceki Ylla gore % 28.6 ve 1972 Ylhn- da da % 35.1 oramnda artml!?tIr. 657 saYlh Devlet Memuruna ge- tirmi!? oldugu ek satmalma giicii, ekonomide effektif talebin !?id- detle yiikselmesine sebep olmu!? ve fiyat artl!?larmda biiyiik bir rol oynaml!?tIr. Bu kanun uygulamasl nedeniyle kamu harcamalannda goriilen biiyiik artI!?lara parale1 olarak 1970 yllma kadar az ~ok kararh bir seviyede yiikselen fiyatlar, 1970 yllmdan itibaren ~ok sii- ratii bir artI!? kaydetmi!?tir. 1969 yllmda 136.5 olan top tan e~ya fiyatian gencl indeksi, 1970 Yllmda 145.7 puana, 1971'de 168.9 ve 1972 yllmda '.da 199.3 puana hrlaml!?tIr4. Ayni !?ekilde Ankara ~ehri ge-

~inme indeksi, 1969 yllma kadar kararh bir artl~ gostcrirken 1970 yllmdan itibarcn hlZh bir ~ekilde yiikselmeye ba!?laml!? 1969 yIlll1- da 132.7 puan iken 1970 yllmda 148.3, 1971'de 180.7 ve 1972 Yllmda da 208.3 puana yiikselmi~tir. Ayni egilimi, istanbul !?ehri ge~inmc indeksinde de gormek miirnkiindiir. Bu nedenle Tiirkiyc'dc karnu harcamalannda ozellikle cari harcamalarda meydana gclen artl~

ile fiyatiar genel seviyesi arasmda biiyiik oranda bir korrelasyon bulunmaktadlr.

i i - i~~i DovizGelirleri ile A'ltm ve Doviz Reservlel'lindeki Ar-

h~

Yurt dl!?mda ~al1~an i~~ilierimizin saYlSl 1969 Yllmdan bu yana

~ok siiratli bir artI!? gostermi~tir. Bu artl!?a paralel olarak i~~ilerin gondermi~ olduklan doviz miktarmda da siiratli artmalar meydana gelmi!? ve Tiirkiye Cumhuriyeti tarihinde goriilmemi!? bir doviz re- servi Merkez Bankasl kasahnnda birikmi~tir. Bu dovizlerin Tiirk lirasma ~evrilerek geneUikle tiiketimlerini «baskl altma alml~» dar gelirli kitlelerin eline ge~tigi dii!?iiniiliirse, piyasaya ~lkan bu ek satmalma giiciiniin tiikctim alamna ge~tigi ve dolaYlsiyle tiiketirn hac- minde ek bir artI~a sebep oldugu soylenebi1ir. Tablo V de yIl[ara gore i!?~i doviz gclirlerinde meydana gelen siiratli artI!?lar gorulebi- lir.

(24) Aylzk Fiyat indeksleri BUlteni, Agustos-Eyllil 1973. Ticaret Bakanhgl Konjonktlir ve YaYl11 Mlidlirlligli'nlin indeksleri esas ahnmu;;tIr.

324

(16)

TABLO V

Y1l1ar 1970 1971 1972 1973

*

---~----~---~- ~----

Toplam % Toplam % Toplam % Toplam %

TOPLAM 273.120 +942 471.367

+

72.6 1740.155

+

^57.0 ^984.450 ^%

Kaynak : Hazine Gn. Md. ve MiiT Gn. Sekreterligi, Maliye Bakanhgl.

i~c;i doviz ge1tirlerinde goriilen bu kuvvetli artl~ ~liphesiz fiyatlar lizerinde talep yonlinden hliylik bir baskIda bulunmaktadIr. Bli- ylik olc;lide i~C;i doviz gelirle:rindeki artl~ dolaYlSlyle altm ve doviz reservlerinde de gaze c;arpan bir ylikseli~ gorlilmektedir. Orncgin 1971 Ylllinda 747.7 milyon dolar olan net reserv durumu 1972 yIlm- da 1.313.4 milyon dolara C;lkml~ ve 1973 YIlI Ekim ayl ititbariyle ise bu miktar 2.037.5 milyon dolan bulmu~tur. Bunun 146.4 milyon dolan altm ve 1.891.1 milyon dolan ise dovizdir. 1972 Ekim done,.

minde net reserv durumunda 801,2 mnyon dolarlIk bir arh~ meydana gelmi~tir. Sliphesiz Merkez Bankasl kasalarmda biriken bu do- vizIer, ekonomide para arzml arthrmakta ve kar~.lhgmda mal ve hizmet liretilmedigi veya ithal edilmedigi ic;inenflasyonist baskmm ylikselmesine sebeb olmaktadIr.

