TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI
1986
YILLIK DAPOR
TÜRKİYE CUMHURİYET MERKEZ BANKASI
A N O N İ M Ş İ R K E T İ
27 N i s a n 1987 t a r i h l i
H İ S S E D A R L A R G E N E L K U R U L U ’NA
s u n u l a n
1 9 8 6
EU' tbeşinci H e s a p Yılı H a k k ı n d a
B A N K . A M E C L İ S İ N C E H A Z I R L A N A N Y I L L I K F A A L İ Y E T R A P O R U D E N E T L E M E K U R U L U R A P O R U B İ L A N Ç O , K A R V E Z A R A R H ES AB I
A N K A R A 1987
3 1. 12. 1986 T A R İ H İ N D E
T Ü R K İ Y E C U M H U R İ Y E T M E R K E Z B A N K A S I B A N K A M E C L İ S İ
B A Ş K A N V E K İ L İ Ü Y E L E R
Z E K E R I Y A Y I L D I R I M N E V Z A T A L P T Ü R K V A S F İ G Ü R S U F A H İ R T İ G R E L H A L İ T Ü N A L
E M İ N Â L İ Y O L A L A N M U H İ T T İ N Y U R D U K O R U
D E N E T L E M E K U R U L U Ü Y E L E R İ
Y Ö N E T İ M K O M İ T E S İ B A Ş K A N V E K İ L İ
C A H İ T A Y D O G A N S A B R İ C E R İ T N E C A T İ G Ü V E N H İ L M İ O K Ç U
Z E K E R İ Y A Y I L D I R I M B A Ş K A N
Y A R D I M C I L A R I R U H İ H A S E S K İ
İ B R A H İ M K U R T R Ü Ş D Ü S A R A Ç O Ğ L U
G Ü N D E M
1. B a n k a M e c l i s i v e D e n e t l e m e K u r u l u ’n u n 1986 H e s a p Y ı l ı ’n a a i t r a p o r l a r ı n ı n o k u n m a s ı v e g ö r ü ş ü l m e s i ; B i l a n ç o v e K a r v e Z a r a r H e s a b ı n ı n o n a y l a n m a s ı . 2. K a r ı n t e k l i f g e r e ğ i n c e d a ğ ı t ı l m a s ı n ı n k a r a r a b a ğ l a n m a s ı . 3. B a n k a Me c li s i v e D e n e t l e m e K u r u l u ' n u n ibrası.
4 B a n k a M e c l i s i ’n d e g ö r e v s ü r e l e r i 30 N i s a n 1987 t a r i h i n d e s o n a e r e c e k i k i ü y e l i k i ç i n s e ç i m y a p ı l m a s ı .
5. D e n e t l e m e K u r u l u ’n d a g ö r e v s ü r e l e r i 30 N i s a n 1987 t a r i h i n d e s o n a e r e c e k i k i ü y e l i k i çi n (B-C) S ı n ı f ı h i s s e d a r ı n c a b i r , ( D ) S ı n ı f ı h i s s e d a r ı n c a b i r , ü y e seçimi .
İ Ç İ N D E K İ L E R
B İ R İ N C İ B Ö L Ü M
D I Ş E K O N O M İ K G E L İ Ş M E L E R
I. D Ü N Y A E K O N O M İ S İ N D E K İ G E L İ Ş M E L E R ı
A. Ü R E T İ M ... ..1
B. DI Ş T İ C A R E T ...3
1. D ı ş T i c a r e t H a d l e r i ... 3
2. K o r u m a c ı l ı k ... .. 4
3. D ı ş T i c a r e t D e n g e s i z l i k l e r i ... 6
C. E N F L A S Y O N , İ S T İ H D A M V E E K O N O M İ P O L İ T İ K A L A R I . 8 1. E n f l a s y o n ... 8
2 . İ ş s i z l i k ... .. 8
3. E k o n o m i P o l i t i k a l a r ı ... 8
I I . U L U S L A R A R A S I M A L İ P İ Y A S A L A R D A K İ G E L İ Ş M E L E R 9 A. U L U S L A R A R A S I S E R M A Y E P İ Y A S A L A R I N D A K İ G E L İ Ş M E L E R ... .. 10
1. U l u s l a r a r a s ı S e r m a y e P i y a s a l a r ı ... .. ıo 2. U l u s l a r a r a s ı B a n k a c ı l ı k F a a l i y e t l e r i ... 11
B. B O R Ç S O R U N U ...11
İ K İ N C İ B Ö L Ü M İ Ç E K O N O M İ K G E L İ Ş M E L E R V E S O S Y A L Y A P I I. G E N E L D U R U M .. 15
I I. G E N E L D E N G E , M İ L L İ G E L İ R VE S O S Y A L K E S İ M D E K İ G E L İ Ş M E L E R ..16
A. G E N E L D E N G E ... .. 16
1. G a y r i S a f i M i l l i H a s ı l a ve Ü r e t i m ... .. 16
2. T a r ı m S e k t ö r ü ... ....17
3. S a n a y i S e k t ö r ü ...
4. H i z m e t l e r S e k t ö r ü ...
5. Y a t ı r ı m ve T ü k e t i m H a r c a m a l a r ı 6 . Y a t ı r ı m v e T a s a r r u f D e n g e s i ...
ü. F İ Y A T L A R ...
C. S O S Y A L K E S İ M D E K İ G E L İ Ş M E L E R ... 20
1. N ü f u s ve N ü f u s A r t ı ş ı n ı n Y a r a t t ı ğ ı S o ru n l a r . 2. Sosyal G ü v e n l i k ... 3 . Ü c r e t , İ s t i h d a m ve İ ş si zl i k... 4 . İşçi ve İ ş v e r e n İ l i ş k i l e r i ... I I I . K AM U M Â L İ Y E S İ ... A. B Ü T Ç E G E L İ Ş M E L E R İ ... ...24
B. K A M U İ K T İ S A D İ T E Ş E B B Ü S L E R İ ... ...27
C. B Ü T Ç E DIŞI F O N L A R ... ...29
D. M A H A L L İ İ D A R E L E R ... ...30
IV. Ö D E M E L E R D E N G E S İ ... ..30
A. K U R P O L İ T İ K A S I , B A N K A L A R I N D Ö V İ Z P O Z İ S Y O N U N D A K İ G E L İ Ş M E L E R V E D Ö V İ Z R E Z E R V L E R İ ... ...31
B. DIŞ T İ C A R E T D E N G E S İ ...34
1. İ h r a c a t ...34
2 . İ t h a l a t ...35
C. G Ö R Ü N M E Y E N İ Ş L E M L E R 37
D. S E R M A Y E H A R E K E T L E R İ ... ....38
V. DI Ş B O R Ç L A R ... ....40
Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M P A R A ve K R E D İ G E L İ Ş M E L E R İ I. G E N E L D U R U M ... ..43
II. P A R A VE F A İ Z P O L İ T İ K A L A R I ...44 21 21 22 23 17 17 19 19
A. P A R A P O L İ T İ K A S I ... ..44
B. F A İ Z P O L İ T İ K A S I ... ... 47
1. M e v d u a t F a i z l e r i ... ...48
2. M u n z a m K a r ş ı l ı k F a i z l e r i ... ..48
3. R e e s k o n t F a i z l e r i ...48
4. D e v l e t İç B o r ç l a n m a S e n e t l e r i F a i z l e r i ... ... 49
I I I . P A R A V E K R E D İ G E L İ Ş M E L E R İ ... ..49
A. M E R K E Z B A N K A S I K R E D İ L E R İ ... ..50
B. K A Y N A K K U L L A N I M I N I D E S T E K L E M E F O N U U Y G U L A M A L A R I ... ..53
C. M E V D U A T , K A L K I N M A V E Y A T I R I M B A N K A L A R I ...54
1. B a n k a l a r G ö z e t i m S i s t e m i ...55
2. B i l a n ç o v e G e l i r - G i d e r D u r u m l a r ı ...56
I V. P A R A V E S E R M A Y E P İ Y A S A L A R I ... ..60
A. G E N E L D U R U M ... ..60
B. B A N K A L A R A R A S I P A R A P İ Y A S A S I ...60
C. S E R M A Y E P İ Y A S A S I ...62
D. M A L İ P İ Y A S A A R A Ç L A R I ... ..63
1. P a r a P i y a s a s ı A r a ç l a r ı ... ..63
2. S e r m a y e P i y a s a s ı A r a ç l a r ı ...° 4
D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M İ D A R İ İ Ş L E R I. Y Ö N E T İ M K O M İ T E S İ ...66
I I . B A N K A M E C L İ S İ ... ... 66
I I I . D E N E T L E M E K U R U L U ... 66
I V . K A D R O V E P E R S O N E L D U R U M U ... ...66
V. E Ğ İ T İ M F A A L İ Y E T L E R İ ... ..67
VI. B İ L G İ İ Ş L E M F A A L İ Y E T L E R İ ... 69
V I I . H A B E R L E Ş M E H İ Z M E T L E R İ ... 70
V I I I . D İ Ğ E R F A A L İ Y E T L E R ... 70
B E Ş İ N C İ B Ö L Ü M M E R K E Z B A N K A S I B İ L A N Ç O S U I. B İ L A N Ç O A Ç I K L A M A S I ... ... 71
II . 1986 Y I L I K A R I V E D A Ğ I T I M I ... 78
Y A S A L VE İ D A R İ D Ü Z E N L E M E L E R ... ... 87
M a l i y e - B üt ç e D ü z e n l e m e l e r i ... ... ...88
P a r a - B a n k a D ü z e n l e m e l e r i ... ...89
K a m b i y o - Dış T i c a r e t D ü z e n l e m e l e r i ... ... 92
S o sy a l K o n u l a r d a k i D ü z e n l e m e l e r ... 97
G R A F İ K L E R G r a f i k 1 : S a n a y i l e ş m i ş Ü l k e l e r d e S a n a y i Ü r e t i m i ... ...2
G r a f i k 2 : S a n a y i l e ş m i ş Ü l k e l e r d e K ı s a V a d e l i F a i z O r a n l a r ı ... .... 2
G r a f i k 3 : D ü n y a d a Ü l k e G r u p l a r ı n a G ö r e R e e l Mi l li g e l i r ... ... 4
G r a f i k 4 : G e l i ş m e k t e O l a n Ü l k e l e r B i r i n c i l M a l İ h r a ç F i y a t l a r ı 5 G r a f i k 5 : G e l i ş m e k t e O l a n Ü l k e l e r C a r i İ şl em D e n g e l e r i ... .... 5
