Eskişehir Anadolu Üniversitesi iktisadi ve Idari Bilimler Fak. Dergisi C: vıu. S: 1 - 2, 1990
TicARET HADLERiNiN TEORiK YAPıSı
Doç. ,Dr.
i.
Hakkı DOGER*ı. GiRıiş
Güncelliğini hi.ç kaybetmeyensorunların başında fiyat hareket- leri gelmektedir. Tüm dünya ülkelerlrıl etkileyen, bazılarına kar ve kuvvet sağlarken bazılarının iktisadi ve sosyal yaıpısını bazen fiyat
değişimleri, ekonomiyi yönlendirenleri olduğu kadar, teorisyenleri de sürekli uğraştırmaktadır.Gerek Iç ve gerekse dış ekonomik den- gelerin değişmesine yolaçan fiyat faktörü, klasik liberaliktisatıni1e- ri sürdüğü gibi sadece arz-talep şartlarına bağlı kalmayıp, daha, pek çok faktörün etkisi altındadır. Çünkü, günümüzde en yaygın piyasa
şekilleri oligopol ve rrronopollü rekabet piyasala.rıdır (1).
Ister gelişmiş,isterse azqellşmlş olsun, tüm ülkelerde eksik rekabet şartları nedeniyle tiyatlar, kontrollu fiyatlar olmaktadır.Özel- likle azgelişmişlerde,fiyat politikası kalkınmanın en önemli finans- man aracı olarak kullanılmaktadır (2). Yine azqellşrnlşlerde tarım
kesiminin ekonomi içindeki ağırlığı ve tarımsal nüfusun rılsbl büyük-
lüğü, bu sektörün kamu kesimince sürekli himaye edilmesini gerekli
(.) Ana. Ünt, Kütahya Iktisadi ve idari Bilimler Faik. Öğr. Üyesi
(1) A. TÜRKBAL, «Mikro iktisat», A,ta. Üni. ışi. Faık. Yay. Erzurum 1983. S. 471.
(2) Bkz., E. MANiSALI, «Ge'lişme E1konomisi», lstcnbul, 1975, I.H. DÜGER, «Enf- lasyon ve Parasal Dinamikleri», Ana. ÜnL Yay. No: 23, HBF Ya'y. No. 8, Es-
klşehlr 198'3,s. 70; B.B. AGıHiEVLl and M. KHAN, «tntlctlonorv Finance and Dlnamlcs of lnflation», A.E.R. June, 1977.
kılmaktadır (3). Dış ticarette ise korurnacılıüm kaldırılıp, serbest ti- caret llkelermln hakim olması savunulurken uygulamada gelişmiş ve azqellşmtş tüm ülkeler korumacılık önlemlerini daha da arttır
maktadır (4).
Tarımsal bünyelı azqellşrnlş ülkelerin, gelişmiş ülkelerle yap-
tıkları ticarette daima sömürülrnekte olduğu görüşü pek çok kimse
tarafından kabul edilmektedir (5). Çünkü dünyada sanayi mallarının
fiyatları, tarım malları fiyatlarından daha hızlı artarak, tarımsal bün- yeli ekonomilerden kaynak transferi yapılmaktadır (6). Başka bir de-
yişıle nisbi fiyatlar tarım ürünleri aleyhine işlemektedir.
Bir ülkenin diğer ülkelerle yapmış olduğu ticaretteki kayıp ve
kazançlarını, ülke içinde ise sektörler arasındaki ticarette hangi sek- törün bu ticaretten daha karlııçıktığını belirlemede başvurulacakana-
liz yöntemlerinden biri de «ticaret hadleri» yaklaşımıdır (7).
Ticaret hadleri dahili ekonomi açısından eıle alınırken, çok ba- sit olarak iıki temel sektörün, fiyat, miktar ve verimliliklerinde gö- rülen farklı gel:işme nedeniyle ortaya çıkan karşılıklı kayıp ve ka- zançlann analizi yapılmış olmaktadır. Bu bir yaklaşım tarzıdır. Sek-
törlerarası ilişki veya ekonomik gruplararası ilişki veya ekonomik
gruplararası ilişki daha kompleks olarak «endüstrilerarası yaklaşım»
modelleri çerçevesinde de analiz ediiebl\:ir. Veya gelişmekte olan ülkelerin belirli yapısal özelllklerlnl analizde «yapısal yaklaşım» lar- dan da yararlanılabilir (8). Esasert bu yaklaşımların bir anlamda so- nucu olarak kabul edebileceğimiz fiyatlar ve onların nisbi değlşlrn
leri, çalışmamızınodak noktasını teşkil etmektedir.
(3) Bkz, H. çivi, «Tarımsal Orünlerde Taban Fi,yatlar ve Türkiye'de Taban Fıya!
Politikası», Ata. ünt, Yay. No. 48'5. ışı' Fak. Yay. No. 59, Erzurum, 1977, s.25.
(4) S. GOLT, «Newtorrns of Protectlonlsma, The Sta'te of World Eeonomy, EYB.
1980, p.52.
(5) Bkz. ç. KURDOGLU, «Dış Ttcaret ve Teknik Se'Cim/», A,O. SBF Yay. NO.381, Ankara, 1975, s.9.
(6) Bkz. W. ALBRECHT, «Eeonomies» Prentlce-Holl. Ine. N,J, 1979. s.374.
(7) Bkz. H.G. BR,AINARD, «Ulustcrcrosı İllşkller», AIT:iA yay. no.84, çev. O.
TEKOK. Ankara. 1975, s. 118.
(8) Bkz. E. BOCUTOGLU. «Endüstrilerarası Yaklaşım», K.O. HıBF, Dergisi, Cılt 1.
scvez YıL. 1985, s.79; H, ÖZYURT, «Iktisadi Planlama», Ders Notları, K.O.
EBF Yay. NO.24, Trabzon, 1985; A,KILlÇBAY, «Kantitatif iktisat Teorisi ve Politikası». 1.0. ıkı. Fak. Yay. sermet Ma,tib. lstonoul, 1970.; H,B. CHENERY and P.G. CLARK. «Endüstrilerarası j'klisaı!» ODTÜ, Id. BiL. Fak. Yay. No.5.
Ankara. 1965.