Doviz reservlerinin ekonominin kalkmmasmda kullamimasl ve bunlarla hangi tip mal ithalatmda buiunulmasl c;ok onemli bir ko- nudur. Bu dovizler ile, derhal ttiketim mall ithabtma giri~ilirse

~liphesiz fiyatlarda deI1hal bir dli~li~ gori.ilecektir. Fakat doviz re- servlerindeki artI~m devamll olacagml bir an varsaysak bile, bu reservlerin yine de kaI.kmma hIzml ylikseltecek, ekonominin ara mall ihtiyacml kar~Ilayacak ~ekilde daha bliylik miktarlarda yah- nm mallarma tahsis edilmesi uygun dti~ecektir. Boyle bir durumda fiyat arh~lan kIsa donemde artmaya devam edecektir. Fakat yah- nmlann liretim kapasitesini arttlrmasl ve yurti.c;i liretimin uzun donemde ytikselimesiyle fiyatlardaki artI~lar sonunda onlenmi~ olacak- tIr.Profesor A. KIhc;bay'mda belirttigi gibi doviz stoklan, tiretim seviyesine, ekonominin iC; yaplsma ve dl~ ticaretin durumuna gore

kararla~tInlan «uygun bir seviye»de olmahdIr. Bu seviyenin tistti- ne C;lkan doviz stoklan ise, bir «giiven» kaynagl olmaktan C;lkar

(*) Ocak-Ekim 1973 donemini kapsar.

(17)

ve ;;imdi oldugu gibi t;e;;itli ekonomlk sorunlann sebebi haline ge- Iebilir.25

iii - ihracat ve ithalat

DIke it;indeki tanm ve sanayi iiriinleri at;lkIanm kar;;Ilamak, yerli sanayinin ihtiyaci olan ham madde ve yatmm malzemesi ihti·

yat;Iarma cevap ve.rmek iizere yapilan itha:lat, dahiIi arz hacmine ve bu nedenle fiyatlara biiyiik oIt;iide etkide buIunmaktadlr. Ocak- EyIiil 1972 doneminde toplam olarak 1.460.529 milyon doIarIllk it- haIatm 1.225.055 mUyon doIarhk kismi sanayi iiriinlerine aynIml;;, bu donemde ancak 219.286 milyon doIarhk maden ve 16.188 bin doIarhk tanm iiriinleri ithal edilmi;;tir26. Goriilec~gi gibi itha- Iatm % 83.9 m sanayi iiriinIeI'i ithalah meydana getirmektedir.

tt-

halatm, dl;; ticaret hadlerinin Tiirkiye'nin aleyhine donmii;; ob:nasl nedeniyIe pahahIa;;masl, ithalat girdisi kullanan sanayi dallanmn iiretim maliyet]ierini olumsuz yonde etkilemekte ve bu maliyet artl;;Ian derhal fiyatIara yansimaktadir. Yani ihrat; edilen mallarda birim ba;;ma gittikt;e artan miktar dii;;iikIiigii,ekonomide enflasyonist bir sonut; dogurmaktadir.