G r a f i k 6 : A B D D o l a r ı n a G ö r e D ö v i z K u r l a r ı ...7
G r a f i k 7 : S a n a y i l e ş m i ş Ü l k e l e r d e T o p t a n E ş y a F i y a t l a r ı ...7
G r a f i k 8 : S a n a y i l e ş m i ş Ü l k e l e r d e İ ş si zl ik ... ....9
G r a f i k 9 : T ü r k E k o n o m i s i n d e İ ç -Dı ş T a l e p A y r ı m ı ... ....16
G r a f i k 10 : T ü r k E k o n o m i s i n d e A r z A y r ı m ı ... ....18
G r a f i k 11 : T ü r k E k o n o m i s i n d e T a l e p A y r ı m ı ...'8
G r a f i k 12 : T ü r k E k o n o m i s i n d e T o p t a n E ş y a ve T ü k e t i c i F i y a t l a r ı 20 G r a f i k 13 : K o n s o l i d e B ü t ç e G e l i r l e r i n i n D a ğ ı l ı m ı ... ... 25
G r a f i k 14 : K o n s o l i d e B ü t ç e G e l i r ve H a r c a m a l a r ı ... ....26
G r a f i k 15 : K o n s o l i d e B ü t ç e A ç ı ğ ı n ı n F i n a n s m a n ı ... 27
G r a f i k 16 : K i t ' l e r e B ü t ç e d e n Y a p ı l a n T r a n s f e r l e r ... ... 28
G r a f i k 17 : C a r i İ ş l e m l e r D e n g e s i ( üç a y l ı k v e r i l e r l e ) ... ... 31
G r a f i k 18 : R c c l F a i z ve Re e l D ö v i z K u r l a r ı ... 32
G r a l i k 19 : C a r i İ ş l e m l e r D e n g e s i ( y ı l l ı k v e r i l e r l e ) ... 39
G r a f i k 20 : Ö d e m e l e r D e n g e s i K r e d i K u l l a n ı m l a r ı ... 19
G r a f i k 21 : M e v d u a t ve H a z i n e Bono ve T a h v i l F a i z l e r i 17 G r a f i k 22 : E m i s y o n ve M u n z a m K a r ş ı l ı k l a r ( h a f t a l ı k v e r i l e r l e ) 50 G r a f i k 23 : M e v d u a t B a n k a l a r ı T o p l a m K r e d i ve M e v d u a t ı ... 51
G r a f i k 24 : P a r a A r z l a r ı ... ... 51
G r a f i k 25 : M e v d u a t B a n k a l a r ı A k t i f Y a p ı s ı ... 57
G r a f i k 26 : K r e d i Dı ş ı A k t i f l e r i n M e v d u a t a O r a n l a r ı ... 57
G r a f i k 27 : M e v d u a t B a n k a l a r ı P a s i f Y a p ı s ı ... 59
G r a f i k 28 : M e v d u a t B a n k a l a r ı Ö z k a y n a k Y a p ı s ı ... 59
G r a f i k 29 : I n t e r b a n k F a i z H a d l e r i ( g ü n l ü k v e r i l e r l e ) ... 61
G r a f i k 30 : i n t e r b a n k İ ş l em H a c m i ( g ü n l ü k v e r i l e r l e ) ... 62
İ S T A T İ S T İ K T A B L O L A R I T a b l o 1 : M a k r o D e n g e ( C a r i F i y a t l a r l a ) ... 102
T a b l o 2 : M a k r o D e n g e (1986 F i y a t l a r ı y l a ) ... 103
T a b l o 3 : G S M H ( C a r i F i y a t l a r l a ) ... 104
T a b l o 4 : G S M H (1968 F i y a t l a r ı y l a ) ... 104
T a b l o 5 : S a b i t S e r m a y e Y a t ı r ı m l a r ı ( C a r i F i y a t l a r l a ) ... 105
T a b l o 6 : S a b i t S e r m a y e Y a t ı r ı m l a r ı (1986 F i y a t l a r ı y l a ) ... 105
T a b l o 7 : S e ç i l m iş S i n a i M a m u l l e r Ü r e t i m i ... . 106
T a b l o 8 : E n e r j i D e n g e s i ... ' 07
T a b l o 9 : S e ç i l m i ş T a r ı m Ü r ü n l e r i ... 108
T a b l o 10 : B e l e d i y e l e r c e V e r i l e n R u h s a t n a m e l e r e G ö r e Yeni İ n ş a a t ... - ... ... ^ T a b l o 11 : B e l e d i y e l e r c e V e r i l e n Y a p ı K u l l a n m a İzin B e l g e l e r i n e G ö r e Y e n i İ l a v e v e y a K ı s m e n Biten Y a p ı l a r ... ... 109
T a b l o 12 : U l a ş t ı r m a H i z m e t l e r i ... ... 110
T a b l o 13 : H a b e r l e ş m e H i z m e t l e r i ... .. 111
T a b l o 14 : İş İ s t e y e n l e r ve A ç ı k İşler ... .. 112
T a b l o 15 : Dış Ü l k e l e r e G ö n d e r i l e n İ ş çil er ... .. 112
T a b l o 16 : T o p l u İş S ö z l e ş m e l e r i ... 113
T a b l o 17 : G r e v l e r ve L o k a v t l a r ... 113
T a b l o 18 : F i y a t E n d e k s l e r i ... .. 114
T a b l o 19 : A l t ı n F i y a t l a r ı ...114
T a b l o 20 : F i y a t E n d e k s l e r i ( A y l ı k ) ... ..115
T a b l o 21 : A l t ı n F i y a t l a r ı ( A y l ı k ) ... .. 115
T a b l o 2 2 : T a r ı m s a l Ü r ü n l e r i n D e s t e k l e m e K a r a r n a m e F i y a t l a r ı 116 T a b l o 23 : 1 9 8 5 / 1 9 8 6 ve 1 9 8 6/ 19 87 K a m p a n y a D ö n e m l e r i n d e " K a d e m e l i D e s t e k l e m e F i y a t ı " U y g u l a n a n Ü r ü n l e r ... .. H 7 T a b l o 24 : K o n s o l i d e B ü t ç e ... .. 1 >8 T a b l o 25 : K a m u İ k t i s a d i T e ş e k k ü l l e r i n i n F a a l i y e t S o n u ç l a r ı 118 T a b l o 26 : K o n s o l i d e B ü t ç e Ö d e n e k l e r i H a r c a m a l a r ı ve G e l i r l e r i 119 T a b l o 27 : K a m u B o r ç l a r ı (İç B o r ç l a r ) ... .. 119
T a b l o 28 T a b l o 29 T a b l o 30 T a b l o 31 T a b l o 32 T a b l o 33 T a b l o 34 T a b l o 35 T a b l o 36 T a b l o 37 T a b l o 38 T a b l o 39 T a b l o 40 T a b l o 41 T a b l o 42 T a b l o 43 T a b l o 44 T a b l o 45 T a b l o 46 T a b l o 47 T a b l o 4 7A T a b l o 48 T a b l o 48 A T a b l o 49 T a b l o 50 T a b l o 51 T a b l o 52 T a b l o 53 T a b l o 54 T a b l o 55 T a b l o 56 T a b l o 57
K a m u G i r i ş i m l e r i H a k k ı n d a Ö z e t B i l g i l e r ... 120I ^ P a r a s a l Y e t k i K u r u m l a n ...
1 2 ^ M e r k e z B a n k a s ı K r e d i l e r i ...
M e r k e z B a n k a s ı n d a k i M e v d u a t ... ... *24
M e v d u a t B a n k a l a r ı ... *25
M e v d u a t B a n k a l a r ı n d a k i M e v d u a t ... 126
M e v d u a t B a n k a l a r ı K r e d i l e r i ... 127
1 9 8 K a l k ı n m a ve Y a t ı r ı m B a n k a l a r ı ... ° K a l k ı n m a ve Y a t ı r ı m B a n k a l a r ı K r e d i l e r i ... * 9
K r e d i S t o k u ... 1~9 P a r a S t o k u ... 129
İ h r a ç E d i l e n M e n k u l D e ğ e r l e r ... ... 130
U l u s l a r a r a s ı R e z e r v l e r ... 130
Dı ş T i c a r e t ... 131
İ h r a c a t ı n S e k t ö r e l D a ğ ı l ı m ı ... ... 132
İ t h a l a t ı n S e k t ö r e l D a ğ ı l ı m ı ... 133
Ü l k e l e r e G ö r e İ h r a c a t ve İ t h a l a t ... 134
Y a t ı r ı m T ü k e t i m V e H a m m a d d e İ t h a l a t ı ... 135
K a y n a k l a r ı n Ç e ş i d i n e G ö r e İ t h a l a t ... 135
Ö d e m e l e r D e n g e s i ... 136
: Ö d e m e l e r D e n g e s i n d e k i Bazı K a l e m l e r i n A y r ı n t ı l a r ı .. 137
Dış B o r ç B a k i y e s i ... 138
: K r e d i M e k t u p l u D ö v i z T e v d i a t H e s a p l a r ı ... 139
T i c a r i B a n k a K r e d i l e r i ... 139
P r o j e ve P r o g r a m K r e d i l e r i ...139
I M F ’d e n K u l l a n ı m ve Ö d e m e l e r ... 140
O E C D T a a h ü t l e r i ve K u l l a n ı m l a r ... 140
Dı ş B o r ç Ö d e m e l e r i P r o j e k s i y o n u ... 140
Y a b a n c ı S e r m a y e l i Ş i r k e t l e r i n S e k t ö r e l D a ğ ı l ı m ı ... 141
Y a b a n c ı S e r m a y e İ z i n l e r i n i n Y ı l l a r a G ö r e D a ğ ı l ı m ı ... 141
S ı n ı f l a r ı n a G ö r e F i i l i P ç r s o n e l D u r u m u ... 142
T C M B Ş u b e T e m s i l c i l i k ve B ü r o l a r ı ... 143
1 9 8 6
ELLİBEŞİNCİ HESAP YILI
BANKA MECLİSİNCE HAZIRLANAN
FAALİYET RAPORU
S a y g ı d e ğ e r O r t a k l a r .