230
Fiyatların sanayi kesiminde tekelci davranışlar nedeniyle veya piyasaya hakim olan birkaç firmanın «Centllrnenllk anlaşma»
ları yoluyla örtülü fiyat kartelleri oluşturmaları nedeniyle ve nlha- yet ekonornlnln sanayi kesiminde büyük ağırlığı olan kamunun, öl- çek ekonomisinde olamayan yapıları, yönetim ve organizasyon. bo-
zuklukları, politik baskılar, bütçe açıklan vs. gibi yetersizliklerini,
sattıkları malların fiyatlarıyla kamufleetme çabalan. fiyatların kla- sik liberal doktrinıin söyledlğlnln çok dışında teşekkül etmesine ne- den olmaktadır. Sanayileşmiş ülke karşıısında dış ticaret haddi geri- leyen ülke gibi, iç ekonomide de az gelişmiş tarım sektörü nisbi ola- rak da olsa, sanayi sektörü karşısında gerHemekte veya ticaret had- leri aleyhine dönmektedir. Sanayi sektörünün gelişmiş Batı ülkele- rinin gerisinde olmasına rağmen devamlı teknoloji transferi yapma-
ları karşısında tarım kestml nisbi olarak geri kalmakta. bu ise sa- nayi mallannın tarım malları karşısında fiyat hadlerinin leyhe dön- mesini devamlı kılmaktadır.
Fiyat hareketlerıyoluyla tarım ve sanayi arasındaki ticaret had- lerinin değişimi, gelir dağılımında büyük çarpılmaya neden olmak- tadrr, Gelir dağılımınıdaki bozulmanın iıktisadi, sosyal ve politik so-
nuçları üzerinde çalışmamızın son kısmında durmak istiyoruz.
Iç ticaret hadleri konusunda literatürde eser sayısı oldukça. az-
dır. Bu nedenle de, çalışmamızın birinci darboğazını teorik temel vermede karşılaştığımız kaynak yetersizliği oluşmaktadır. Eksiklikle"
rimizin yanında, sistematik bir hayata düşmeden konuyu ortaya ko-
yaibilmlşsek, bunun ilerki çalışmalara yardımcı olacağı gibi, bilgi edinmek Isteyenlerede faydalı olacağını ümit ediyoruz.
ıı. GENEL OLARAK TiCARET HADLERi 1- TiCARET HADLERiNiN TANıMı
Geniş iktisat llteratüründe, «iç ticaret hadleri» kavramı olduk- ça az işlenmiş bir konudur (9). Konunun önemi kadar üzerinde du-
rulmamıştır. Buna karşıhk, «Dış ticaret hadleri» kavramı ise, hem
(9) Bu konuda bkz.: G. KAZGAN, «Tarım ve Gelişme» /.0. lkt. Fok. Yay. Fak.
Mat. ıst. 1977, s. 367-367.; O. VARLIER, «Türk!ye'de I'C Tlcnret Hadleri», T.C.
Bcşboknnirk, DPT, SPD Yayım şb. Şubat 1978.; M. SINGER. «The Economic Advance of Turkey» Turkish Econ. soo. Pırbl, Ayyıldız Matb. An'kara, 19n, s.225,394.
yerli, hemde yabancı llteratürde oldukça geniş bir yer tutmaktadır.
Genel olarak «Ticaret Hadleri Kavramı-m tanımladıktan sonra, ça- lışmamızm odak noktasını teşkileden «iç tıcaret hadleri» kavramını
daha sonra da ..dış ticaret hadleri» kavramlarını açıklamaya çalı
şacağız.
Alman, satılan malların miktarını ve bunların mübadele edildiği
fiyatı g'österen ölçüye ticaret haddi denir (10). Ticaret haddi, bellrll bir başlangıç dönemine göre, satılan ve alınan malların rılsbl fiyat- larındaki değişme dolayıaıyla ticaretten elde edilen kazançları, ya da uğranılan kayıpları ifade eden bir kavramdır(11). «Mülbadele Had- di-de denilen ticaret hadleri, gerçekte farklı anlamlarda kullanıla
bilmektedir. Belirli mallan veya faktörlerin mübadelesisöz konusu ise, bu iki mal veya faktör arasındaki fiyat veya miktar açısından bir karşılaştırma yapıldığını vurgulamak için, spesifik bir tanım ya-
pılmaktadır. Mesela, tarımsal ürünlerln sanayi ürünleriyle ticaret haddi derılldlğlnde her iki kesim nlsbl fiyatlarının oranlanması kas- tedilmektedir (12).
ncaret haddini (lH) ile gösterirsek, aşağıdaki gibi basitçe for- müle edebiliriz;
F'r TH =
Fs
Burada; FT: Tarım ürünleri, fiyat indeksi Fs: Sanayi ürünleri fiyat indeksidir.
Yukarıdaki forrnülde ıkı sektör genelolarak giÖsterHdiğiiçin tüm ürünlerin fiyatı lndekste yer alacaktır (13). Böyle ol'abildiği gibi, iki sektörü ternsll edebilecek mal buketlerl veya spesifik iki malın fi-
(10) C.P. KINDLEBERGER, «Uluslararası iktisat» Oev.: N. SERiN. Doğan Vay.•
Ankara. 1970. 5.54.
(11) H. SEvinlOGLU, «Uluslararası Iktisail». Turhan Kttnbev], 4. Baskı. Ankara, 1'982, s.483.
(12)0 KAZGAN. A.g.e.• 5.357.
(13) lc ticaret sözkonusu olduğunda istatistiki bilgi elde edilebilen tüm tarım ve sanayi malları indekste yeralacaıktır. Veya bu iki sektörü temsil eden mallar allınacaktır. Hulbukl, dış tlcorette ıse her türlü tarım malı Ihrac
edilemeyeceği ve her türlü sanayi maiı da ithal edilmediği ICin lndekse gi- ren mallar sayısı ve cinsleri farklı olcccktır.
yat indeksleri oranlanarak belıli bir ticaret haddi kavramı da tanım
lanebılmektedtr. Bu gene,I açıklamadan sonra, «iç ticaret hadleri»
kavrarrum açıklamaya çalışalım; Tarım ve tarım dışı sektörler ara- smdakl mübadele hadleriyle i1gHi bir gösterge olan iç ticaret had- leri, tarım ürünleri fiyat indeksi ile sanayi ürünleri fiy,at lndekst ara- sındaki bi,r oran olarak kullanılır (14).
Diğer bir tanımda,..tarım kesimine tarımsal mallar karşılığıöde- nen fiyatlarla, bunların sanayiden aldıkları tüıketim mallarına öde- dikleri fiyatlar. arasındaki oran» seklinde ifade edllmektedlr (15).
Butanım şu açıdan eksik glör'Ülmektedir; Tarım geliri elde edenler, bu gelirlerini sadece sanayi tüketim mallarına harcamazlar. Aynı za- manda tarım sektöründe üretimi sürdürebilmek için tarımsal sanayi girdilerinede ihtiyaç duyarlar ve harcama yaparlar. Eğer sadece tü- ketim malları gıöz1önüne alınırsa, sanayi girdisi kullanmayan tarım
kesiminin, yani tarım lşçllerlnln, sanayyi ürünleri karşısındaki alım
gücünün değişimini qösteren bir ölçü niteliğinde olacaktır (16).