1972 Ocak-EyIiil donemine gore 1973 YIImda % 53.6 oranmda artan ihracat, 897.215 dohra u]a;;ml;;tIr. Bunun 548.297 dolan bit- kisel maddeler ve 334.885 dolanda sanayi iiriinle.ridir. ihracatta gO- riilen ve plan hedeflerini a~an bu artI~ sevindirici olmakla bareber dahili arz ve talep dengesinin arz aleyhine bozulmasma yol at;makta ve it; £iyat seviyesinin artmasma sebep olmaktadir. ihracat ar-

tI~l, dl;; ticaret dengesi bakImmdan olumlu olmakla beraber, ekonomisi tanma dayah bizim gibi iilkelerde arz esnek](iginin dii~iik

olmasl nedeniyIe artan ihracatm it; piyasadaki arz-talep dengesini bozmamasl miimkiin olamamaktadir. Zaten yukanda da belirtildigi gibi rtirkiye'nin ihracatmm (1973 Ocak~Eyliil) % 61.1 ni tanm iiriinleri olu~turmaktadir. ihracatm siiratli artI~1 kar~lSlnda it; piyasada mal kIth~ goriilmekte, arzm hemen yiikseltilmesi miim ..

kiin olmamakta, dahili talep ayni kalmasma ragmen kar~lSlnda

yeterli miktarda arz bulunmadigi it;in arz ve talep kanunu

i~lemeye ba~lamak,ta ve sonut;ta fiyatlar artmaktadir. Tiirkiye ekonomisi siiratle biiyiimektedir. Biiyiiyen piyasa ihtiyat;lanm kar~Ila-

(25) Ahmet KILICBAY, «D6viz StoklarI», Tic, 7/6/1973.

(26) Devlet istatistik Enstitiisii.

326

(18)

mak i<;in ihracatta baZl lnsitlamalara gitmek, fiyat artl~larma engel olmak i<;in bir zorunluluk haline geImi~tir. Ozellikle gida maddele- rinde gc)rUlcn ihraeat artl~l, i<; arzm talebi kar~tlamasmi bUyUk 01-

<;Ude engellemektedir. Bu nedenle dl~ ticaret a<;lgml kabul etmek pahasma i<; fiyat seviyesini istikrarda tutabilmek i<;in ihracata, ozeI- Iiklc dahiide slkmtlsl <;ekilen mallann ihraeatma bir Slmr koymak zoruniu bulunmaktadlr.

iv - niger Ulkelerdeki Fiyat Arb~larl

Turkiye gibi gcli~mekte olan ekonomiler, genelJikie dl~anya

bagh ekonomilerdir. Bu tip Ulkeler, hIzla kalkmabilmeleri i<;in ge- rekM hammadde ve yatinm mallanm sUratIe ithal etmek durumun- dadlrlar. DI~ Ulkelerde meydana gel en fiyat artl~Ian, onlardan ithal edilmekte olan hammadde vc yatmm mallan fiyatlannmda yUk- selmesinc sebeb oimakta ve bu mall an girdi olarak kullanan sanayi dallarmda maliyctierin yUkseimesi ka<;llllmaZ ollJTIaktadlr. Artlk c;agmmda dUnya ckonomileri birbirleriyIe (~Uphesiz daha <;ok sa- nayilc$mi~ Ulkeler) 0 kadar kayna~ml~ bir duruma gel:mi~lerdir ki, birinde meydana gelen bir ekonomik kriz sUratle digerlerinede yansimaktadir. DolaYlSlyie bu Ulkelerde meydana gelen fiyat artl~lan,

dogrudan dogruya diger lilkeleri ve bu arada TUrkiye'yide etkilemektedir.

OECD'nin yaymlaml~ oldugu rap ora gore, sanayi1e~mi~ Ulke- lerde enflasyon sUra tie artmaya devam etmektedir. A~agldaki tabloda <;qitli Ulkelerdc 31 Ekim 1973 tarihine kadar olan bir yIlhk siire i<;inde fiyat artl~lanm bir oneeki YII ile kar~r1a$hrmah olarak gc)rmek niUmkUndUr.

GorUldUgU gibi dUnya ekonomisi genel bir enflasyonist bash i<;inde bulunmaktadlr. Geli$mi~ Bah Aivrupa Ulkelerinden Bel<;ika'- da ttiketici fiyatian indeksi bir Yllda % 6.6, Fransa'da % 7.4, AI- manya'da % 7.2, HoIlianda'da % 8.4, isvi<;re'de % 8.93 ve: ABD'de ise % 5.7 oranmda artm]~ buiunmaktadIr²⁷^• TUrk ekonomisininde (ozelliklc d]~a bagh niteligi doiaYlslyIe) bu genel gidi$in dl$mda kalmasl beidencmez. Burada dikkat cdilimesi gereken bir Ilokta vardlr. TUrkiye gibi geli~mekte olan Ulkelerdeki fiyat arh$lan, geli$-

mi~ UIkeIerdeki fiyat arh~Iarmm <;ok iistlinde hir seyir izlemekte- (27) The Economist, 13-19 October 1973, s. 85. Bu fiyat artl~Jan 1973 Tern-

rnuz ayma kadar dIan 12 ayhk donerni kapsar.