B a n k a m ı z ı n e l l i b e ş i n c i h e s a p y ı lı s o n u ç l a r ı n ı g ö st e r e n 1986 yılı B i l a n ç o ’su ile K.ar v e Z a r a r H e s a b ı ’nı i n c e l e m e ve o n a y ı n ı z a s u n a r , y ü k s e k k u r u l u n u z u s a y g ı ile s e l a m l a r ı z .
B a n k a m ı z ı n i ş l e m l e r i n i i n c e l e m e y e b a ş l a m a d a n önce, 1986 y ı l ı n d a , d ü n y a ve ü l k e e k o n o m i s i n d e k i g e l i ş m e l e r i g ö z d e n g e ç i r m e k t e y a r a r g ö r ü y o r u z ; bu n e d e n l e , R a p o r ’d a u l u s l a r a r a s ı e k o n o m i k g e l i ş m e l e r ile b a ğ l a n t ı l ı o l a r a k ü l ke e k o n o m i s i n i n a y r ı n t ı l ı b i r i n c e l e m e s i n i s u n u y o r u z .
B İ R İ N C İ B Ö L Ü M
DIŞ E K O N O M İ K G E L İ Ş M E L E R I. D Ü N Y A E K O N O M İ S İ N D E K İ G E L İ Ş M E L E R
D ü n y a e k o n o m i l e r i b a k ı m ı n d a n b e l i r l e y i c i n i t e l i ğ e s a h i p üç k a t e g o r i d e k i f i y a t ı n ( p e t r o l f i y a t ı , f a i z o r a n l a r ı ve d o l a r d e ğ e r i )
1985 y ı l ı n d a b a ş l a y a n d ü ş m e e ğ i l i m l e r i 1986 y ı l ı n d a d a d e v a m e t m i ş t i r . 1985 s o n u n d a y a p ı l a n t a h m i n l e r d e , p e t r o l f i y a t l a r ı n ı n ve l a i z o r a n l a r ı n ı n d ü ş m e s i ile d o l a r ı n d e ğ e r k a y b e t m e s i n i n e k o n o m i k l a a l i y e t l e r i c a n l a n d ı r a c a ğ ı b e k l e n m e k t e y d i . A n c a k , 1986 y ı l ı n a i l i ş k i n v e r i l e r d e n a n l a ş ı l d ı ğ ı n a göre, d ü n y a e k o n o m i l e r i genel o l a r a k b e k l e n e n p e r f o r m a n s ı g ö s t e r e m e m i ş l e r d i r ( G r a f i k 1). G e r e k s a n a y i l e ş m i ş g e r e k g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n b ü y ü m e h ı z l a r ı bi r ö n c e k i y ı l a g ö r e y a v a ş l a m ı ş ve b u y a v a ş l a m a d a n d ü n y a t i c a r e t i dc o l u m s u z y ö n d e e t k i l e n m i ş t i r .
P e t r o l ve p e t r o l d ı ş ı b i r i n c i l m al f i y a t l a r ı n ı n a z a l m a e ğ il i mi , d ı ş t i c a r e t h a d l e r i n i n g e l i ş m e k t e o l an ü l k e l e r a l e y h i n e d ö n m e s i n e n e d e n o l m u ş t u r . Bu d e ğ i ş i m g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n i h r a c a t ı n ı n s a t ı n a l m a g ü c ü n ü o l u m s u z y ö n d e e t k i l e m i ş ve söz k o n u s u ü l k e l e r i n f i n a n s m a n i h t i y a ç l a r ı n ı a r t t ı r m ı ş t ı r . G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n dış d e n g e l e r i n d e k a r ş ı l a ş t ı k l a r ı s ı k ı n t ı l a r , ö z e l l i k l e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r c e u y g u l a n m a y a d e v a m e d i l e n k o r u m a c ı p o l i t i k a l a r s o n u c u n d a d a h a d a y o ğ u n l a ş m ı ş t ı r .
D o l a r ı n b a ş l ı c a p a r a l a r k a r ş ı s ı n d a ö n e m l i ö l ç ü l e r e v a r a n d e ğ e r k a y b ı , A B D ’n i n d ı ş t i c a r e t a ç ı k l a r ı ile J a p o n y a ve F e d e r a l A l m a n y a ’n ı n d ı ş t i c a r e t f a z l a l a r ı n ı n d ü ş ü r ü l m e s i n e k a f i g e l m e m i ş t i r . Bu n e d e n l e d ü n y a e k o n o m i l e r i a ç ı s ı n d a n ö n e m l i bi r r a h a t s ı z l ı k k o n u s u o l a n s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r a r a s ı n d a k i dı ş t i c a r e t d e n g e s i z l i k l e r i 1986 y ı l ı n d a d a s ü r m ü ş t ü r .
1980*1 i y ı l l a r d a e n f l a s y o n k o n u s u n d a k a y d e d i l e n o l u m l u g e l i ş m e l e r i n 1986 d a d e v a m e t t i ğ i g ö r ü l m ü ş t ü r . A v r u p a ’d a k r o n i k b i r h a l a l a n i ş s iz l i k p r o b l e m i k o n u s u n d a ise ç ö z ü m e y a k l a ş t ı r ı c ı b i r i l e r l e m e s a ğ l a n a m a m ı ş t ı r .
A. Ü R E T İ M
P e t r o l f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e n i n p e t r o l i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r i n a l ı m g ü c ü n ü b ü y ü k ö l ç ü d e a z a l t a c a ğ ı ve bu ü l k e l e r e y ö n e l i k i h r a c a t ı o l u m s u z y ö n d e e t k i l e y e c e ğ i ö n g ö r ü l m ü ş t ü . B u n u n l a b e r a b e r , p e t r o l g i d e r l e r i a z a l a n ü l k e l e r i n i t h a l a t l a r ı n d a m e y d a n a g e l e c e k r a h a t l a m a n ı n söz k o n u s u o l u m s u z e t k i l e r i o r t a d a n k a l d ı r m a k s u r e t i y l e , b u ü l k e l e r i n dı ş t i c a r e t d e n g e l e r i n d e ve d o l a y ı s ı y l a ü r e t i m f a a l i y e t l e r i n d e genel b i r i y i l e ş m e y a r a t m a s ı b e k l e n m e k t e y d i . A y r ı c a , p e t r o l f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e n i n p e t r o l
\ b
1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986
1984 yılından itibaren azalan bir artış eğilimi içerisine girmiş bulunan sanayi üretimleri, 1986 yılında durma noktasına gelmiştir. Özellikle, Japonya’da sanayi üretimi gerilemiş ve işsizlik artmıştır. Japon yeninin değer kazanması bu gerilemede etkili olmuştur.
Kaynak: T.C.Merkez Bankası IFS Veri Tabanı.
GRAFİK 2
1986 yılında ABD ve Japonya'da para piyasalarında faizler gerilemiş, Almanya’da ise 1985 yılı sonundaki düzeyini korumuştur. Faizlerdeki tedrici gerileme, reel faizlere yeterince yansımadığı için, ekonomik faaliyeti beklendiği gibi uyarmamıştır. Benzer şekilde, uluslararası faiz oranlannın düşmesi de borçlu ülkelerin dış dengelerinde beklenen ölçüde bir rafıatlama sağlayamamıştır.
Kaynak: T.C.Merkez Bankası IFS Veri Tabanı.
GRAFİK 1 SANAYİ ÜRETİMİ
ABD ALMANYA JAPONYA
2 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
i t h a l e d e n ü l k e l e r d e h a r c a n a b i l i r g el i r l e r i a r t ı r m a s ı y l a o l u ş a c a k iç t a l e p c a n l a n m a s ı n ı n ü r e t i m a r t ı ş l a r ı n a n e d e n o la c a ğ ı t a h m i n e d i l m e k t e y d i .
P e t r o l f i y a t l a r ı n ı n d ü ş m e s i e n f l a s y o n u n d ü ş ü r ü l m e s i n e k a t k ı d a b u l u n m u ş ve reel g e l i r l e r d e m e y d a n a ge l en a r t ı ş l a r pe k ç o k ü l k e d e iç t a l e b i n c a n l ı b i r g el iş me g ö s t e r m e s i n i s a ğ l a m ı ş t ı r . A n c a k , p e t r o l i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r e y ö n e l i k i h r a c a t t a k i g e r i l e m e t a h m i n l e r d e n d a h a h ı z l ı ve d a h a b ü y ü k b o y u t l a r d a o l m u ş t u r . Bu d u r u m 1986 y ı lı b ü y ü m e h ı z l a r ı n ı n b e k l e n e n d e n y a v a ş g e r ç e k l e ş m e s i n i n en ö n e m l i n e d e n l e r i n d e n b i r i n i o l u ş t u r m u ş t u r .
1985 yılı s o n u n d a y a p ı l a n t a h m i n l e r d e k i i y i m s e r b e k l e n t i l e r i n b i r d a y a n a ğ ı n ı d a f a i z o r a n l a r ı n d a k i d ü ş m e e ğ i l i m i n i n y a t ı r ı m l a r ı t e ş v i k e d e c e ğ i d ü ş ü n c e s i t eş ki l e t m e k t e idi. G e r ç e k t e n 1986 y ı l ı n d a g e r e k k ı s a g e r e k u z u n d ö n e m l i f a i z o r a n l a r ı n d a ö n e m l i a z a l m a l a r k a y d e d i l m i ş t i r ( G r a f i k 2). F a k a t , n o m i n a l o r a n l a r d a k i bu a z a l m a l a r , e n f l a s y o n o r a n l a r ı n ı n d a d ü ş m e s i n e d e n i y l e reel f a i z o r a n l a r ı n a t ü m ü y l e y a n s ı y a m a m ı ş t ı r . R e e l f a i z o r a n l a r ı b i r m i k t a r a z a l m a k l a b i r l i k t e , y a t ı r ı m l a r ı ö n e m l i ö l ç ü d e t e ş v i k e d e c e k d ü z e y e i n e m e m i ş t i r .