Iç ticaret haddini (,iTH) aşağıdaki gibi formüle edebiliriz (17);
FA
ITH
= FB
Burada; FA: A malı veya mallar grubu fiyat Indekal FB: :B malı veya mallar grubu fiyat indeksidir.
Yukarıdakiformül, mal ticaret hadlerlndekl değişimi göstermek- tedir. Bunun yanında üretim faktörlerinin değişimini gözönüne aları ticaret haddi de şÖiy,l'e formüle edilir.
Ftil FTH
= - -
'Fs
Burada FE, Fs: emek, sermaye faktörlerinin fiyat indeksidir.
Buraya kadar iç ticaret hadlerini tanımlamaya çalıştık. Uluslar-
arasındaki ticaretin bir ölçüsü olarak dış ticaret haddi kavramı ise
(14) VARllER, A.g.e., s.1.
('15} Ü. EGECi. «Tarımın Ekonomik Kotkınrnodok! Yeri», T,C. Başbakanlık DPT Yay. NO.91, Ankara, 1966, s.t.
(16) VARllER, A.g.e.. s.t.
(17) KAZGAN, A.ge., s.357.
ilk defa D.Ricardo tarafından ortaya atılmıştır (18). Uluslararası ikti- sat dlslplenlnln ülke dış ticaretini analiz ederken başvurduğu bir yöntemde dış ticaret hadleri yeklaşırmdır (19). Uluslararası iktisat literatüründe yer alan dış ticaret hadler: konusunda da birkaç tanım vererek açıklamalarımızısürdürelim. Genelolarak dış ticaret hadle- ri, bir ülkenin ihracat fiyatlarının, ithalat flyatlanna oranı olarak ta-
nımlanır (20). Dış ticaret hadlerı en geniş anlamıyla. bir ülkenin lh- raç malları fiyatlarıyla, ithal malları fiyatları arasındakioransal iliş
ki olarak tanımlanabilir(21). Bir başka biçimde ise dış ticaret had- leri, bir ihracat biriminin, bir lthalat birimiyle değiştirildiğioran ola- rak da tanımlanır (22), İktlsadl politika tartışmalarında olduğu kadar,
dış ticaret teorlslnde de önem kazanan kavramlardan biri "Müba- dele Ticaret Hadleri .. veya "Uluslararası Reel Mübadele Oranı" kı
saca, "emtia Ticaret Hadleri ..dk (23).
Buraya kadar önce gıenel olarak ticaret haddi kavramını, sonra iç ticaret hadlertnt daha sonrada dış ticaret hadlerini tanımladık iç ticaret hadleri konusunda yeterli kaynak olmadığı hallerde yine dış
ticaret hadleri ile ilgili kavramlardan yararlanacağız.
2- TiCARET HADLEHiNiN NiTEL<lC:~i
Kalkınma çaasındakl ülkelerde amaç hızlı sanayileşmedir (24).
Halbuki sanayileşmebilgi birikimi yanında,temelolarak dahilde ser- maye birikiminin büyüklüğüne bağlıdır (25). Kalkınmanın ilk döne- minde gelir düzeyinin düşük olması nedeniyle gönüllü tasarruflar
(18) O. KUMBARACIBAŞI, «Dış Tıcaret Teorisi ve uıusıorcrosı Eıkonomi», Kalite Mat, Ankara, 1976, s.77.
('IS} Ü. EGERCI. «Tarımın Ekonomik Kalkınmadaki Yerı», T.C. Başbakanlık, DPT Yay. No.91. Ankara, 1966,s.t.
(20) SEYlrOGLU, A.g.e., s.91.
(21) KUMBARACIBAŞI. A.g.e., s.78.
(22) E. AL.KIN. «Uluslararası E'konomlk lllşklter». ıst. Ün. ı'kl. Fak. Y'ay. No.404.
Isı' 1978. s.51.
(23) G. HABERLER, «Dış Ticaret Teorisine Genel Bir Bakış». Isıi. Ün. jıkl. Gel.
Enst. Yay. NO.12, ıst. 1970. s.57.
(24) Bkz. S. ÜLGENER, «MNIl Gelir ist:ihdam ve iktisadi Büyüme», Der Yayınevi,
lst. 1976. 8.426-27; R.G. LipSEY, «Positlve Economlca», Fourth Edltlon, Lon- don .1975. s. 735-739; C. ALPER, «Azgelişmiş Ülkelerin Dış Tic ...», Turhan Kltobevl, Ankara, 1982, s.65. E. CARliKCI. «Yort Gelişmiş Ülkelerde ve Tür- kiye'de Sanayileşme Polltlxokın», Turhan Kltooevl, Ankara. 1983, s.13.
(25) Bkz. V, SAVAŞ, «Kalkınma Ekonomisi», Ar BasımYay. lst,1962, 6.27,
yetersizdir (26). Liberal ekonomik sistemi benimsemişülkelerde ta- sarruflarlin yeterli olmaması halinde kalkınmanın hızlandırılması için fiyat me'kanizması yoluyla sanayi kesiminde sermaye birikimi sağ
Ianmaya çalışılır (27). Bunun için de tarım ürünlerinin nisbi fiyatları
giderek düşürülür. Sanapileşmesürecinde, belli aşamalarda. sanayi kesiminde sermeye birikimini arttırıcı ya da sanayiyi finanse edici
niteliği dolayısıyla, genellikle fiyat makasıının tarım keslml aleyhine dönmesi tabii olarak beklenir (28).
Tarım ürünleri fiyatları. sanayi ürünlerinin fiyatlarının altında kalırsa bir yandan tarım kesimi sanayiye ucuz tarımsal girdi sağlar
ken, öte yandan emeğin fiyatının da düşük tutulmasma imkan verir.
Ne varki, iç ticaret hadlerinin tarım aleyhine dönmesinden yalnız sanayi değil, ticaret sektörü de yarar sağlar. Henüz ticari kapitalizm- den sanayi kapitalizmine geçememiş. az gelişmiş ülkelerde sanayi sektörünü desteklemek için tarım aleyhine gelişen ticaret hadleri n- den daha çok ticari kesim yararlanmaktadır(29).