(19)

TAiBLO

VI

ULKELER 1972 1973

Kanada % 4.8 ^% 8.7

Norveg 7.2 7.3

A,B.D. 3.3. 7.9

izlanda 3.7 20.0

Japonya 4.5 14.4

AvusturaIya 5.8 10.6

Yeni Zellanda 6.9 8.9

Portekiz 10.7 16.5

Fransa 5.9 8.1

Bah Alman 5.8 6.6

italya 5.7 11.0

Finlandiya 7.4 14.2

ingiltere 7.1 9.9

Belgika 5.5 6.8

Danimarka 6.6 10.4

Hollanda 7.8 7.9

Avusturya 6.3 7.0

ispanya 8.3 13.8

isve.g 6.0 7.1

isvigre 6.7 9.5

Liiksemburg 5.2 5.5

irlanda 8.7 11.2

TURJKiYE 15.5 15.7

Kaynak: Economic Outlook, OEeD, December 1973

Tablo VII de ise, ba~hca geli~mi~ tilkelerdeki ttiketici fiyat in- dekslerinin yIllara gore seyri gosterilmi~tir.

328

(20)

TABLO VII

(1970= 100)

ULKELER 1963 1968 1969 1971 1972 1973

I II

Canada 79.4 92.6 96.8 102.9 107.8 111.9 114.5

ABD

78.9 89.6 94.4 104.3 107.7 110.7 113.1 Japonya 69.2 88.3 92.9 106.1 110.9 116.1 122.2 Fransa 76.4 69.3 95.0 105.5 111.7 115.9 118.2 Almanya 83.3 93.0 96.4 105.2 111.2 116.3 118.7 italiya 78.3 92.8 95.2 10.84 110.8 117.5 121.6 tngiltere 73.9 89.2 94.0 109.4 117.2 122.9 126.9 Hollanda 70.9 89.1 95.8 107.6 116.0 121.3 124.9 Kaynak : Main Economic Indicators, DECD, August 1973.

dir. Dl~ ii1lkelerdeher ne kadar fiyat artl~lan olmakta ve bu artl~-

lar kIsmen Tlirk ekonomisine yanslmakta isede, bizde gori.ilen yliksek orandaki fiyat artl~lan, geli~mi~ i.ilkelerdekinden biraz farkh olarak «yaplsal nedenlere» dayanmaktadlr.

v. - Ue'valiiasyonun Fiyat ArtI!,'lanna Etkisi

Devalltiasyonu, mlilli paranm dl~ degerinin yabancl pruralaI1a gore hliklimet tarafmdan ani ve iradi olarak dli~liri.ilmesi ~eklinde

tammlamak mlimklindlir. Devalliasyon He birlikte, devalliasyonu yapan i.ilkenin mini parasl, yabancl paralara gore deger kaybma ugradlgl i~in ithalat pahahla~makta yabancl i.ilkelerin paralan milli palraya gore degerlendigi i~in satmalma gli~leri artmakta ve bu nedenle ihracat imkanlan ger,j~lemektedir.

ithalatm daha pahah bir duruma gelmesi ithal girdisi kullanan sanayi dallarmda ilk etapta fiyatlarm devalliasyon oramnda artmasma sebeb olmaktadlr. f;iliphesiz burada i.ilkenin yap-

ml~ oldugu ithalat miktarmm, toplam arz i~indeki nisbi onemini- de bilmek gerekir. ithalatm, toplam mal arZl i~indeki payl btiyii-

dtik~e devaliiasyonun ithalat kanalmdan fiyatlan arttlrmaSlda 0

kadar bliytik olmaktadlr. Devaltiasyon ile btrliktie ithalat yapan sanayi kollannda ortaya <;:lkan fiyat artl~lan, zincirleme olarak artan fiyath girdi kullanmak zorunda kalan diger snayi kollarmda da maliyetlerin ve dolaYlsiyle fiyatlarm ylikselmesine sebeb olmakta~

(21)

dlr. Bu arada psikolojik faktorlerde harekete ge<;mekte ve fiyatlar, maliyet artl;;lannm gercktirdiginin iistiinde yiikselmeye ba;;lamaktadlr.