A n a h a t l a r ı y l a b e l i r t i l e n bu g e l i ş m e l e r s o n u c u n d a 1986 y ı l ı n d a d ü n y a e k o n o m i l e r i n d e f a a l i y e t l e r b i r ö n c e k i y ı l a göre y a v a ş b i r g e l i ş m e g ö s t e r m i ş t i r . 1986 y ı l ı n d a y e d i b ü y ü k s a n a y i l e ş m i ş ü l k e n i n ( A B D , J a p o n y a , F e d e r a l A l m a n y a , İ n g i l t e r e , F r a n s a , K a n a d a ve İ t a l y a ) m i l l i g e l i r l e r i n i n o r t a l a m a a r t ı ş hı zı y ü z d e 2,5 o l m u ş t u r . Söz k o n u s u o r a n , 1985 y ı l ı n d a y ü z d e 3 o l a r a k g e r ç e k l e ş m i ş t i r . G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e ise 1985 y ı l ı n d a y ü z d e 3,2 o l a n m i l l i g e l i r o r t a l a m a a r t ı ş h ız ı 1986 y ı l ı n d a y ü z d e 2,7 ye d ü ş m ü ş t ü r . P e t r o l i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r i n mi l l i g e l i r l e r i b i l f i i l d ü ş e r k e n , p e t r o l i h r a ç e t m e y e n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e k i mi l l i g e l i r a r t ı ş h ı z l a r ı n ı n y a v a ş l a d ı ğ ı g ö r ü l m ü ş t ü r ( G r a f i k 3).
B. DI Ş T İ C A R E T 1. D ı ş T i c a r e t H a d l e r i
P e t r o l ü n y a n ı s ı r a , d i ğ e r b i r i n c i l mal f i y a t l a r ı d a ö z e l l i k l e bu m a l l a r ı i h r a ç e d e n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n d ı ş t i c a r e t d e n g e l e r i n i o l u m s u z y ö n d e e t k i l e y e n b i r s e y i r i z l e m i ş t i r . G e l i ş m e k t e o l an ü l k e l e r c e i h r a ç e d i l e n b i r i n c i l m a l l a r ı n f i y a t l a r ı 1985 ve 1986 y ı l l a r ı n d a ö n e m l i r e el k a y ı p l a r a u ğ r a m ı ş t ı r ( G r a f i k 4).
G e r e k p e t r o l f i y a t l a r ı n ı n g e r e k p e t r o l d ı ş ı b i r i n c i l mal f i y a t l a r ı n ı n d ü ş m e s i g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n d ı ş t i c a r e t h a d l e r i n i n ö n e m l i ö l ç ü d e b o z u l m a s ı n a yol a ç m ı ş t ı r . G e l i ş m e k t e o l an
GRAFİK 3
REEL MİLLİ GELİR yuzde 3018
1 0 - - 1
YEDİ SANAYİLEŞMİŞ ÜLKE
b
4
0
1983 1984 1985 1986
1986 yılında dünya ekonomilerinde milli gelir artış hızlarının yavaşladığı görülmüştür. Dört grupta incelendiğinde, tüm grupların büyüme hızlannın 1984 ve 1985 yıllanna göre daha düşük düzeylerde gerçekleştiği görülmektedir. Petrol ihracatçısı ülkelerin milli gelirleri 1985 ve 1986 yıllannda bilfiil azalmıştır.
Kaynak: OECD Economic Outlook, Dec.1986, World Economic Outlook, IMF, Oct.1986.
ü l k e l e r 1986 y ı l ı n d a d ış t i c a r e t h a d l e r i n d e y ü z d e 16 n ı n ü z e r i n d e b i r g e r i l e m e y e m a r u z k a l m ı ş ve b u ü l k e l e r i h r a c a t ı n ı n s a t ı n a l m a g ü c ü y ü z d e 11,4 o r a n ı n d a d ü ş m ü ş t ü r .
Dı ş t i c a r e t h a d l e r i n d e k i b o z u l m a , g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n c a r i i ş l e m l e r a ç ı k l a r ı n ı n y e n i d e n y ü k s e l m e y e b a ş l a m a s ı n a n e d e n o l m u ş t u r ( G r a f i k 5). 1985 y ı l ı n d a , ö d e m e l e r d e n g e s i n d e ı l ı m l ı d ü z e y d e d e olsa c a r i i ş l e ml e r f a z l a s ı v e r e n p e t r o l i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r i n c a r i i ş l e m l e r a ç ı k l a r ı t o p l a m ı , 1986 y ı l ı n d a 30 m i l y a r A B D d o l a r ı n ı n ü z e r i n e y ü k s e l m i ş t i r . P e t r o l i h r a c a t ç ı s ı o l m a y a n g e l i ş m e k t e o l an ü l k e l e r i n c a r i i ş l e m l e r a ç ı k l a r ı t o p l a m ı d a 3 m i l y a r d o l a r a y a k ı n b i r a r t ı ş l a 27 m i l y a r d o l a r o l m u ş t u r . Bu d u r u m p e t r o l
i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r d e r e z e r v l e r i n a z a l m a s ı n a , d i ğ e r g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e ise r e z e r v b i r i k i m i n i n e n g e l l e n m e s i n e v e y a y e n i b o r ç i h t i y a c ı n ı n o r t a y a ç ı k m a s ı n a n e d e n o l m u ş t u r .
2. K o r u m a c ı l ı k
Dış t i c a r e t h a d l e r i n d e ve i h r a c a t ı n s a t ı n a l m a g ü c ü n d e k i bu g e r i l e m e l e r e ek o l a r a k g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r dı ş d e n g e l e r i n i n s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e n i n y a v a ş l a m a s ı n d a n k a y n a k l a n a n o l u m s u z f a k t ö r l e r t a r a f ı n d a n z o r l a n d ı ğ ı g ö r ü l m ü ş t ü r . S a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e y a v a ş l a y a n b ü y ü m e b i r y a n d a n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n i h r a ç m a l l a r ı n a t a l e b i a z a l t ı r k e n d i ğ e r y a n d a f ı k o r u m a c ı e ğ i l i m l e r i n y o ğ u n l a ş m a s ı n a z e m i n h a z ı r l a m ı ş t ı r . H e r n e k a d a r , g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r k o r u m a c ı ö n l e m l e r e k a r ş ı g e l i ş m i ş ü l k e l e r e
4 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
YEDİ SANAYİLEŞMİŞ ÜLKE GELİŞMEKTE OLAN ULK.
PETROL İHRACATCISI ÜLK.
PETROL İHR.ETMEYEN ÜLK.
GRAFİK 4
GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER BİRİNCİL MAL İHRAÇ FİYATLARI
140
dolar fiyat endeksi120 100 80 60 40 20
0
BİRİNCİL MAL FİV.
REEL BİRİNCİL MAL FİV.
1983 1984 1985 1986
Reel birincil mal fiyatları 1984 yılından bu yana düşme eğilimi içerisinde bulunmaktadır. Özellikle başlıca ihraç ürünlerini birincil malların teşkil ettiği gelişmekte olan ülkelerin dış ticaret hadlerinin bozulmasının bir göstergesi olan bu eğilim, söz konusu ülkelerin dış ticaret dengelerini olumsuz yönde etkilemiştir.
Kaynak: OECD Economic Outlook, Dec.1986.
GRAFİK 5
GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER CARİ İŞLEMLER DENGELERİ milyar dolar
10
™ PETROL IHRACATCISI ÜLK.
DİĞER
'50 1983 1984 1985 1986
Dış ticaret hadlerindeki aleyhte seyir, sanayileşmiş ülkelerdeki yavaşlayan büyüme ve buna bağlı olarak korumacı eğilimlerin artışı, gelişmekte olan ülkelerin cari işlemler açıklarının büyümesine neden olmuştur.
Kaynak: VVorld Economic Outlook, IMF, Oct.1986.
g ö r e ç o k d a h a f a z l a d u y a r l ı i s el er d e b u ö n l e m l e r g e ç m i ş t e de ö r n e k l e r i g ö r ü l d ü ğ ü g i b i , k o l a y l ı k l a y a y g ı n l a ş a b i l e n ve s o n u ç t a ilk b a ş l a t a n ü l k e y i d e k a p s a y a n g en el b i r d u r g u n l u ğ a yol a ç a b i l e c e k n i t e l i k l e r e s a h i p t i r . Dı ş t i c a r e t a ç ı k l a r ı n ı k a p a m a k y e r l i ü r e t i m i d e s t e k l e m e k gi bi a m a ç l a r l a u y g u l a m a y a k o n u l m a l a r ı n a r a ğ m e n , g e n e l l i k l e , t i c a r e t o r t a k l a r ı n ı n d a b e n z e r b i ç i m d e d a v r a n m a s ı n a v e y a z o r u n l u o l a r a k d ı ş a l ı m l a r ı n ı a z a l t m a l a r ı n a n e d e n o l m a k t a d ı r . S o n u ç o l a r a k d ı ş t i c a r e t d e n g e l e r i n d e u m u l a n i y i l e ş m e g e r ç e k l e ş e m e d i ğ i g i b i , t i c a r e t h a c m i d a r a l m a k t a ve ü r e t i m o l u m s u z y ö n d e e t k i l e n m e k t e d i r . Re e l a l a n d a o r t a y a ç ı k m a s ı m u h t e m e l bu r a h a t s ı z l ı k l a r ı n , m a l i a l a n a d a y a n s ı m a s ı k a ç ı n ı l m a z d ı r . Ö z e l l i k l e i ç i n d e b u l u n d u ğ u m u z d ö n e m d e , b u t ü r p o l i t i k a l a r ı n s ü r d ü r ü l m e s i b o r ç p r o b l e m i n i n y e n i b i r k r i z a ş a m a s ı n a s ü r ü k l e n e b i l m e s i i h t i m a l i n i d a h a d a k u v v e t l e n d i r m e k t e d i r . Bu n e d e n l e d ü n y a e k o n o m i k d e n g e s i n i n g e l e c e k t e s ı h h a t l i b i r b i ç i m d e s e y r i n i n b ü y ü k ö l ç ü d e k o r u m a c ı l ı k k o n u s u n d a g ö s t e r i l e c e k h a s s a s i y e t e bağlı o l a c a ğ ı n ı s ö y l e m e k y a n l ı ş o l m a y a c a k t ı r .