Az gelişmiş ülkelerde büyüyerı ticari sermayenin herzaman ya-
tırımlan arttırmadığı, yüksek clrolu döner sermaye seklinde kulla- nıldığı çok görülmektedir. lçticaret hadlerinde sana'yi lehine değiş
menln, sanayi politikası aracı olarak kullanılmasında. bu durumun ne olduğunun iy,i bilinmesi gerekir. Yani ticaret hadleri yardımıyla tarımdan sana'yiye kaynak aktarma olgusu kalkınrna sürecinde, ta-
rımıdan çekilen kaynakların sanayi sektörüne kanalize edlleblldlğl
ölçüde önemlidir. Aksi halde tarımdan kayıdırılan kaynaklar ticari ke- simde takılıp kalıyorsa, bir taraftan tarımın kalksunası ve tarımsal nüfusun nisbi olarak re'faih düzeyi gerHerkenı diğer taraftan bu ke- simin sanayi mailanna olan talebi geriler. Böylece, hem sanayi, hemde tarım kestml birlikte zarar gıörürler.
Kısaca, iç tıcaret hadlerinde artış, yani iTH = Fr
forrnü- Fs
lündekl iTH'nin büyümesi tarım sektörü satınalma gücünün diğer sektör karşısında büyüdıüğünü qösterlr, veya tarım sektörünün nisbi olarak sanayiye gö,re Iyileştiğini gfÖ.sterir. Bu yolla tarım sektörü.
(26i Bkz. SAVAŞ. A.g.e., s.57-66.
(27) Bkz. LH.DOGER. A.g.e .• s.66.; SAVAŞ. A.g.e .. s.66.
(28) VARllER. A.g.e,. s.t.
(29) lbtd, s.a.
mübadele yoluyla sanayi sektöründen kendi tarafına kaynak aktar-
maktadır. Tersi olması halinde ise sanayi sektörü nisbi olarak ta-
rımıdan daha hızlı iyileşmektedir. Fakat sanayinin tarımdan kaynak
ektarması gerçekten bu gelirin sanayi yatırımına dönmesi halinde sanayi açıısından olumlu olarak nitelenebilir. Yoksa, yükselen nisbi
fiyatlararağmen bir kısım kaynak ticaret sektöründe takılıp kalabi- IIr (30).
3· KAVRAMıN DOGUŞU
«Ticaret haddi .. kavramı ilk defa D.Ricardo ve S.Mill tarafından orteva atılmıştır. Ticaret hadlerlnl (terms of trade) kullanan da A.
Marshall olmuştur'(31). Uluslararası ticaret teorisi ortaya atıldığın·
dan beri, dış ticaretin, mevcut tüm ekonomiler için yararlı olacağı
ispat edilmeye çalışılrruştır (32). Yanl, korumacılık kaldırılarak, dış
ticarette sağlanacak serbestliğinbir bütün olarak dünya refahını art-
tıracağı savunulmaktadır (33). Klasik lktlsatçılardan, günümüz mo- dern Iktisatçılarına kadar hep serbest dış ticaretin yararlı olacağı
belirtilmektedir. Fakat, her ekonominin, her zaman dış ticaretten
avantajlı çıkacağını savunmak mümkün değildir (34). Uluslararası
ticaret yoluyla toplam refahta hlr artış olmakıtadır.Bu artışın ekono- mide sosyal sınıflar veya sektörler arasında nasıl dağıldığınınönemi gibi, ülkeler arasındada ne şekilde paylaşıldığı önemlidir. Işte tica- ret hadleri kavramı bu soruları cevaplamaya çalışmaktadır.
A· TBKl.:ilF EGRil.:ERi ve TiCARET HADLEBI,
Dış ticaret teorisi arzyönünden "Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi" tarafınden açıklanmaktadır(35). Bilindiği gihi bu teori, üre- tim mallyetlerl üzerinde durarak, her ülkenin karşılaştırmalı olarak üstün oldukları üretim dallarında uzmanlaşarak, bu ürünleri ihraç edip, üstünlüğe sahip olmadıkları dallardaki ürünleri de ithal etme-
(30) lbid, s,3.
(31)' KUMBARACıBAŞı. A.g,e., 8.78, (32) [bld, s,78.
(33) F. MACHLUP. «lnternotlcncl Monetary Economies», George Alien and Unwin LTD. London. 1970. S' 210.
(34) KLJMBARACIBAŞı. A.g,e.• 8.78,
(3S) R. KARLUK, «Uluslararası Ekonomi». Bilim tekni'k vovınevt, Istanbul, 1984,
$,73.
236
leri gerektiğini bellrtmektedlr (36). D.Ricardo'nun bu teorisi birkaç yönden eksiktir. Özellikle ticaretin hangi fiyattan gerçekleşec'eğini ve yapılacak ticaretin hacminin ne olacağı konularında tam bir açık
lık yoktur. Bu ve benzer sorularm cevaplanabllmesl için dış ticaret teorisinde talep ile Hgili faktörleri açıklamamız gere~mektedir..
J.S.MIL:L, Uluslararası fiyatların -Karşıhkh Talep Kanunu-na bağ
lı olduğunu açıklayarak, talep ,eğrilerine ilk defa yer veren tkttsatçı
olmuştur. Buna qöre, dünya fiyatlarının oluşumu, ticaret yapan ül- kelerin blrblrlerlnln mallarına'olan nisbi taleplerinin şiddetine bağ
lıdır (37). Uluslararası fiy·atlar, iç fiyatlar düzeyinde oluşur, çünkü hiç bir ülke iç piyasada daha ucuza satınalabileceği bir malı dışarı
dan daha pahalıya ithal etmek istemez. Buna göre her ülkenin, ken- di iç fiyatları arasındaki ticaret hadleri, ülkelerin birbirlerinin mal-
larına olan karşılı'klı talebl ile oluşacaktır(38). Karşrlsklı talep, bir ülkenin ihraç malından vereceği belli miktar karşılığında ne ölçüde lthal malı talep edeceği şeklinde tanımlanabilir. Veya karşılıklı ta- lep, ülkenin talep edeceöt belli miktar ithal malı karşılığında, kendı malından ne miktarıda teklifte bulunacağını lfade eder. Karşılıklı ta- lep kanununa göre oluşan uluslararası fiyat, her iki ülkenin ticaret denqeslnl düzenleyecek şekilde bellrlenrnelldlr.
Uluslararası ticarette fiyat yulkarıda açıklandığı şekilde belirle- nirken, lç piyasada ise fiyat. aynı şekilde arz-talep tarafından belir- lenmektedir. Kapalı bir ekonomi varsayımı altında piyasada üretim ve tüketim dengesinin nasıloluşacağını üretim imkanları eğrisi ve
farksızlık eğrileri yarıdımıyla açıklavablllrlz.