Deval,i.iasyon, ihracat yoniinden de fiyatlann yiikselmesine sebeb olmaktadlr. Devaliiasyon ile birlikte, (ihra<; iiriinlerinin dl;; talep clastikiyeti yiiksck ise) dl;; fiyatlar dii;;mekte ve dl;; talepte artmaktadlr. Bizim gibi tanmsal biinyeli ve ihracatmm biiyiik bir boltimii tanmsal kaynakh iiriinlerden meydana gelen iilkelerde artan ihracat, i<; piyasada mal eksikligine sebeb olmaktadlr. Ciinkii arz, tabiat ;;artlarma biiyiik ol<;iide bagh bulunmaktadlr ve esnekligide <;ok scrttir.

Tiirkiyc, 10 Agustos 1970 tarihinde yapml;; oldugu devaliiasyon ile TUrk lirasInll1 dcgcrini % 66.6 oranmda dii;;iirmii;;ti.ir. Boylece bu tarihc kadar 1 $

=

9.00 TL olan parite, bu tarihten sonra 1 $

= 15.00 TL olarak degi;;tirilmi;;tir^28. Yukanda devaliiasyonun fiyatlan arttlncl ctkileri, 1970 Devaliiasyonundan sonra Tiirk ekonomisi iizerindc de goriilmii;;ti.ir. Profesor M. Hi<;'in de belirttigi gihi bu devaliiasyonun fiyatlar gencl seviyesi iizerindeki etkisi ortalama olarak % 15 civarmda bulunmaktadlr.²⁹ Aynca, 15 Subat 1973 tarihinde ger<;ekle;;tiriJen % 10 oranmdaki dolar devaliiasyonuna ay- nen Tiirkiyc'ninde uymas] sonucunda Tiirk liraslda aym oranda devaliie edilmi;;tir. Boylece ithalat girdilerinin hemen hemen yansl-

111 kapsayan hammadde fiyatlan yiikselmi;; ve Avrupa'daki fiyat artI;;lan Tiirk ekonomisine daha biiyiik oranlarda yanslml;;tlr.

vi - Kamu iktisadi TelJehbusleri Zamlart vIe Bu TelJebbiisle- rin Finansman ihtiya<;Iarl.

Bugiin i<;in Kamu iktisadi Te;;ebbiisleri, Tiirk ekonomisi i<;inde olduk<;a onemli bir yere sahip bulunmaktadular. Karma ekonomik diizen i<;inde kamu iktisadi te;;ebblisleri, gereken hallerde kamu ya- rarmlda gozeterek, kalkmmanm belli bir hiZ ve bi<;imde ger<;ekle;;- mcsinde tamamlaYIci bir gii<; ve ara<; niteligi ta;;.lmaktadlr.³⁰Bunun- la bcraber kamu iktisadi te~ebbiisleri ekonomide gerekli verimlilik- tc <;ah;;amamakta ve i;;letmeci kurulu;;lardan biiyiik <;ogunlugu za- (28) 10 Agustos 1970 Devaltiasyonu ve bunun Tiirk Ekonomisi iizcrindeki

ctkileri i<;in bkz. S. Rldvan KARLUK, «Tiirkiye'de Devaltiasyonlar», Ankara Tiearet Odasl Dergisi, MaYls 1973, s. 38.

(29) Miikerrcm HiC;, «Onlcnemeyen Enflasyon», rjG, 5/7/1973.

(30) UBYKP, s. 921.