3. Dı ş T i c a r e t D e n g e s i z l i k l e r i
Dış t i c a r e t h a d l e r i n i n a l e y h t e s e y r i ve k o r u m a c ı l ı k e ğ i l i m l e r i n i n a r t ı ş ı g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n t i c a r e t d e n g e l e r i n d e o l u m s u z e t k i l e r y a r a t ı r k e n , ü ç b ü y ü k s a n a y i l e ş m i ş ü l k e a r a s ı n d a k i t i c a r e t d e n g e s i z l i k l e r i n i n , b e k l e n e n i n a k s i n e , 1986 y ı l ı n d a da b ü y ü m e y e d e v a m e t t i ğ i g ö r ü l m ü ş t ü r . 1985 yılı Ş u b a t a y ı n d a n i t i b a r e n Bat ı A l m a n m a r k ı ile J a p o n y e n i k a r ş ı s ı n d a , A B D d o l a r ı n ı n d e v a m l ı o l a r a k d e ğ e r y i t i r m e s i ( G r a f i k 6 ), 1985 y ı l ı n d a 124 m i l y a r d o l a r o l a n A B D d ış t i c a r e t a ç ı ğ ı n ı n 1986 y ı l ı n d a 144 m i l y a r d o l a r ı n ü z e r i n e ç ı k m a s ı n ı e n g e l l e y e m e m i ş t i r . A B D ’n i n i h r a c a t h a c m i 1986 y ı l ı n d a y ü z d e 0,7 (1985:-1,6) o r a n ı n d a b i r a r t ı ş g ö s t e r i r k e n i t h a l a t h a c m i y ü z d e 10,7 (1985:8,7) o r a n ı n d a a r t m ı ş t ı r . F e d e r a l A l m a n y a v e J a p o n y a ’n ı n d ı ş t i c a r e t f a z l a l a r ı d a b ü y ü m e l e r i n i s ü r d ü r m ü ş t ü r . F e d e r a l A l m a n y a ’nı n 1985 d e 29 m i l y a r d o l a r o l a n d ı ş t i c a r e t f a z l a s ı 1986 d a 53 m i l y a r d o l a r ı n ü z e r i n e , J a p o n y a ’n ı n 1985 d e 56 m i l y a r d o l a r o l an d ı ş t i c a r e t f a z l a s ı ise 1986 d a 86 m i l y a r d o l a r a y ü k s e l m i ş t i r .
Bu s o n u c u n o r t a y a ç ı k m a s ı n d a h i ç ş ü p h e s i z , A B D ’n i n dış t i c a r e t a ç ı k l a r ı n ı n k a y n a ğ ı n ı t eş ki l e d e n b ü t ç e a ç ı k l a r ı n ı n a z a l t ı l m a s ı y o l u n d a y a p ı l a n g i r i ş i m l e r d e ö n e m l i b i r i l e r l e m e k a y d e d i l e m c m e s i b a ş l ı c a n e d e n d i r . Bi r d i ğ e r ö n e m l i n e d e n ise, d o l a r d e ğ e r i n i n A B D ’n i n i h r a c a t ı n ı n y ü z d e 60 i n i n y ö n e l d i ğ i ü l k e l e r p a r a l a r ı n a k a r ş ı d e ğ i ş m e m e s i v e h a t t a y ü k s e l m e s i d i r .
6 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
GRAFİK 6
DÖVİZ KURLARI( ABD dolanna göre)
200
1980 Eylül *100- "T I I
— ALMAN MARKI
JAPON YENİ J i
f
A L. " -
\
- A / V y
-N-, ™ A
.. — v w
¿m * J 7
.
. A
r* / / '
f U"— "V ^ /
J\
-
t»
w
j ' s ----T*
- VvT
180 160 140 120
10080
60 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986
ABD dolan, 1985 yılının Şubat ayından bu yana başlıca paralar karşısında sürekli değer kaybetmiştir. ABD'de büyümenin yavaşlaması, dış ticaret ve bütçe açıklannın sürmesi, doların değer kaybına neden olan başlıca unsurlar olmuştur. Ancak, dolann hızlı değer kaybı özellikle üç büyük sanayileşmiş ülke arasındaki dış ticaret dengesizliklerinin azaltılmasında yeterli olmamıştır.
Kaynak: T.C. Merkez Bankası IFS Veri Tabanı.
GRAFİK 7
SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELER TOPTAN EŞYA FİYATLARI y|ll,k yÜ2de değişim
1980'li yıllarda fiyat artışları büyük ölçüde kontrol altına alınmıştır. 1986 yılında da bu eğilim devam etmiştir. 1986 yılında fiyat artşlannın düşürülmesinde birincil mal fiyatlanndaki azalmanın da katkısı olmuştur.
Kaynak: T.C. Merkez Bankası IFS Veri Tabanı.
C. E N F L A S Y O N , İ S T İ H D A M V E E K O N O M İ P O L İ T İ K A L A R I
1. E n f l a s y o n
1986 y ı l ı n d a d ü n y a e k o n o m i s i n d e g ö r ü l e n g e l i ş m e l e r i n bel ki d e e n m e m n u n i y e t v e r i c i t a r a f ı , 1980’l e r d e e n f l a s y o n k o n u s u n d a k a y d e d i l e n g e l i ş m e l e r i n b u yıl d a s ü r m e s i o l m u ş t u r ( G r a f i k 7).
1980’l c r i n b a ş ı n d a n bu y a n a u y g u l a n a n e n f l a s y o n a k a r ş ı p o l i t i k a l a r ile 1986 y ı l ı n d a p e t r o l ve p e t r o l dı şı b i r i n c i l mal f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r s o n u c u n d a , O E C D ü l k e l e r i n d e 1985 y ı l ı n d a y ü z d e 4,5 o r a n ı n d a a r t a n özel t ü k e t i m d e f l a t ö r ü n ü n 1986 yılı a r t ı ş hı zı y ü z d e 2,7 o l a r a k g e r ç e k l e ş m i ş t i r . E n f l a s y o n k o n u s u n d a g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e d e o l u m l u g e l i ş m e l e r k a y d e d i l m i ş t i r . G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e 1985 y ı l ı n d a y ü z d e 39,6 o l a n t ü k e t i c i f i y a t l a r ı e n d e k s i a r t ı ş ı 1986 d a y ü z d e 28,4 e i n m i ş t i r . Bu o l u m l u g e l i ş m e d e p e k ç o k g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e d e u y g u l a n a n i s t i k r a r p o l i t i k a l a r ı n ı n ve b u a r a d a ç o k y ü k s e k e n f l a s y o n o r a n l a r ı n a s a h i p b i r k ı s ı m ü l k e l e r i n u y g u l a d ı k l a r ı e n f l a s y o n l a m ü c a d e l e p r o g r a m l a r ı n ı n b a ş a r ı l ı o l m a s ı e t k i l i o l m u ş t u r .
2 . İşsi zl ik
A B D ve F e d e r a l A l m a n y a ’d a işsiz l ik k o n u s u n d a bazı i l e r l e m e l e r k a y d e d i l m i ş s e de, b ü y ü m e n i n y a v a ş g el i şme s i v e ba z ı y a p ı s a l f a k t ö r l e r , A v r u p a E k o n o m i k T o p l u l u ğ u ’na ü y e ü l k e l e r i n i şs iz l i k o r a n l a r ı n d a h e r h a n g i b i r i y i l e ş m e n i n o r t a y a ç ı k m a s ı n a e n g e l o l m u ş t u r ( G r a f i k 8 ). J a p o n y e n i n i n d e ğ e r k a z a n m a s ı , b ü y ü k ö l ç ü d e i h r a c a t a d a y a l ı J a p o n e n d ü s t r i s i n d e ba z ı s ı k ı n t ı l a r a yol a ç m ı ş , b u n u n s o n u c u n d a J a p o n y a ' d a b i r ö n c e k i y ıl h a f i f b i r d ü ş m e ile y ü z d e 2,6 ya i n e n i ş s i zl i k o r a n ı y ü z d e 2,7 e y ü k s e l m i ş t i r .
3. E k o n o m i P o l i t i k a l a r ı
S a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r p e t r o l ve d i ğ e r b i r i n c i l m al f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r i n d e e t k i s i y l e 1986 y ı l ı n ı n ö z e l l i k l e ilk a y l a r ı n d a g e n i ş l e y i c i p a r a p o l i t i k a l a r ı u y g u l a m ı ş l a r d ı r . A n c a k , e n f l a s y o n u n y e n i d e n c a n l a n a c a ğ ı e n d i ş e s i ve p a r a s a l g e n i ş l e m e n i n pe k ç o k ü l k e d e h e d e f l e r i n ü z e r i n e ç ı k m a s ı ile yıl s o n u n a d o ğ r u d a h a i h t i y a t l ı b i r t u t u m i z l e n d i ğ i g ö r ü l m ü ş t ü r . A B D ve b i r ö l ç ü d e J a p o n y a ’d a iç t a l e b i n c a n l a n d ı r ı l m a s ı a m a c ı y l a p a r a s a l g e n i ş l e m e s ü r d ü r ü l ü r k e n b a z ı ü l k e l e r d e d ö v i z k u r l a r ı ü z e r i n d e k i e t k i l e r g ö z ö n ü n c a l ı n a r a k d i k k a t l i b i r p o l i t i k a y ü r ü t ü l m ü ş t ü r . G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e , 1980’l er i n b a ş ı n d a n bu y a n a u y g u l a n a n s ı k ı p a r a p o l i t i k a l a r ı n a 1986 y ı l ı n d a d a d e v a m e d i l m i ş t i r , Ö z e l l i k l e y ü k s e k e n f l a s y o n l a m ü c a d e l e p r o g r a m l a r ı n ı n u y g u l a n d ı ğ ı ü l k e l e r d e p a r a s a l b ü y ü k l ü k l e r ö n e m l i ö l ç ü l e r d e a z a l t ı l m ı ş t ı r .
8 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
GRAFIK 8
SANAYİLEŞMİŞ ÜLKELERDE İŞSİZLİK yüzde oran
ABD JAPONYA OECD AVRUPA
0
1983 1984 1985
198feAvrupa ülkelerindeki yüksek işsizlik oranlan 1986 yılında da devam etmiştir. Avrupa ülkeleri içinde Almanya’da işsizlik konusunda bazı olumlu gelişmeler kaydedilmiş ancak genel bir iyileşme gerçekleşmemiştir. ABD’de son yıllarda bu konuda görülen tedrici iyileşme 1986 da da devam etmiştir. Japon sanayi üretiminde 1986 yılında karşılaşılan sıkıntılann işsizlik oranlanna da yansıdığı görülmüştür.