Aşağıdaki şekil bır ülkenin ürıetim imkanı eğrisini göstermek- tedir. Sonsuz sayıdaki farksızlık eğırilerinden birisi bu eğriye teğet
olur. Bu noktada üretim ve tüketim dengededir. ~konomi, sonsuz
sayıdaki makina, buğday bileşiminden birisi olan D noktasındaki bi-
leşimi tercih eder. Toplum ise oq- kadar makina ve oq» kadar buğday
tüketerek en yüksek tatmin düzeyine ulaşır '(39).
Ekonominin genel denge noktasında dönüşüm ve farksızlık eğ
rilerine teğet olan pp doğrusunun eğimi, iki mal arasında'ki yurtlçi
(36) SJEviDOGlU, A,g.e.,6,17, (37) lbtd, 6.42.
(38) KARLUK A,g.e..6.74.
(39) SEViDOGlU, A,g.e" 6.51,
değişim oranını (iç ticaret hadleri) ifade etmektedir. iç piyasada tl- caret hadleri böyle oluşurken. acaba uluslararaeı hadler nasıl oluş
maktadır?
MAKiNA
q
I l l e _
a
BUGOAV ŞEKill: 1. 1- Üretim lmkaru Eğrisi ve Genel Denge
J.S. Mill'e göre değişim oranları bir ülkenin diğer.bir ülkenin
ürettiği mallara karşı olan talebiyle oluşmaktadır.Ticaret yapan iki ülkenin karşılıklı talebi, fiyat doğrularının (değişim oranlarının) eğim
lerinin eşltlenrneslne yol açmaktadır. Mill'In bu görüşü önce A.
Marshall daha sonrada 6dgeworth tarafından teklif eğrileri anali- ziyle açıklanmıştır (40). Teklif eğrisi, çeşitli dünya fiyatlarmdan be- lirli mlktardakl ithal malı karşılığında ne miktar ihraç malı tekllf
edileceğini gösteren bir eğridir (41). Teklif eğrisi bır ülkenin belli bir malıdan elde etmek lçln teklif ettiğ'i başka bir malın değişikmik-
tarlarınıgösterir ve yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi bir eğridır.
Bu eğrlye g'öre buğday üretip satmak isteyen A ülkesi, K noktasın
da buğday satmayacaktır, çünkü 20 buğdayy verip 3 makina alacak-
tır. Ticaret haddi 3/20 dir. L noktasında ise 20 buğdaya karşılık 5
(40) KUMBARACIBAŞI, A.g.e.. 5.68.
(41) KARLUK. A,g.e" 5.75.
SANAYI üRüNü (MAKINA) ITHAL
I~K ~TARIMORüNO
O (BUGOAY)IHRAÇ
ŞıEK:il: 1. 2· Teklif Eğrisi [-Buğday) jhraç
makina alaca.ktır. Makına ithalatı arttıkça makinaya olan ihtiyaç aza-
laoağından, gidereık aynı miktar buğday karşılığmda daha fazla ma- kina alacaktır. Bu ticaret haddinin sırasıyla 3/20. 5/20. 15/20 ve 20/20 gibi giderek iyileşmesl demektir. Yani ticaret haddi doğrusu
nun e,ğiımi arttıkça ticaret A ülkesinin lehine gelişmektedir. TT ile
gösterdiğimiz teklif eğrısine g'Öre sanayi ürünü ithalatı arttıkça. bu ürünün fiyatı düşmektedir. Bunun karşılığında buğday ihraç edildiği için iç piyasada buğday azalacağından iç fiyat artmaya başlar. bu ise ithal malı olan makine karşılığında daha az buğ1day örıerllmesl
ne neden olur. işte bu teklif eğri'si A ülkesi için buğday karşılığın
da elde edilen makına miktarını gösteren bir «Talep Eğrisi» olarak kabul edilebilir (42).
Sanayi malı üreten B ülkesi için ise durum A ülke'sinin teraine-
dır. Aşağıdaki şeklide glörıüldüğ!Ü giıbi B ülkesinin ticaret hadleri. bır
(42) KINDL'EBERGER. A.g.e .• 8.48.
40/20 50/20
T
0--- -..
SANAYI MALI MAKINA iHRACI
TARIM MALI BUGDAY iTHAli
ŞEKIL: 1. 3- Teklif Eğrisi
ülkenin fiyat doğrusuolan 50/20 den dahaaşağı indikçe (eğimi azal-
dıkça) ülkenin ticaret haddi iylleşmektedlr. Diğer bir ifadeyle B ül- kesinin buğday karşılığında teklif etitiği makina azalmaktadır (43).
Iki ülkenin teklif eğrilerini böylece gördükten sonra denqe ticaret
haddinın nasıloluşacağını kolaylıkla giÖsterebilirlz. Denge ticaret haddi, A ve B ülkesinin Ithal ve ihraç ettiği malların birbirine eşıt
olduğu değişim miktarıdır. Bunuda aşağıdaki şeklı yardımıyla açık
layalım;
D noktasında To tıcaret haddinde denge oluşur. Çünkü Tı tlceret haddinde A ülkesi daha çok buğday verip daha az makina almakta-
dır. T2 ticarat haddlnde Ise B ülkesi daha çok makina verip.daha az
buğday alma/ktadır. Halbuki D noktasından ge'çen To tlcaret haddinde
(43) lbld. 5.48,
her ikisi içinde kabule sayan bir de'ğişim miktarı sözkonusudur, "e
bu ise derıçe noktasıdır (44).
MAKINA
~
BU(~DAY 'To
o ....-..-::::: - " ... _- - - - -ii
Ş8Klt: 1. 4· Denge Ticaret Haddi
iki ülke ara'sındaki ticaret hadlerinin oluşumunu aynı şekilde.
fakat de,ğişik bir şekil yardımıyla aşağıdaki gibi de açıklayabllltlz.
"Tüketim Kutusu Dlyaqramı» adını verdlğlrnlz yukarıdaki şekilde, koordinatlar dünya makina ve buğday üretimini göstermektedir. RR' iç ülke teklif eğrisini "O" orljinlne göre, dış ülkeler teklif e,ğrisi ise
"Ox» orijinine göre RxHx' ile gösterilmiştir.Yani simetrik bir gös- terim sözkonusudur. Sesbest ticaret denqesl gör:üldüğü gibi Q nok-
tasında oluşmaktadır. Denge ticaret hadlerini L doğrusu qöstermek- tedlr. Bu şekilde. Q her bir ülkenin makina ve buğdaydan ne kadar tükettlğlnl gösterir.
iç
ülke .AD kadar maklna. ve BF kadar buğday(44) SEYIDOGLU. A,g.e .. 8.45,
tüketmektedir. AxD kadar makina ve BxF kadar buğday da dış ülke- ler tarafınıdan tüketilmektedir.