330

(22)

rar etmektedir. 1971 yIlmda i~letmeci kurulu~lann gergekle~en za- rar miktan 1.106.9 milyon lira iken bu miktar 1972 yllmda (tahmin)

1.277.3 milyon lira olarak saptanmI~ bulunmaktadlr. 1973 prog- ramI ise 1.255.8 milyon liradlr.31 i~te bu zararlan hig olmazsa asgari seviyeye indirmek igin 1970 yIlmdan bu yana bu kurulu~larm

arzettigi mal ve hizmetlerin fiyatlanna yapIlan zamlar, ekonomide meydana gelen fiyat artI~larmda onemli rol oynaml~tIr. t()zellikle demir-gelik gibi temel maddeler, elektrik, komiir gibi enerji kalem- lerindeki zamlar, sma! maliyet ve fiyatlan onemli olgiide yiikselt-

mi~ ve zincirleme fiyat artI~lanna sebeb olmu~tur.

Kamu iktisadi Te~ebbiisleri'nin 1971 yalmda 8.299.5 milyon olan toplam finansman ihtiyacI, 1972 yIlmda 10.288.0 milyon liraya (tahmin), 1973 yIlmda ise (program) 9.596.0 milyon liraya ula~mI~

bulunmaktadlr. Bu finansman ihtiyacmm 3.818.7 milyon lirasl 1971 Ylhnda biitgeden kar~Ilanml~tIr. 1972'de bu miktar 6.644.0 (tahmin), ve 1973 yIlmda da 6;000.0 milyon lira olarak programlanml~tIr.32

Bu kadar biiyiik miktarlardaki finansman ihtiyaglannm biitgeden

kar~llanmI~ olmaslda ~iiphesiz enflasyonist baskIlan arttIran bir etken olmaktadlr.

vii - Destekleme Ahm Fiyatlan

Tanmda iireticinin arZI diizenleme imkanmm kISlth olu~u ve iiretimin tabiat ~artlarma baghhgl sebebiyle tanmsal fiyatlarm du- yarhhgl, tanm dl~l fiyatlardan genellikle daha yiiksek bulunmaktadlr. Bu dmum tanmsal gelirlerde a~,1rI dalgalanmalara yol agabil- mektedir.33 Tanmsal iiriinlerin fiyat tespiderinde gene! olarak tanm fiyatlan ile tanm dl~l fiyatlar arasmda bir ili~kinin makul 01- giiler iginde gozetilmesi miimkiindiir. Ancak, bu konuda normalin iistiinde fiyat arttIrmalanmn ekonomide enflasyonu ba~latma et·

kisi ile gelir dagIllml yoniinden destege muhtag kiigiik giftc;iden daha gok biiyiik iireticilere yarar saglama ozelligi dikkate almmah- dlr.34

Ugiincii Be~ YIlhk Kalkmma Plam'nmda esas alman bu ilke ve hedeflere, daha bu plan doneminden gok once ula~mak igin;

(31) 1973 Programl s. 67. Tablo: 36.

(32) 1973 Programl, s. ,67. Tablo: 36.

(33) UBYKP, s. 904.

(34) UBYKP, s. 905.

(23)

1970 devaliiasyonunu takiben ,tanm mallarma uygulanan destekleme ahm fiyatlan hlzla yiikseltilmi~tir. Bu ~ekilde meydana gelen ihraeat artl~l ile tanm iireticilerinin gelirlerinde ki artl~, hareama- ian yiikselterek piyasada talebin ~i~mesine sebeb olmu~ ve bu arada artan tanmsal tiriinlerin fiyatlan, bu mallan girdi olarak kul- [anan sanayi dalarmda maliyetlerin yiikselmesinde birinci dereee- de rol oynaml~tlr. Boyleee tanm mallanna uygulanan destckleme ahm fiyatlarmm yiikseltilmesi, belki gelir dagIllmmdaki adaletsi7- Iigi bir dereeeye kadar onlerken diger taraftan hem talep ve hemde maliyet yoniinden fiyatlar iizerinde biiyiik bir baskmm dogma.

sma sebeb olmu~tur.

viii - Para Arzmda Me'Ydana Gelen ArtI~ar

Tiirkiye'de yukanda sayllan nedenlerle para arzmda meydana gelen artl~lar, fiyat yiikseli~leri iizerinde biiyiik ol<;iide etkili bulunmaktadlr. Para arzmm artl~mda, kamu giderlerindeki devamh yiik-

c;eli~ ve bunun Merkez Bankasl tarafmdan finanse edilmesi, tanmsaJ destekleme ahmlan ve kamu iktisadi kurulu~lanmn a<;lkIannm ka- patIlmasl gibi etkenler sebeb olmaktadlr.