Kaynak: OECD Economic Outlook, Dec.1986.
1986 y ı l ı n d a s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e m a l i y e p o l i t i k a l a r ı n d a s o n i ki y ı l a g ö r e ö n e m l i b i r d e ğ i ş i k l i k o l m a m ı ş t ı r . İ l k t a h m i n l e r e g ö r e , y e d i b ü y ü k s a n a y i l e ş m i ş ü l k e n i n b ü t ç e a ç ı k l a r ı n ı n m i l l i g e l i r l e r i n e o r a n ı n ı n 1986 y ı l ı n d a d a g e ç e n i k i y ı l d a o l d u ğ u g i b i y ü z d e 3,4 c i v a r ı n d a o l a c a ğ ı b e k l e n m e k t e d i r . A B D ’n i n b ü t ç e a ç ı ğ ı r a k a m l a r ı n ı n d i ğ e r ü l k e l e r e g ö r e y ü k s e k l i ğ i , d ü n y a e k o n o m i k d e n g e s i a ç ı s ı n d a n 1986 y ı l ı n d a d a ö n e m l i s o r u n l a r d a n b i r i o l m a y a d e v a m e t m i ş t i r . N o r v e ç , H o l l a n d a , İ n g i l t e r e v e K a n a d a g i b i b ü t ç e l e r i n d e d o ğ a l g a z v e p e t r o l g e l i r l e r i n i n ö n e m l i y e r t u t t u ğ u ü l k e l e r d e , b ü t ç e l e r i n p e t r o l f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r d e n e t k i l e n e b i l e c e ğ i t a h m i n e d i l m e k t e d i r .
I I . U L U S L A R A R A S I M A L İ P İ Y A S A L A R D A K İ G E L İ Ş M E L E R
1 9 8 0 ’li y ı l l a r d a u l u s l a r a r a s ı m a l i p i y a s a l a r h ı z l ı v e ö n e m l i g e l i ş m e l e r e s a h n e o l m u ş t u r . B i r b i r i n i b e s l e r n i t e l i k t e k i b u g e l i ş m e l e r ş ö y l e s ı r a l a n a b i l i r :
- U l u s l a r a r a s ı m a l i p i y a s a l a r i ç i n d e s e r m a y e p i y a s a l a r ı n ı n ö n e m i n i n a r t m a s ı ;
- K ı s ı t l a y ı c ı k u r a l l a r ı n k a l d ı r ı l a r a k p i y a s a l a r ı n s e r b e s t l e ş t i r i l m e s i ;
- Y e n i m a l i a r a ç l a r ı n o r t a y a ç ı k a r a k h ı z l a y a y g ı n l a ş m a s ı ;
- B a n k a l a r ı n s e r m a y e p i y a s a l a r ı n d a k i f a a l i y e t l e r i n i n a r t m a s ı ile p a r a v e s e r m a y e p i y a s a l a r ı a r a s ı n d a k i a y ı r ı m ı n a z a l m a s ı ;
- B a n k a ve d i ğ e r m a l i k u r u l u ş l a r ı n k e n d i ü l k e l e r i d ı ş ı n d a k i f a a l i y e t l e r i n i n y o ğ u n l a ş m a s ı .
Bu g e l i ş m e l e r i n 1986 y ı l ı n d a d a y a y g ı n l a ş a r a k d e v a m e t t i ğ i g ö r ü l m ü ş t ü r . M a l i p i y a s a l a r d a k i y a p ı s a l n i t e l i k t e k i b u d e ğ i ş i m s o n u n d a u l u s l a r a r a s ı b ü t ü n l e ş m e n i n y a y g ı n l a ş m a s ı , 1986 y ı l ı n d a r e k o r d ü z e y e u l a ş a n f a a l i y e t h a c m i n i n o l u ş m a s ı n a k a t k ı d a b u l u n a n e n ö n e m l i n e d e n l e r d e n b i r i n i t e ş k i l e t m i ş t i r . M a l i p i y a s a l a r d a k i f a a l i y e t l e r i n b ü y ü k ö l ç ü d e a r t m a s ı n a y ol a ç a n d i ğ e r ö n e m l i n e d e n l e r ise b a ş t a A B D o l m a k ü z e r e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r i n f i n a n s m a n i h t i y a ç l a r ı n ı n g i d e r e k ç o ğ a l m a s ı ve u l u s l a r a r a s ı f a i z o r a n l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r d i r . F a i z o r a n l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r ve d ü ş m e l e r i n d e v a m e d e c e ğ i y o l u n d a k i b e k l e n t i l e r , f o n f a z l a s ı o l an s e k t ö r l e r i n , k a r l a r ı n ı a r t t ı r m a k ü z e r e p o r t f ö y l e r i n i y e n i d e n ş e k i l l e n d i r m e g a y r e t i i ç i n e g i r m e l e r i n e v e p i y a s a l a r a y o ğ u n b a ş v u r u d a b u l u n m a l a r ı n a n e d e n o l m u ş t u r .
A. U L U S L A R A R A S I S E R M A Y E P İ Y A S A L A R I N D A K İ G E L İ Ş M E L E R
1. U l u s l a r a r a s ı S e r m a y e P i y a s a l a r ı
1986 yılı u l u s l a r a r a s ı s e r m a y e p i y a s a l a r ı n d a k i f a a l i y e t l e r i n k e s i n t i s i z g e n i ş l e d i ğ i ü ç ü n c ü yıl o l m u ş t u r . 1986 y ı l ı n d a bu p i y a s a l a r d a g e r ç e k l e ş t i r i l e n b o r ç l a n m a m i k t a r ı 376 m i l y a r d o l a r a u l a ş m ı ş t ı r . Bi r ö n c e k i y ı l a gö re y ü z d e 34 o r a n ı n d a b i r a r t ı ş ı i f a d e e d e n b u r a k a m , b u g ü n e k a d a r b u a l a n d a u l a ş ı l a n e n y ü k s e k d ü z e y i i f a d e e t m e k t e d i r . F a a l i y e t a r t ı ş ı n ı n y a n ı s ı r a b u p i y a s a d a k u l l a n ı l a n m al i a r a ç l a r ı n k o m p o z i s y o n u d a ö n e m l i ö l ç ü d e d e ğ i ş m i ş t i r . T a h v i l l e r ( s t r a i g h t b o n d s ) , h is se s e n e d i n e b a ğ l ı m e n k u l k ı y m e t l e r ( e q u i t y r e l a t e d s e c u r i t i e s ) v e ü l k e d ı ş ı n a i h r a ç e d i l e n f i n a n s m a n b o n o l a r ı ( E u r o - c o m m e r c i a l p a p e r s ) son on yıl i t i b a r i y l e c n y ü k s e k s e v i y e l e r i n e u l a ş m ı ş l a r d ı r . 1985 y ı l ı n d a n b u y a n a ü l k e d ı ş ı n d a i h r a ç e d i l m e y e b a ş l a y a n f i n a n s m a n b o n o l a r ı 1986 y ı l ı n d a b i r ö n c e k i yı la g ö r e beş misli b i r d ü z e y e u l a ş m ı ş t ı r . Bu a r a ç l a r ı n t o p l a m m a l i a r a ç l a r i ç i n d e k i p a y l a r ı d a h ı z l ı b i r a r t ı ş g ö s t e r m i ş t i r . Mal i p i y a s a l a r d a 1986 y ı l ı n d a g ö r ü l e n b i r d i ğ e r i l g i n ç g e l i ş m e d e ğ i ş k e n f a i z l i b o n o l a r ile b e n z e r i d e ğ i ş k e n f a i z l i m a l i a r a ç l a r ı n p a y l a r ı n d a k i a z a l m a d ı r .
S e r m a y e p i y a s a l a r ı i ç i n d e ö z e l l i k l e t a h v i l p i y a s a s ı n d a k i g el i ş me ç a r p ı c ı b o y u t l a r a y ü k s e l m i ş t i r . U l u s l a r a r a s ı t a h v i l p i y a s a l a r ı n d a n b o r ç l a n m a 1986 y ı l ı n d a b i r ö n c e k i yı la g ö r e y ü z d e 35 o r a n ı n d a a r t m ı ş ve 226 m i l y a r d o l a r o l a r a k g e r ç e k l e ş m i ş t i r .
1 0 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
U l u s l a r a r a s ı s e r m a y e p i y a s a s ı n d a n f o n t e m i n e de n b i r i m l e r i n b ö l g e s e l d a ğ ı l ı m ı n a b a k ı l d ı ğ ı n d a , 1986 y ı l ı n d a t o p l a m f o n l a r ı n y ü z d e 90 m n ü z e r i n d e b i r k ı s m ı n ı n O E C D ü l k e l e r i n e y ö n e l d i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r . O P E C ü y e s i ü l k e l e r , p e t r o l i h r a c a t ç ı s ı o l m a y a n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r ve D o ğu A v r u p a ü l k e l e r i n i n bu p i y a s a l a r d a k i f a a l i y e t l e r i e s a s e n d ü ş ü k o l a n d ü z e y l e r i n d e n d a h a da g e r i l e r e k a y m ı ş t ı r . Bu ü ç g r u p ü l k e n i n p i y a s a p a y l a r ı 1986 y ı l ı n d a y ü z d e 6,2 ye d ü ş m ü ş t ü r . S e r m a y e p i y a s a l a r ı n d a n 1985 y ı l ı n d a 23 m i l y a r d o l a r b o r ç l a n a n p e t r o l i h r a ç e t m e y e n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n , 1986 y ı l ı b o r ç l a n m a l a r ı 15 m i l y a r d o l a r a i n m i ş t i r . Bu d u r u m , g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n özel k a y n a k l a r d a n f o n t e m i n i k o n u s u n d a 1982 b o r ç k r i z i n d e n b u y a n a k a r ş ı l a ş t ı k l a r ı s ı k ı n t ı l a r ı n 1986 y ı l ı n d a d a d e v a m e t t i ğ i n i g ö s t e r m e k t e d i r . 1982 y ı l ı n d a k i b o r ç k r i z i n d e n s o n r a m a l i k u r u l u ş l a r , g e l i ş m e k t e o l an ü l k e l e r e b o r ç v e r m e k t e ç e k i m s e r b i r t u t u m i ç i n e g i r m i ş l e r d i r . A y n ı d ö n e m d e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r i n d e m a l i p i y a s a l a r d a n y o ğ u n o l a r a k b o r ç l a n m a l a r ı g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i n bu p i y a s a l a r a g i r i ş i n i d a h a d a z o r l a ş t ı r m ı ş t ı r .