Iç
ülke DE kadar makina ihraç edip,karşılığında QD kadar buğday ithal etmektedir. Böylelikle her ülke- nin ihracat ve ithalatıarı denqede olup, mal piyasasında fazla ve ek- sik yoktur (45).
"E-~---- DIŞ MAKiNA TALEBi - - - - BX
A
o
---
Iç MAKINA TALEBIR'
ŞE:~iL: 1. 5- Tüketim Kutusu Diyagramı
(45) R.E. CAVES, R.W.JONES. «World Ttade and PaymenIs» Uttle. Brown and Company, Beston. 1973. s.22.
242
Bu teklif eğrileri yaklaşımını iç ticaret haddi açısından yorum- lamaya çalışrrsak: Az gelişmiş bir tarım sektörü karşısında, gelişmiş bir sanayi sektörünün durumunu tserbest piyasa şartlarında) tarım ürününde uzmanlaşmış A ülkesinin, sanayide uzmanlaşmış B ülkesi- nin durumuna berızeteblllrlz.Mesela, tarım sektörünün malına talep artarsa fiyatı yük:s1eleceğinden sanayi mallarına karşı nlsbl fiyatı ar- tar veya iç ticaret haddi tarım lehine gelişir. Halbuki sanayi rnalla- rına talep artarsa. sanayi malları fiyatları yükseleceğinden, bu mal-
ların nisbi fiyatları yükselir veya iç ticaret haddi sanayi malları le·
hine gelişir. Tam rekabet piyasalarındafiyat arz-talep tarafından be-
lirlendiğine gör'e bu yaklaşım oldukça qerçekçldlr, diyebiliriz. Fakat azgelişmiş bir ekonomide iç fiyat haddi karşılıklı talepten daha çok tekelci akımlarınetkisinde tarım aleyhine gelişebilir(46). Bu neden- le de az g'elişmiş ülkelerde tarım sektörü, destekleme politikalarıy
la sürekli himaye edilmektedir. Nihayet diğer sektörler karşısında supleksl zayıf olan tarım sektörü gelişmiş ülkelerde bile devletçe himaye edilmektedir (47).
B·SINGER·PR6BISGH TEZi
Ticaret haddi kavramının gerek ülke içinde sosyal sınıflar ara- sında ve sektörler arasında,qere'kse ülkeler arasındaticaretten sağ
lanan refah artışının nasıl bölüşüldüqünü gösteren bir ölçü olduğu
nu belirtmiştik. Keyrıes, Haberler ve Kindleberqer v.d. tarım sektö- ründe ve hammadde üretiminde «azalan verimler karıunu-nun ge·
çerliolacağını ileri sürerek ticaret hadlerinin geri kalmış ülkeler lehine gelişeceğini ileri sürmüşlerdir. Buna karşılık ise «Engel Ka- nunu-nun işlemesi sonucu tarımsal ürünlere ve hammaddelere olan . talebin hem miktar" hem de oransa\ olarak düşec'eğinden gelir ve fiyat esnekliği katı olmaktadır. Bu nedenle genellikle tanrnsal bün- yeli ve hammadde lhracatçtst ülkelerde fiyat hadleri aleyhte qellş
mektedir (48).
H. Singer ve R. Prebisch'ln ilk defa, ticaret hadlerinin uzun dö- nemde hammadde ve tarım ürünleri aleyhine geliştiğlni ileri süren
(4G) Bkz. KINDLEBEHGER. A,g.c., s.45, KAZGAN, A,g.e., s.360.
(47) Bkz. i. BULMUŞ, «Tarımsal Fiyat Oluşumuna Devlet Müdahalesi» AiriA Yay.
No:113, Ankara, 1978, s.2.. O. OGUZ, «Ortok Pozcr», EiriA Yay. No:70-36 Esk. 1969, s.71.
(48) KUMBARACIBAŞI, A.g.e., s.79.
tezine «Slrıqer-PreblschTezi» denilmektedir (49). Bu teze qöre tarım
ürünü ve hamrnadde fhracatçtst olan az gelişmiş ülkelerde bu mal- ların fiyatları ethal ettikleri sanayi ürünleri fiyatlarına karşılık da- ha düşük bir hızla arttığı için, serbest dış ticarette, dış ticaret had-
leri bu ülkeler aleyhine gelişir.
1912-1960yılları arasında dış ticaret hadlerlnin gelişimiyleilgili yapılan 18 çalışma Slrıqer-Preblsch tezini doğrulamıştır.Az qellşrnlş
ler aleyhine gelişen bu durumun nedeni olarak şunları sayabiliriz;
- Sanayileşmiş ülkelerde tarım ürünü ve hammaddelere olan talebin düşmesi,bu tür ürünlerin yeni buluşlarla gittikçe artan oran- da ikame edilmesi,
- Sanayileşmiş ülkelerin aldıkları koruyucu tedhlrl'er,
- Sanayileşmenin doğurduğu verimlilik artışı dolayısıyla mali- yetlerdeki düşmenin sendika ve benzeri kuruluşlar baskısıyla ücret artışına ve kara dönüştürülerek fiyatların düşmeslnin engellenmesi, - Az gelişmiş ülkelerde sağlanan verim artışlarının fiyatları düşürmesi (50).
Slnqer-Prebisch tezine g!öre azgelişmiş ülkeler serbest ticaret- ten vazgeçip koruyucu politikalar uygulamalıdıriar. Kalkınmalanru hızlandırmalıdırlar. Karşılaştırmalı üstünlüklere göre, azgelişmişler tarımsal ürünlerde uzmanlaşsalarblle , bu sanaylleşmeyi engelleyici bir nedendir. Halbuki prodüktlf sektör, sanayi sektörü olduğu için
sanayileşmenin teşviki daha önemlidir (51).
Singer-Prebisch tezi dış ticaret teorisinde kabul görmüş ve pek çok yaklaşıma temeloluşturmuştur. Ne varkl bazı ampirik çalışma
lar bu tezln tam olarak doğruluğu konusunda şüpheler uyandırrnrş
ve karşı görüşler ileri sürülmüştür(52).
Bilindiği gibi, dış ticaret hadlerinin, devamlı. olarak gelişmekte olan ülkeler aleyhine işlediği Sinqer-Preblsch ve Myrdal tarafından
(49) N. SERIN, «Kolkmmo ve Dış Ticaret» Ank. Üni, SBF Yayın No:310, Sevinç
Matbaası, Ankara, 1972, s.121.
(50) Bkz. KARLUK, A.g.e., s.174-176, SERIN, A.g.e., s.121-141.
(51) SERiN, A.g.e., s.80.