Tedaviile <;lkanlan banknot miktanndaki artl~lar (emisyon) para arzml ~i~irmektedir. Ger<;ekte emisyon degi~melerinde Ol<;ii, ekonominin ihtiya<;lan olma'hdlr. Tiirkiye'de son YlllaJrda artan doviz giri~leri sonueu Merkez Bankasl ihraeat<;l ve i~<;i ailelerine emisyonda bulunarak Tiirk liralan vermektedir. Diger taraftan Merkez Bankasl Kredilerinde goriilen geni~lemede emisyonun artmasma sebeb olmaktadlr. Ticari ve smai faaliyetlerin likidite iihtiya<;- Ianm kar~Ilamak i<;in Merkez Bankasl Reeskont Kredisinde meydana gelen geni~lemeler sonueunda piyasaya <;lkan banknotlar, para arzmmda artmasma sebeb olmaktadlr. Yalmz burada bir noktaya dikkati c;ekmek gerekir. Doviz giri~leri sonueunda <;lkanlan banknot ile Reeskont Kredisi sonueunda <;lkanlan banknot arasmda fark vardlr. ilkinde tedaviile <;lkanlan banknotlar, ekonomide beliren bir ihtiyaem zorn He piyasaya siiriilmedigi halde ikinci

~lkta tamamcn piyasanm likitide ihtiyaeml kar~llama amaeml giit- mektedir. Bununla beraber Reeskont kredileri Tiirkiye'de daha <;ok kamu kurulu~lanna a<;llmakta ve dolaYlsiyle piyasalarm nakit ihtiya<;lan ile pek ili~kisi bulunmamaktadlr. 1970 Yllmda emisyon ar-

tI~ hlZl; % 26.7, 1971 de % 22.5, 1972 de % 17.8 olmu~ ve 1 Oeak 1973-13 Eldm 1973 arasmda % 27.9 ile rekor bir seviyeye ula~ml~-

332

(24)

tIl'. 1973 yllmda yapIlan emisyonun fiyatlar iizerindeki etkisi isc, 1974 yllmda kendini hissettirecektir. <;:iinkii emisyonun artmasiylc fertlerin ve kurumlarm ellerine ge<;en satmalma giicUniin kullaml- maSl arasmda bir gecikme (time-lag) bulunmaktadll'.

Banlmot artI~ma (emisyon) paralel olarak kaydi para (banka parasl) miktanndaki artI~larda para arzmm artmasma sebep olmaktadlr. Kaydi para i<;inde. dii~iiniilen vadesiz ticari mevduat, vadesiz tasarruf mevduatl ve Merkez Bankasmdaki <;eke tabi mevduatta, 1970 Ylhndan soma siiratli yiikseli~ler olmu~tur. 1969 yllmda iilkede toplam para arz1³⁵ 30.127 milyon lira ike.n, bu miktar 1970 YI- lmda 35.268 miJIyon, 1971'de 43.587 milyon ve 1972 yllmda da 53.235 milyon liraya yiikselmi~tir.36 i<;inde bulundugumuz 1973 YI- lmm Agustos ayl itibariyle. ekonomide top lam para arZI 60.705 milyon liraya <;lkarak rekor bir diizeye eri~mi~tir. Para arzmda meydana gelen bu geni~lemede fiyatl:arm artmasmda etkili olan etkenler arasmda bulunmaktadlr3⁷^•

ix - Tiirkiye'de Fiyat Arh!;;larmda niger Etkenle'r

Tiirkiye'de. son fiyat yiikseli~lerinde goriilen ve yukanda klsa olarak ana hatlan ile degindigimiz nedenler dl~mda kalanlanda bu ba~hk altmda toplamaYl uygun bulduk³⁸• Fiyat artl~larmda onem- Ii gordiigiimiiz bu nedenleri ~oylece slralamak miimkiindiir.

(35) Para arZl; a) Kanuni para, b) Kaydi para (banka parasl) toplammdan meydana gelmcktcdir. Kanuni para, banknot ve ufakhk paradan, kaydi para ise vadesiz ticari mevduat, vadesiz tasarruf mevduatl ve Mer- kez Bankasmdaki e;ekc tabi mevduat kalemlcrinden olu~maktadlr.

(36) Merkez Bankasl Aylzk Biilten.

(37) Tiirkiyc'dc para arZl artl~l ile fiyat artl~lan amsmdaki ili~kiyi goste- ren katsaYlsmm degcri Profesor Miikerrem Hie; tarafmdan 1951-1964 Ylllan arasmda (-+-0.535) olarak buIunmu~tur. Bkz. Miikerrem Hi<;, Para Teorisi, s. 474. niger bir e;ah~mada ise korreIasyon katsaYlsl 1958- 1967 yIlIan arasmda (-+-0.514) oIarak hesap edilmi~tir. Bkz. Ay~e MU~LU, iktisadi Geli~me vc Fiyat istikrarz, Eski~ehir Sanayi Odasl Yayml No. 10, Ankara, 1973, s. 50. Profesor Zcyyat HatipogIu, kanuni para artl~l ile fiyatlar geneI seviyesi arasmda e;ok daha yiiksek oranda ilgi buIundugunu savunmaktadlr. Yazara gore Tiirkiye'de korrelasyon katsaylSl (-+-0.99) yani l'e c;ok yakmdlr. Bkz. Zeyyat HATipOGLU, Cumhuriyet Rejiminde Tiirkiye Elwnomisinin Geli~mesi, Yalkm Of- set MatbaaSl, istanbul, 1973, s. 211.

(38) Daha degi~ik nedenler ie;in bkz. Hakkl MusabaIh, «Enflasyon» iSOD, 15/12/1973, s. 7.

(25)

- Ekonomide goriilen hlZh iicret artI~lan,

- Tanm iiriinieri arzmdaki tlkamkhkIar ve arz esnekliginin

du~uk oimasl,

- Enerji ve yakacak maddeleri suratli fiyatIarmdaki artl~lar,

- I-lIzh nufus artl~l,

~ Sanayile~me ile artan talepler, - Tanm gelirlerindeki artI~lar,

Yatinm harcamalarmm kIsIlmasl, - Kredi geni~lemesi,

- DI~ ticaret hadlerinin Turkiye'nin aleyhine donmesi, - Artan gelirlerden daha buyuk bir klsmmm ttiketime gitmesi ve «go,sterilj tiiketimhnin (demonstration effect) giderek artmasl,

- Enflasyonun «psikoloj'ik etkisi»nde kalan ttiketicilerin, fiyatlar daha fazla artmadan ahmlanm hIzlandlrmak istemeleri ve bu ~ekilde ttiketimin kamc;:Ilanmasl ve «paradJan ka~llj» olaymm ba~

lamasl,

- Uretimin talep artl~lannm kal'~lhyabilecek miktarda arttI- nlamamasl,

- $ehirlerde yogunla~an ttiketici grubunun eline son iki Yll- da, milli gelirin % S'ine yakm bir ek satm alma guciiniin gec;:mi~

olmasmm ortaya C;:lkardlgl talep baskIsl/⁹

- Uygulanmaya ba~landlgmdan bu yana hlZh bir geli~me gas- tererek likiditeyi olumsuz yande etkiliyen davize c;:evrilebilir mevduat hesabmm, para-kredi sistemi iizerindeki hissedilir basklsl⁴⁰•

VI. TURKlYE'DE piYAT ARTI$LARI VE 1973 YILINDAIKi DU- RUM

Turkiye'de 1969 Yllmdan itibaren fiyatlarm ba~ta dii~iik oranlarda olmak iizere normalin iisttinde artI~lar go,stermesi ile, kuv- vetlencn enflasyonist baskI, 10 Agustos 1970 tadhinde yapIlan % 66.6 oranmdaki devaluasyonunda etkisiyle hlzlanml~ ve 1971 Ocak aymdan itibaren de ekonominin gene! istikran bakImmdan tehlike- Ii bir goriinii~e biiriinmu~tiir. Ciinkii 1968 ydmdan itibaren toptan

(39) iktisadi Rapor 1973, s. 377., 1973 Programl, s. 47.

(40) iktisadi Rapor, s. 377.

334