2. U l u s l a r a r a s ı B a n k a c ı l ı k F a a l i y e t l e r i
U l u s l a r a r a s ı b a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i 1985 d e o l d u ğ u gi bi 1986 y ı l ı n d a d a c a n l ı b i r s e y i r i z l e m i ş t i r . B a n k a c ı l ı k f a a l i y e t l e r i n i n bu g e l i ş i m i , b a n k a l a r a r a s ı p i y a s a d a y o ğ u n l a ş a n i ş l e m l e r s o n u c u o r t a y a ç ı k m ı ş t ı r . B a n k a l a r a r a s ı p i y a s a n ı n h ızl ı g e l i ş me s i n i e t k i l e y e n u n s u r l a r ı n b a ş ı n d a b a n k a l a r ı n s e r m a y e p i y a s a s ı n d a k i f a a l i y e t l e r i n i n a r t m a s ı g e l m e k t e d i r . M e n k u l k ı y m e t p o r t f ö y l e r i n i g e n i ş l e t m e g a y r e t i i ç i n e g i r e n b a n k a l a r bu f a a l i y e t l e r i i ç i n g e r e k l i f o n l a r ı b a n k a l a r a r a s ı p i y a s a d a n t e m i n e t m i ş l e r d i r . Ö z e l l i k l e J a p o n b a n k a l a r ı n ı n u l u s l a r a r a s ı s e r m a y e p i y a s a l a r ı n d a a r t a n f a a l i y e t l e r i n i n f i n a n s m a n ı n d a b a n k a l a r a r a s ı p i y a s a y ı t e r c i h e t t i k l e r i g ö r ü l m ü ş t ü r .
B a n k a k r e d i l e r i n d e k i g e n i ş l e m e d e t ü m ü y l e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r e y ö n e l m i ş t i r . G e l i ş m e k t e o l an ü l k e l e r i n t o p l a m o l a r a k , 1985 y ı l ı n d a n e t g e r i ö d e m e y a p m a m a k l a b i r l i k t e , bu p i y a s a d a n t e m i n e t t i k l e r i b o r ç l a r ı n a z a l d ı ğ ı ve 1986 y ı l ı n d a 7 m i l y a r d o l a r t u t a r ı n d a n e t b o r ç ö d e m e s i y a p t ı k l a r ı k a y d e d i l m i ş t i r . G e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r e y ö n e l i k k r e d i l e r d e k i b u d a r a l m a n ı n söz k o n u s u ü l k e l e r i n c a r i i ş l e m l e r a ç ı k l a r ı n ı n a r t t ı ğ ı b i r y ı l d a o l m a s ı d i k k a t ç e k i c i d i r .
B. B O R Ç S O R U N U
1982 y ı l ı n d a , ö z e l l i k l e a ğ ı r d ı ş b o r ç y ü k ü a l t ı n d a k i L a t i n A m e r i k a ü l k e l e r i r f i n ö d e m e g ü ç l ü k l e r i i ç e r i s i n e g i r m e s i y l e p a t l a k v e r e n b o r ç k r i z i n d e n s o n r a , g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r c e s a ğ l a n a n b o r ç l a r ı n b ü y ü k b i r k ı s m ı n ı , U l u s l a r a r a s ı P a r a F o n u ’n u n " st a n d - b y "
k r e d i l e r i ile P a r i s K u l ü b ü ’n ü n e r t e l e m e a n l a ş m a l a r ı n a ba ğ l ı ol ar a l : v e r i l e n k r e d i l e r t eş ki l e t m i ş t i r . U l u s l a r a r a s ı m al i p i y a s a l a r d a n f o n
t e m i n i g ü ç l e ş e n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r , c a r i i şl em l er a ç ı k l a r ı n ı ı z a it ma g a v r e t i i ç i n e g i r e r e k , f i n a n s m a n i h t i y a ç l a r ı n ı d ü ş ü r m e y e ç a l ı ş m ı ş l a r d ı r . Bu k o n u d a b i r ç o k ü l k e b a ş a r ı l ı o l m u ş ve bö y l e c e
1985 vc 1986 y ı l l a r ı n d a n e t b o r ç ö d e m e s i y a p a b i l m i ş l e r d i r .
1984 y ı l ı n d a s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e n i n hızlı g e l i ş i mi b o r ç s o r u n u n d a k i g a y r e t l e r i n b a ş a r ı s ı n a k a t k ı d a b u l u n a n en ö n e m l i f a k t ö r l e r d e n b i r i n i t eş ki l e t m i ş t i r . F a k a t , 1985 y ı l ı n d a n i t i b a r e n p e t r o l v e d i ğ e r b i r i n c i l mal f i y a t l a r ı n d a k i a z a l m a l a r b o r ç l u ü l k e l e r a ç ı s ı n d a n o l u m s u z e ğ i l i m l e r i n y e n i d e n o r t a y a ç ı k m a s ı n a yol a ç m ı ş t ı r . P et r o l i h r a c a t ç ı s ı b o r ç l u ü l k e l e r pe t ro l f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e l e r d e n d o ğ r u d a n , d i ğ e r l e r i ise pe t ro l i h r a c a t ç ı s ı ü l k e l e r i n i t h a l a t l a r ı n ı k ı s m a l a r ı n d a n ve a y n ı n e d e n l e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e y a v a ş l a y a n b ü y ü m e d e n d o l a y l ı o l a r a k e t k i l e n m i ş l e r d i r . U l u s l a r a r a s ı f a i z o r a n l a r ı n ı n d ü ş m e s i b u o l u m s u z e t k i l e r i o r t a d a n k a l d ı r a c a k b i r r a h a t l a m a g e t i r e m e m i ş t i r .
1985 E k i m a y ı n d a A B D H a z i n e S e k r e t e r i J a m e s B a k e r l a ı a f ı n d a n U l u s l a r a r a s ı P a r a F o n u vc D ü n y a B a n k a s ı ’n ı n o r t a k t o p l a n t ı s ı n d a s u n u l a n ve d a h a s o n r a B a k e r P l a n ı o l a r a k a n ı l a n p l a n , b o r ç s o r u n u n u n o r t a v a d e d e h a l l i n i ö n g ö r m e k t e ve b o r ç l u ü l k e l e r i n u y g u l a y a c a k l a r ı i s t i k r a r p r o g r a m l a r ı n ı n y a n ı s ı r a b ü y ü m e l e r i n i h ı z l a n d ı r ı c ı p o l i t i k a l a r a d a a ğ ı r l ı k v e r m e l e r i g e r e k t i ğ i n i v u r g u l a m a k t a d ı r . B a k e r P l a n ı a y r ı c a u l u s l a r a r a s ı b a n k a l a r a söz k o n u s u ü l k e l e r e y e n i d e n t a z e p a r a a k ı ş ı n ı s a ğ l a y a c a k t e d b i r l e r i a l m a l a r ı n ı ö n e r m e k t e d i r . P l a n ’ın b i r d i ğ e r y a n ı ise, b o r ç s o r u n u n u n h al li i çi n U l u s l a r a r a s ı P a r a F o n u ’n u n y a n ı s ı r a D ü n y a U a n k a s ı ’n ı n d a a k t i f k a t ı l ı m ı n ı n g e r e k t i ğ i n i v u r g u l a m a s ı d ı r .
D ü n y a B a n k a s ı ’n ı n y e n i r o l ü n ü b e n i m s e m i ş o l d u ğ u , 1986 v ı l ı n d a a ğ ı r b o r ç y ü k ü a l t ı n d a k i 15 ü l k e y e , ö z e l l i k l e A r j a n t i n , B r e z i l y a , N i j e r y a ve M e k s i k a ’ya k r e d i t a a h h ü t l e r i n i n h ı zl ı a r t ı ş ı n d a n a n l a ş ı l m a k t a d ı r . B a k e r P l a m ’n ı n iş b i r l iğ i ç a ğ r ı s ı n d a b u l u n d u ğ u u l u s l a r a r a s ı b a n k a l a r ı n t a t m i n e d i c i b i r t a v ı r d e ğ i ş i k l i ğ i i ç i n e g i r m e d i k l e r i g ö r ü l m ü ş t ü r .
S a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e n i n g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r i e t k i l e d i ğ i gi bi , g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e n i n d e s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r e k o n o m i l e r i n i e t k i l e d i ğ i o l g u s u n d a n h a r e k e t e t t i ğ i vc A B D ’n i n d ı ş t i c a r e t a ç ı k l a r ı n ı n a z a l t ı l m a s ı s ü r e c i n d e , ö z e l l i k l e L a t i n A m e r i k a ü l k e l e r i n i n A B D ’d e n y a p a c a k l a r ı i t h a l a t ı n ö n e m i n i göz ö n ü n e a l d ı ğ ı a n l a ş ı l a n P l a n ’ın b e l k i d e en i l g i n ç t a r a f ı b o r ç l u ü l k e n i n e k o n o m i k b ü y ü m e s i n i ön p l a n a ç ı k a r m a s ı o l m u ş t u r , ( ı c r ç c k t e n , d a h a s o n r a çeşitli u l u s l a r a r a s ı ç e v r e l e r c e d e d i l e g e t i r i l d i ğ i gi bi , b o r ç s o r u n u n u n h a f i f l e t i l m e s i için ö n d e g e l e n ş a r t b o r ç l u ü l k e l e r d e k i e k o n o m i k g e l i ş m e n i n y e n i d e n h ı z l a n d ı r ı l m a s ı n ı n s a ğ l a n m a s ı d ı r . Bo r ç l u ü l k e l e r d e k i e k o n o m i k g e l i ş m e n i n h ı z l a n a b i l m e s i ise, ü l k e l e r i n u y g u l a y a c a k l a r ı e k o n o m i k p o l i t i k a l a r k a d a r , bu s ü r e ç i ç i n d e b o r ç l u ü l k e l e r e d e s t e k l e y i c i ma l i i m k a n l a r ı n
1 2 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
a r z ı n a v e d ü n y a ö l ç ü s ü n d e t a l e b i n y e t e r l i l i ğ i n e b a ğ l ı d ı r . 1986 y ı l ı n d a b o r ç l u ü l k e l e r d e e k o n o m i k g e l i ş m e y i h ı z l a n d ı r ı c ı p o l i t i k a l a r ı n u y g u l a n d ı ğ ı f a k a t bu p o l i t i k a l a r ı n b aş a r ı s ı için g e r e k l i d ı şs a l m a l i d e s t e ğ i n s a ğ l a n a m a d ı ğ ı g ö r ü l m ü ş t ü r . A y r ı c a , bu ü l k e l e r i n t i c a r i i l i ş k i d e b u l u n d u k l a r ı ü l k e l e r d e k i y a v a ş b ü y ü m e ve u y g u l a n a n k o r u m a c ı p o l i t i k a l a r b o r ç l u ü l k e l e r d e r e z e r v b i r i k i m i n i n a z a l m a s ı n a v e y a y e n i b o r ç i h t i y a c ı n ı n d o ğ m a s ı n a s e b e p o l m u ş t u r .