(52) KARLUK, «Türkive'de lnrocoto Yônelik Dış Ticaret Polltikcs: ve Ihracatın Yapısal Analizi ,EiTiA Yay. NO.2371l58. Es'k. 1981, 8.95.
ileri sürülmüştür.T. Morqan'ın belirttiği gibi, 1960yılına kadar yapı
lan 10çalışmadan 3'ü dış ticaret hadlerinin ilkel ürünler satan ülke- ler lehine geliştiğini göstermiştir. G. Meier, ampirik çalışmalardan
elde edilen rakamların. dış ticaret hadlerinin dev.amlı olarak geiiş
mekte olan ülkeler aleyhine işlemediğini belirlemiştir (53). Ampirik
çalışmalara ilişkin rakamlara ilişkin rakamların derlenmesi sonuçlar
hakkında bazı şüpheler uyandırmaktadır. Çünkü, az gelişmiş ülkeler ticaretinin eski dönemlerine ait rakamlar, ingiltere'nin dış ticaretiy- le ilgili rakamlarıntersi alınarak bulunuyordu. O nedenle ingiltere'- nin dış ticaretine ait verilerin tersi alınarak yapılan hesaplamalar yanlış sonuçlara ulaşınaya neden olrnaktaydı. Yine ingiltere'ye ait verilerin sanayileşmiş ülkeler ticaretini temsil etmesi de mümkün
değildir. Çünkü. her ülkenin ticaret hadlerinin gelişimifarklı farklı
dır. Bu çalışmalarda, sanayileşmiş ülkelerin, sanayi ürünleri, az ge-
lişmişlerin de ilkel ürünler sattığı varsayılarakticaret hadleri hesap- lanmıştır. ilkel ürün denilince yiyecek hammaddeler. petrol vs. bu-
lunmaktadır. Halbuki, bazı azgelişmişler ithalatı içinde ilkel ürünler
bulunduğu gibi. yine bazı gelişmiş ülkeler uthalatı içinde sanayi ürün- leri de bulunmaktadır. Yani, lkl ülke arasındaki ticaret haddi hesap-
lanırken aşırı bir soyutlama yapılmakta, dolayrsıyla sonuçlar da ger-
çeği yeterince yansıtmamaktadır.Bunun yanında, dış ticaret haddi hesaplarurken kullanılan fiyat lrıdekslerlnde, ürün çeşjtlemesl, ka- lite değişimleri, ulaşım maliyetlerinıdeki azalmaların etkisi yeterin- ce vurqulanmamaktadtr. mlindiği gibi sanayi ürünlerinde kalite yük- selmesi ve ürün çeşltlemest, tarım ürünlerine nisbette çok daha faz-
ladır. Bu ise, ticaret hadlerinin tarım aleyhine sanıldığından daha az geliştiğini belirtir. Başka bir deyişle, aynı miktar sanayi ürünü
karşılığındadaha fazla tarım ürünü verilmiştir ama sanayi ürünün- deki kalite yükselmesi nedeniyle aradaki değişim oranı görünenden daha küçük olmaktadır (54).
Ampirik çalışmalardaingiltere için bulunan dış ticaret hadleri indeksinin tersi gelişmekte olan ülkeler için kullanıldığınagöre şu eksikliği de beraberinde getirmiş olacaktır. ilkel ürün lhracederı az' gelişmişler mallarını daha çok deniz yoluyla ve yabancı qemilerle
yapmışlardır. Zaman içinde deniz ulaşımında azgelişmIşler lehine kaymalar. ilkel ürün üretenlerin, sanayileşmiş ülkelere yapmış 01-
(53) KARLUK A.g.e., 8.96.
(54) Bkz. KUM'BARACIBAsı, Arı.e., s.77, SAVAŞ, A.g.e., 8.213, SERIN, A.g..e., 8.116.
dukları ihracatın daha fazla olması sonucunu doğuracaktır. Ulaşım maliyetlerinde bu nedenle birdüzeltme yapıldığında, ilkel ürünler aleyhine olan gelişim biraz daha azalacaktır (55). Haberler'inde be- lirttiği gibi, konjonktür dönemlerinde genelolarak tarımsal ürünler ve ilkel maddeler fiyatlarında qörülerı dalgalanmalar, sanayi ürün- leri ve tamamlanmış mallar fiyatlarında görülen dalgalanmadan da- ha fazla olmuştur. Bir ekonomide ihracat sektöründe oluşan verim- lilik artışı nedeniyle mal değişim ticaret hadlerinde bir kötüleşrne olduysa bu, mutlaka gelişmekte olan ülke aleyhine yorumlarımaya
bilir. Çünkü, mal değişim ticaret hadleri kötüleşlrken. faktörel tica- ret hadleri iyileşebilir.Halbuki mal değişim ticaret hadlerinde'ki kö-
tüleşrne, ihracat kesimindeki verlmllljk artışından küçük ise durum şüphesiz ülke yararına olmaktadır. Meier'in belirttiği gibi, ülkenin mal ticaret hadleriyle. tek faktörel ticaret hadleri iyileşebilir. Fakat bu konuda bir qenell'erne yapmak gerekirse, dış ticaret hadleri, ge-
lişmekte olan ülkeler aleyhine gelişme eğilimindedir. Fakat bu her zaman böyle olacaktır anlamına gelmemelidir. Dünya nüfusundaıki hızlı artış, üretim alanlarının daralması. sanayileşmişülkelerin ham- maddelere olan talebinin artması, tarım kesiminden, tarımdışı ke- simlere hızla nüfus kayması vtı, qiblaebebler!e, gelecekte mal tica- ret hadlerinde gelişmekte olan ülkeler lehine bir düzelme olabile- cektir (56). Klrıdleberqer'e göre de, dünya ticaretinde sanayi ürün- leri ilkel maddeler aleyhine qetlşmemektedlr.Fakat qellşmekte olan ülkelerin ticaret hadleri, yalnız ingiltere değil fakat bütün Avrupa karşısında kötüleşirken. gelişmişülkelerin ticaret hadleri iylleşmek
tedir. Kindleıberger'egöre bunun sebebi, bir faaliyet dalından diğer faaliyet dalına, kaynaklarını kaydınımasında iki grup ülkenin kapa- siteleri arasındaki mevcut sistematik farktır. Haberler ise, ticaret hadlerinin ilkel maddeler üreten ülkelerin aıleyhine veya bu ülkele- rin lehine geliştiği şeklindeki gör'Üşlere katılrnaktadır.Ona göre an- cak düzenli olmayan devri dalgalanmalarıdanbahsedllebillr. Ne En- gel, nede Azalan Verimler Kanunu yapısal bir dengesizliği önceden haber verebilecek nitelikte değillerdir. Yine Heberler'e göre, ileri sürülen teori yetersiz ampirik delilere dayanmaktadır.Ticaret had- lerinde ileri sürülen bozulma yönündeki gelişmeningelecekte de de- vam edeceği hakkında herhangi bir ipucu yoktur. Morgan da, çeşitli mallar, çeşitli ülkeler ve çeşitli dönemler için. kısmi arz etkilerinin
(55) Bkz, SERiN, A.g.e., 8.122.
(56) Bkz. lbld, 5.123.
ve kısmi talep değışmelerinin tarihi gellşlme hakim olduğunu. dık
'katın fiyatlarla Ilgili tecrübelerin hep aynı olmadığı hususuna yö- neltllmesl gerektiğini vurqulamaktadır.Bir bütün olarak ilkel madde
fiyatlarının nasıl seyredeceğinl kestirmenin mümkün olmadığını be- lirtmektedir. Bunun yamndav lhracatçı ülkelerin fiyatlarını yükselt- meleri halinde, Ithalatçılann bır taraftan ikame yoluna giderken di-
ğer yandan da yeni ihracatçıların ortaya çıkablleceğl endişesi sana- yi ülkelerini fiyat belirlemede zorlamaktadır.Yani sanayi malları fi-
yatlarının da devamlı artacağı iddiasını ileri sürmek gerçekçi olma-
yacaktır (57). Birde, sanayileşmiş ülkelerde verimliliğin artması so- nucu, fiyatların düşeceği ve ticaret hadlerinin azgelişmekte olan ül- keler lehtne Iyileşeceği ileri sürülrnektedlr. Ancak sanayi ülkelerin- de ürettikleri ürünlerin fiyatları düşerken. dış piyasalarda tekelci
tutumları nedeniyle her zaman düşmemekredtr. Aynı zamanda, sana-
yileşmlş ülkelerdeki verimlilik artışı nedeniyle maliyetler düşse bi- le, güçlü sendikalar nedeniyle, maliyet düşmeleri ücret artışlarına yansıtılmaktadır. Yanı gelişmekte olan ülkelerin ticaret hadlerine olumlu etkisi pek olamarnaktadır (58).
c-
iç TiCARET HADDi KAVRAMıNıN DOGUŞUNA Bin YAKLAŞıMTicaret haddi kavramının doğuşunu dış ticaret teorisi açısın
dan ortaya koymaya çalıştık. Sanayi ürünüyle. tarım ürünü üreticisi
ülkelerlrımal mübadele/erinin nasıloluştuğunu teklif eğrileri yardı
mıyla açıkladık, Dış ticarette olduğu gibi iç ticarette de iki sektör veya daha genelolarak sektörlerarasımal mübadelesinde teklif eğ
rilerinin işleyişini düşünmeye çalıştık. Piyasada fiyat, arz ve talebin bir fonksiyonudur (59). Bu fiyat oluşumunda sözkonusu mal (veya hizmet) ya bir tanedir veya bir mal demetidir. Bir kartezyen diyag-
ramında bır eksende mal miktarını, diğer eksende de fiyat gösteri- lerek arz-talep fonksiyonlarının ke'siştiği yerde fiyat teşekkül eder.
Fakat bir malın değerı, meneter faktör olan para ile değilde. reel
(57) Bkz, KARLUK, A,g.e.• s.92.
(58) Bkz. KARLUK. A,ıg.e.• s.94-100.; «Uluslararası Eka ...». s.177-179; SERiN.
Ag.e.• s.121-124; KINDLEBiERGER. «The Terms of Trade». s.305-312; MOR- GAN. «Trends in Terms of Trade ...», s.55; HABERLER «Terms of Trade and ...», s. 191-285-295-323-343; VINER «Studies In The Theary of Interna- tional Trade», s.563; MORGAN. «The Lonq-Run Terms of Trade Between Agriculture and Mcnutccturlnq», s.20-21.
(59) TÜRKBAL. A.g,e., s.385.
14 15 B BUGDAY (TON
s 10
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ DB
10 12 A (MAKINA)
ADET
ŞEKiL: 1. 6· Teklif Eğrileri ve Denge Ticaret Haddi
faktör olan diğer bir mel cinsinden belirlenrnek istenilse ne olacak-
tır. Yanı bir B malının (Buğday) birim değeri,bir A malının (Makina) birim değeri cins'inden ne kadar olacaktır. Bu soruyu yine bır kar- tezyen diyagram üzerinde açıklamaya çelrşırsak: aşağıdaki şeknde
de glörüld'ÜğiÜ gibi, buğday üreticisi arzettiği farklı miktarlar karşılı
ğı değişikoranda makina talep edecektir. Diyagram nonmal bır fıyat oluşum grafiği olarak düşünülürse BB eğrisI buğday için normal bir arz eğ.risidir. Burada fiyatın yerini reel faktör makina almıştır. Esa- sen bu normal arz eğriısi, tarım sektörünün arzu ettiği veya teklif
ettiği buğdaylamakina arasındakl değişim oranlarının geometrik ye·
rldlr ki buna ticaret haddi diyoruz. Ayruşektlde, dlyaqrarn üzerinde A malı üretenaçısından arz eğrisını çizmek ıstersek. dikey ekserıde
A malı (makina) miktarını gösterirken yatay eksende de makinanın buğday cinsinden fiyatını glÖsterebii'iriz. Serbest rekabet şartlarında
mübadele dengesi D noktasında oluşacaktır. Bu nokta denge ticaret haddini gösterir. Faıkat blr elkonomide bir sektör (sanaytl eksik re-
248
kabet şartlarında çalışıyorsa veya tekelci tutum lçlndeyse karşı ta- rafa (tarım sektörüne) kendi değişim oraruru ernpoze edecektir ve- ya kabul ettlrecektlr, Pektabidir ki günümüzde mübadele trampa usulüyle değil de, para aracılığıyla yapıldığına gıöre, malların değeri
para cinsinden belirlenecektir. Malının nlsbi değerini yüksek tutan sektör yüksek fiyat kabul ettirecektir. Yine belirttiğimiz gibi azge- lişmişlerde sermaye faktörünün kıt oluşu, sanayi mallarına olan ta- lebin yoğunluğu, sanayi kesiminde sermaye birikimini hızlandırma
am18CI, dış tıcaretre korumacılık tekelci eğilimler vs. gibi nedenler- Le sanayi sektörü tarım karşısmda giderek dahada fazla avantajlı
duruma gelmekte'dir. Yani iç ticaret hadleri tarım aleyhine, sanayi lehine qellşmektedir. Dış tlcarette bu genşim Slnqer-Prebisch teziy- le ileri sürülmüş,ampirik olarak da lspatlanrruştır.