1987 y ı l ı n d a , s a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e n i n 1986 ya g ö r e a r t m a k l a b i r l i k t e g e l i ş m e k t e o l a n ü l k e l e r d e k i b ü y ü m e y i h ı z l a n d ı r a c a k b i r d ü z e y e u l a ş a m a y a c a ğ ı t a h m i n e d i l m e k t e d i r . S a n a y i l e ş m i ş ü l k e l e r d e k i k o r u m a c ı l ı ğ ı i ç e r e n t i c a r i p o l i t i k a l a r ve u l u s l a r a r a s ı m a l i p i y a s a l a r d a b o r ç l u ü l k e l e r e f on a k t a r m a k o n u s u n d a k i i s t e k s i z l i k d e v a m e t t i ğ i t a k d i r d e ö n ü m ü z d e k i d ö n e m d e b o r ç s o r u n u n u n d a h a d a a ğ ı r l a ş m a s ı k a ç ı n ı l m a z g ö r ü n m e k t e d i r .
Türkiye Cumhuriyet M erkez Bankası
İ K İ N C İ B Ö L Ü M
İÇ E K O N O M İ K G E L İ Ş M E L E R V E S O S Y A L Y A P I
I. G E N E L D U R U M
1986 y ı l ı n d a e k o n o m i k i s t i k r a r , y a p ı s a l u y u m v e d ı ş a a ç ı l m a y a a ğ ı r l ı k v e r e n p o l i t i k a l a r a d e v a m e d i l m i ş t i r . Bu p o l i t i k a l a r ç e r ç e v e s i n d e 1986 y ı l ı p r o g r a m ı n d a G a y r i s a f i mi ll i h a s ı l a ( G S M H ) n ı n y ü z d e 5, k a m u y a t ı r ı m l a r ı n ı n y ü z d e 3,5, özel y a t ı r ı m l a r ı n y ü z d e 7,7 v e t o p l a m y a t ı r ı m l a r ı n y ü z d e 5,2 o r a n ı n d a a r t m a s ı h e d e f l e n m i ş t i . Y ı l i ç e r i s i n d e y a t ı r ı m h a r c a m a l a r ı n d a k i h ı z l ı a r t ı ş t a n k a y n a k l a n a n iç t a l e p g e n i ş l e m e s i s o n u c u , G S M H a r t ı ş ı h e d e f i n ü z e r i n d e g e r ç e k l e ş i r k e n , i t h a l a t ve i h r a c a t bu g e l i ş m e l e r d e n o l u m s u z y ö n d e e t k i l e n m i ş l e r d i r . A y r ı c a , y ü k s e k b ü y ü m e o r a n ı il e b i r l i k t e , r eel f a i z l e r i n b u l u n d u k l a r ı d ü z e y d e k a l m a s ı ve d ı ş t i c a r e t h a d l e r i n i n l e h t e gelişmesi s o n u c u n d a e n f l a s y o n o r a n ı n d a d ü ş ü ş s a ğ l a n a b i l m i ş t i r .
1986 y ı l ı n d a i l k a l t ı a y l ı k v e r i l e r e g ö r e G S M H , 1968 yıl ı a lı cı f i y a t l a r ı y l a y ü z d e 7,8 a r t m ı ş ( d o k u z a y l ı k v e r i l e r e göre y ü z d e 7,9), e n f l a s y o n o r a n ı ise G S M H d e f l a t ö r ü c i n s i n d e n 1985 y ı l ı n d a y ü z d e 43, 5 t e n 1986 y ı l ı n d a y ü z d e 32,8 e ( d o k u z a y l ı k v e r i l e r e gö re y ü z d e 30, 8 e) g e r i l e m i ş t i r .
1986 y ı l ı n d a T ü r k e k o n o m i s i , s a n a y i k e s i m i n i n hı zlı b ü y ü m e s i n e r a ğ m e n , n ü f u s u n y a r ı s ı n ı n ş e h i r l e r d e y e r l e ş m i ş o l m a s ı n e d e n i y l e a l t y a p ı , i l e t i ş i m ve t o p l u t a ş ı m a s o r u n l a r ı y l a k a r ş ı k a r ş ı y a b u l u n m a y a d e v a m e t m i ş t i r . M a k r o - e k o n o m i k g ö s t e r g e l e r b u s o r u n l a r ı n ö n e m l i b i r b ö l ü m ü n ü n ç ö z ü m l e n m e s i i çi n y a t ı r ı m h a r c a m a l a r ı n ı n a r t t ı ğ ı n a i ş a r e t e t m e k t e d i r . A n c a k , b u h a r c a m a l a r e k o n o m i n i n t a s a r r u f h a c m i g ö z ö n ü n c a l ı n d ı ğ ı z a m a n , f i n a n s m a n s o r u n l a r ı n ı ö n p l a n a ç ı k a r m a k t a d ı r . 1986 y ı l ı n d a k a m u k e s i m i n i n f i n a n s m a n g e r e ğ i n i n G S M H ’n ı n y ü z d e 5,8 i d ü z e y i n d e g e r ç e k l e ş e c e ğ i t a h m i n e d i l m e k t e d i r .
1986 y ı l ı n d a k i h ı z l ı b ü y ü m e s o n u c u ö d e m e l e r d e n g e s i c a r i i ş l e m l e r a ç ı ğ ı e k o n o m i n i n g e n i ş l e m e s i n e v e i h r a c a t ı n i t h a l a t t a n d a h a h ı z l ı g e r i l e m e s i n e p a r a l e l o l a r a k 1985 y ı l ı n a göre a r t m ı ş t ı r . A n c a k , y ı l ı n i k i n c i y a r ı s ı n d a k o n j o n k t ü r d e k i y a v a ş l a m a s o n u c u dış d e n g e n i n o l u m l u y ö n d e g e l i ş t i ğ i g ö r ü l m e k t e d i r .
II. G E N E L D E N G E , M İ L L İ G E L İ R VE S O S Y A L K E S İ M D E K İ G E L İ Ş M E L E R
A. G E N E L D E N G E I. G a y r i S a f i Mi ll i H a s ı l a
1986 y ı l ı n d a i lk a l t ı a y l ı k v e r i l e r e g ö r e G S M H , al ıcı f i y a t l a r ı y l a y ü z d e 43, 2 a r t a r a k 39 t r i l y o n 678 m i l y a r o l m u ş t u r . İlk d o k u z a y l ı k v e r i l e r e g ö r e ise, a y n ı b ü y ü k l ü k y ü z d e 41,1 a r t a r a k 39 t r i l y o n 117 m i l y a r l i r a o l a r a k t a h m i n e d i l m e k t e d i r . Bu r a k a m , 19S5 y ı l ı n d a 27 t r i l y o n 715 m i l y a r d ü z e y i n d e b u l u n m a k t a y d ı .
1984-1986 d ö n e m i n d e d i k k a t i ç e k e n e n ö n e m l i gel i şme , s a n a y i k e s i m i n d e k i y ü k s e k b ü y ü m e h ı z l a r ı d ı r . 1985 y ı l ı n d a p r o g r a m h e d e f i n i n g e r i s i n d e k a l a n bu k es im, 1986 y ı l ı n d a , 1984 y ı l ın a b e n z e r b i r g e l i ş m e g ö s t e r e r e k b ü y ü m e h ı z ı n ı ö n e m l i ö l ç ü d e a r t t ı r m ı ş t ı r . P e t r o l f i y a t l a r ı n d a k i d ü ş m e n i n y a r a t t ı ğ ı ek k a y n a k l a r y a t ı r ı m h a r c a m a l a r ı n d a k u l l a n ı l m ı ş t ı r . Dı ş k e s i m d e k i bu g e l i ş m e l e r d e n s a n a y i k e s i m i o l u m l u y ö n d e e t k i l e n m i ş v e 1986 y ı l ı n d a iç t a l e p g e n i ş l e m i ş t i r ( G r a f i k 9). S ö z k o n u s u iç t a l e p g e n i ş l e m e s i , y ü z d e 5 o l a n p r o g r a m h e d e f i n i a ş mı ş ve y ü z d e 8,9 o l a r a k g e r ç e k l e ş m i ş t i r . Dış t a l e b i n G S M H ’ya o l a n k a t k ı s ı ise son
GRAFİK 9
GSMH İÇ-DIŞ TALEP AYRIMI yıllık yüzde artış
10
S
0
~2
Dış talep, genel dengedeki dış kaynak kavramı İle eş anlamda kullanılmış olup cari işlemler dengesinin yıllık ortalama kur ile Türk lirası cinsinden hesaplanarak deflate edilmiş şeklidir.
GSMH'ya katkısı cinsinden İfade edilmiştir.Bu katkı,1986 yılında GSMH'yı azaltıcı yönde olmuştur.
Kaynak: 1984-1987 Yıllık Programlan
r ~ j TAHMİN
■ E GERÇEKLEŞME
1
.
f
iH I
h h,
,-
i i .
İC-DIS İC-DIS İÇ-DIS ÎÇ-DIS ÎÇ-DIS ÎC-DIŞ
İ984 ' İ985 ' İ986
1 6 Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası
