T Ü R K İ Y E C U M H U R İ Y E T
E R K E Z B A N E A S
ANONİM ŞİRKETİ
21 Nisan 1977 tarihli
HİSSEDARLAR GENEL KURULU’NA arzolunan
1 9 7 6
Kırkbeşinci Hesap Yılı Hakkında
BANKA MECLİSİNCE HAZIRLANAN YILLIK FAALİYET RAPORU DENETLEME KURULU RAPORU BİLÂNÇO, KÂR VE ZARAR HESABI
A N K A R A
1 9 7 7
T Ü R K İY E C U M H U R İY E T M E R K E Z B A N K A S I B A N K A M EC LİSİ
Başkan D o ç . D r. T a y y a r S A D IK L A R
Ü ye M e h m e t A r if A T A L A Y
99 T u ra n Ş A H İN
19 H a lû k T tM U R T A Ş
*> Ş e r e f B A K Ş IK
9 9 I ly a s K A R A Ö Z
91 E k rem B A R L A S
D E N E T L E M E K U R U L U
Ü ye İ s m a il H a k k ı A K D O Ğ A N
91 i z z e t A K Ç A L
>> T a rık H A T U S lL
91 M . C e n g iz A C A R
y ö n e t i m k o m i t e s i
B aşkan D o ç . D r. T a y y a r S A D IK L A R B aşk an Y a r d ım c ıs ı Y a h y a A R S L A N E R
» ” N a c i T İB E T
91 ” O sm a n Ş IK L A R
G Ü N D E M
1 — B anka M eclisi ve D enetlem e K u ru lu ’n u n 1976 Hesap Yılı’na ait rap o rlarının okunm ası ve görüşülm esi; Bi
lanço ve K âr ve Z a rar H esabının tasd ik i; K â r’m teklif gereğince dağıtılm asının kabulü ve B anka M eclisi ve D enetlem e K urulu’nun ibrası.
2 — Banka M eclisindeki görev sü releri 30 N isan 1977 ta rihinde sona erecek iki üyeliğe, üç yıl sü re için, üye seçilmesi.
3 — D enetlem e K urulu’nda süreleri 30 N isan 1977 tarih in de bitecek olan iki üyelik için, (B-C) sınıfı hissedar
larınca bir, (D) sınıfı h issedarlarınca bir, üye seçilmesi.
İ Ç İ N D E K İ L E R
G ÎRÎŞ ... ... 15
B i r i n c i B ö l ü m DIŞ EKONOMİK GELİŞMELER A. GENEL DURUM ... ...16
B. ÜRETİM VE İSTİHDAM ...17
C. FİYATLAR ... 20
D. ULUSLARARASI ÖDEMELER ... 21
E. DÜNYA TİCARETİ ... ... 24
F. ULUSLARARASI PARASAL HAREKETLER ...25
G. ULUSLARARASI PARA REFORMU ... ...30
H. ULUSLARARASI KURULUŞLAR ... ... 31
İ k i n c i B ö l ü m IÇ EKONOMİK GELİŞMELER A. 1976 YILI KALKINMA PR O G R A M I... ... 37
1 — H E D E F L E R ... ...37
2 — KAYNAKLAR - HARCAMALAR, YATIRIMLAR - TASARRUFLAR ... ...38
3 _ 1 9 7 6 YILI GERÇEKLEŞME TAHMİNLERİ ... ...39
B. M lL L l GELlR - KESİMLER VE GELİŞMELERİ ... 40
1 — MİLLÎ GELİR ... ... ... 40
2 — KESİMLER VE GELİŞMELERİ ... ... 41
a. Tarım ... ... ... ... 41
b. S a n a y i... ... 43
c. İn şa a t ve K onut ...46
d. U laştırm a ve H aberleşm e ... ...47
3 — ÇALIŞMA ... ...49
a. Genel G e liş m e le r...49
b. Y urtdışm da Ç a lış a n la r... ... 50 Sahife
Sahife
C. P A R A V E K R E D İ ... 51
! — M ERKEZ B A N K A SI ... 5 !
a. B a n k n o t E m isy o n u ... •• 51
b. M e rk ez B a n k a sı K red ileri ... ... 52
c. A ltın v e D ö v iz D u ru m u ... 58
d. M e v d u a t v e D iğ e r İşle m le r ... 59
2 — B A N K A L A R ... ... 61
a. T o p h ı B a k ış ... ... . 61
b . K u lla n ım ... .... ...-... 63
c. K a y n a k la r ... ... ... ... ... 6 7 3 — P A R A - B A N K A SİST E M İ ... 6 9 a. Para H a cm i ... ... 6 9 b. K red i H a cm i ... ... 71
D . SE R M A Y E P İY A S A S I ... 71
E. D IŞ T İC A R E T V E Ö D E M E L E R ... 7 5 1 — D IŞ TİC AR ET REJİMİ ... 7 5 2 — D IŞ TİC A R ET G ELİŞM ELERİ ... 77
3 — K AM BİYO REJİMİ ... 8 8 4 — Ö DEM ELER D E N G ESİ G ELİŞM ELERİ ... 91
F. FİY A T L A R ... 93
1 — T O P T A N E ŞY A FİY A TL A R I G EN E L E N D E K S İ ... 93
2 — G E Ç İN M E E N D E K S L E R İ... ... 9 7 3 — A L T IN FİYATLARI ... ... ... 9 9 4 — FİY A T K ONTRO L KOM İTESİ Ç A L IŞM A L A R I ... 100
G. K A M U M Â L İY ESİ ... 101
1 — K O N SO L İD E BÜ TÇ E ... 101
2 — K A M U BORÇLARI ... 102
Sahife
Ü ç ü n c ü B ö l ü m İDARİ İŞLER
İdari İşler ... 104
D ö r d ü n c ü B ö l ü m BİLANÇOMUZUN TAHLİLİ, DENETLEME KURULU RAPORU BİLÂNÇO, KÂR VE ZARAR HESABI B ilânçom uzun Tahlili ... 107
D enetlem e K urulu R aporu ... 119
Bilânço, K âr ve Z a ra r H esabı ... 121
İSTATİSTİK CETVELLERİ ... 129
İ S T A T İ S T İ K C E T V E L L E R İ
1976 Y ILI K A L K IN M A P R O G R A M I 1. P iâ n v e P ro g ra m H e d e fle ri 2. G e n e l E k o n o m ik D e n g e 3. K a m u K esim i D e n g e si
M ÎLLÎ G E L İR - K E S İM L E R V E G E L İŞ M E L E R İ 4. T ü rk iy e M illî G e liri — S a b it F iy a tla r la 5. T ü rk iy e M illî G e liri — C a ri F iy a tla r la 6. T a rım Ü re tim i
7. S a n a y i Ü re tim i 8. S a tış v e S to k la r 9. Y eni İ n ş a a t
10. Y eni İlâ v e v e y a K ısm e n B iten Y a p ıla r 11. U la ş tırm a H iz m e tle ri
12. H a b e rle ş m e H iz m e tle ri
D İŞ T İC A R E T
13. D ış T ic a r e t H a c m i
14. D ış T ic a re tin M a d d e le r İ tib a r iy le D a ğ ılış ı 15. Y a tırım , T ü k e tim v e H a m m a d d e İ t h a l â t ı 16. K a y n a k la rın Ç e ş id in e g ö r e İ t h a l â t
17. İ h r a c a t v e İ th a lâ tın Ü lk e G r u p la r ı İ tib a r iy le D a ğ ılışı
Ç A L IŞ M A
18. S e k tö r le r e G ö re İ s tih d a m 19. D ış Ü lk e le re G ö n d e rile n İş ç ile r
P A R A - K R E D İ
20. M e rk e z B a n k a s ı — B a ş lıc a İ ş le m le r
21. M e rk e z B a n k a s ı — B a n k n o t E m is y o n u v e B a ş lıc a E t k e n l e r i 22. M e rk e z B a n k a s ı — K re d ile r v e D a ğ ılım ı
23. A ltın M e v c u d u v e D a ğ ılışı
24. A ltın v e D ö v iz D u ru m u — A .B .D . D o la n 25. A ltın v e D ö v iz D u r u m u — T ü r k L ira s ı 26. D iğ e r A ltın v e D ö v iz H e s a p la rı
27. M e rk e z B a n k a s ı — M e v d u a t v e D a ğ ılım ı 28. B a n k a la r — B a ş lıc a İş le m le r
29. B a n k a la r — B a ş lıc a İş le m le r — D e ğ iş ik lik
30. B an k alar — K rediler ve Dağılım ı
31. B an k alar — K rediler ve D ağılım ı — M utlak Pay 32. B ankaların H esap D urum u Ö zeti
33. P ara — B anka Sistem i - B aşlıca T oplam K a y n a k lar v e Kullanımı 34. P ara — Banka Sistem i - B aşlıca T oplam K a y n a k lar ve Kullanımı
D eğişiklik
35. P ara — Banka Sistem i - K redi H acm i ve Dağılımı 36. P ara — B anka Sistem i - P a ra H acm i v e B aşlıca E tkenleri
37. P a ra — Banka Sistem i - P a ra H acm i - P a ra - Banka K urum lan ve Dağılımı
KAMU MÂLİYESİ 38. K onsolide Bütçe 39. Genel Bütçe 40. K atm a Bütçe
41. H azine N akit D urum u 42. K am u B orçları — İç B orçlar
43. T ü rkiye’nin Dış B orçları — D övizle ö d e n e c e k Dış Borçlar
44. T ü rkiye’nin Dış B orçları — T ürk P a rasiy le ö d e n e c e k Dış Borçlar ÖDEMELER DENGESİ
45. ö d e m e le r Dengesi FİYATLAR
46. Aylık F iyat Endeksleri ve A ltın Fiyatları 47. Yıllık Fiyat Endeksleri ve A ltın Fiyatları
1 S 7 B
Kırkbeşlnci Hesap Yılı
BANKA MECLİSİNCE HAZIRLANAN FAALİYET RAPORU
Sayın Ortaklar,
B ankam ızın k ırkbeşinci h e sa p yılıyla ilgili işlem lerin sonuçlarım gös
teren 1976 yılı B ilânçosu ile K â r ve Z a r a r H esab ın ı incelem e ve onayınıza sunar, yüksek K u ru lu n u zu saygı ile selâm larız.
Bankam ızın işlem lerini incelem eye b a ş la m a d a n önce 1976 yılı içinde dünyada ve yurd u m u zd a oluşan eko n o m ik gelişm eleri topluca gözden geçirm ekte y a ra r görüyoruz.
Dış ekonom ik gelişm elerde genel d u ru m u n k ısa b ir özetinden sonra uluslararası üretim ve istihdam , fiy a tla r, ödem eler, tic a re t, parasal h a re ketler, p a ra reform u ve k u ru lu şlar; iç ekonom ik gelişm elerde ise, 1976 yılı Program ı, m illî gelir ve kesim leri, çalışm a, p a ra - kredi, serm aye piya
sası, dış tic a re t ve ödem eler, fiy a tla r v e k a m u m âliyesi ele alınm aktadır.
15
B i r i n c i B ö l ü m DIŞ EKONOMİK GELİŞMELER
A. GENEL DURUM
1973 yılı sonlarına doğru başlayan ve a rta n bir hızla bü tü n ekonom ileri etkisine alan bunalım 1975 yılı ikinci yarısından itib aren düzelm e eğilimine girm iş ve bu durum 1976 yılında da genellikle devam etm iştir. Bunalım dönem inde yüksek enflasyon, üretim düşüklüğü, işsizlik ve uluslararası ödem elerde görülen dengesizlikler dünya ekonom isinin tem el sorunları olm uştur.
Enflasyon 1974 yılında ciddi bo y u tlara ulaştığından sanayileşm iş ül
kelerin hem en hepsi enflasyonla m ücadeleyi ön plana alm ışlar ve dolayısıyla kısıtlayıcı p a ra ve m aliye politikaları uygulam ışlardır. Bu politikalar ve alm an petrol ta sa rru f tedbirlerinin de etkisiyle ü retim d üşüklüğü sorunu 1975 yılında ön plana çıkmış ve sanayileşm iş ülkelerde reel GSMH bir yıl önceye göre % 1,5 oranında gerilem e gösterm iştir. GSM H gerilem e oram 1974 te % 0,6 idi. Söz konusu ülkelerde 1975 yılında işsizlik, fiy at a rtışları ve bu artışları önlem ek için alm an kısıtlayıcı politik alar sonucu iç talep;
petrol üretm eyen gelişen ülkelerin ödem eler dengesi d a r boğazlarından dolayı sanayi ürünleri taleplerini bir ölçüde kısm aları sonucu da dış talep, düşüş gösterm iştir. Bu eğilim ise 1975 yılının önem li b ir so ru n u olarak düşiik kapasiteyle çalışılm asına yol açm ıştır.
Ü retim de görülen düşüş sonucu çözüm leri b ir ölçüde birbirine z ıt düşen işsizlik ve enflasyon sorunları üzerinde güçlüklerle karşılaşıl
mıştır. İşsizlikle savaşm ak için kam u harcam alarını artırıcı ve p a ra hacm ini genişletici yönde m akul ölçüleri aşan tedbirlerin b u defa enflasyonu daha da körükleyerek sorunu ağırlaştırdığı g örülm üştür. B undan dolayı s a n a yileşmiş ülkeler 1975 yılı o rtalarından itibaren durg u n lu ğ a k arşı likiditeyi genişletici yönde aldıkları teşvik tedbirlerini kısm en uygulam adan k ald ır
mış ve para hacm indeki genişlem eyi sınırlandırıcı düzenlem elere girişm iş
lerdir. Yeni uygulam aya göre ekonom iyi canlandırıcı ted b irler tedrici ve kademeli olacak, uzunca bir sürede hem istihdam olanakları genişletile
cek, hem de fiyat artışlarının m akul bir düzeyde kalm ası sağlanacaktır.
1976 yılının sonlarına doğru bu politikayı benim seyen ülkeler sayısının çoğaldığı ve belirtilen yönde adım lar atıldığı görülm ektedir.
16
1975 y ılı sonlarına doğru başlayan ekonomik düzelm e eğilimi 1976 y ılı ilk üç ayında da devam etmiştir. Ancak daha sonraki aylarda düzelme hızında bir yavaşlam a ve fiyatlarda yeniden bir tırmanma söz konusu olm uştur.
D ünya, 1973 petrol fiyatlarının çok çeşitli ve kapsamlı sonuçlarına ayak uydurmağa çalışırken, başlangıçtaki belirginsizlik ve endişe bir ölçüde ortadan kalkmıştır. Nihayet uluslararası kambiyo sistem i bazı yerel dal
galanm alara rağmen 1971 ve 1973 teki şiddetli bunalımları gerilerde bırak
m ış olarak fonksiyonunu sürdürmüştür.
Bu ılımlı genel görünüme karşılık ekonomik canlanma işsizliği arzu
lanan düzeye indirememiş, enflasyon, hızını azaltmakla birlikte 1976 sonu itibariyle endişe verici niteliğini korumuştur. Petrol fiyatlarında % 5 ila
% 10 arasmdaki artış her ne kadar ekonomik canlanmayı durduramamışsa da özellikle, az gelişm iş ülkelerin finansman güçlüklerini artırmıştır. Son olarak, enflasyon hızı bakımından ülkeler arasındaki farklılık ve kambiyo kurlarındaki istikrarsızlık, değişken kur uygulamasında da ekonomilerin birbirlerine bağımlı olarak hareket edeceği gerçeğini bir kez daha gözler önüne sermiştir.
1974 yılında ve 1975 in ilk yarısında enflasyon ve durgunluk sonucu gerileyen dünya ticareti de 1975 yılının ortalarından itibaren tekrar can
lanm ağa yü z tutm uş ve sanayileşmiş ülkelerin ithal talebi yeniden artmağa başlam ıştır. 1976 yılının ilk yansında dünya ticaret hacmi yıllık reel % 11 oranında artış kaydetmiştir.
1975 yılı sonlarından itibaren tüketim harcamalarının artış eğilimine girm esi ve dolayısiyle stoklama hareketlerinin başlaması sanayileşmiş ül
kelerde ekonomilerin durgunluktan kurtulmasını sağlayan etkenler olmuş
tur. Ancak canlanma beklenenden kısa sürmüş ve 1976 yılı ilk üç ayından sonra hızını kaybetmiştir. Bu durumda dünya ekonomisindeki gelişmeler yılın ilk aylarında yapılan tahminlerin oldukça altında kalmıştır.
B. ÜRETİM VE İSTİHDAM
1973 yılının sonlarına doğru başlayan uluslararası ekonomik bunalım 1975 yılının ilk yarısında en yüksek noktasına varmış ve sanayileşmiş ülkelerde reel GSMH yılda ortalama % 4,5 oranında gerilemişti. Bununla birlikte 1975 yılının ikinci yansında ortaya çıkan düzelme eğilimi 1975 yılının tümündeki ortalama reel GSMH gerilemesinin 1974 e göre % 1,5 civarında kalmasını sağlamıştı. 1975 yılının ikinci yarısında sanayileşmiş ülkeler grubunun reel GSMH yıllık ortalama artış hızı % 6,5 olmuştur.
Bu gelişm e 1976 yılı ilk yarısında da devam etmiş ve reel GSMH artış hızı % 5,5 civarında gerçekleşmiştir. Ancak 1976 yılının ikinci yarısında sanayileşm iş ülkelerin ekonomik faaliyetlerindeki genişlem e hızının yavaş
ladığını gösteren bazı belirtiler bulunmaktadır.
1976 yılı son çeyreğinde, döviz kurlarında devam eden istikrarsızlık nisbeten kısıtlayıcı m aliye ve para politikası uygulam asına; ekonomik faaliyetlerdeki yavaşlam a ise iç talebin düşm esine n eden olm uştur. Bu durum , stoklardaki a rtış hızının yavaşlam ası so nucunu doğurm uştur.
A yrıca sanayileşm iş ülkelerden ABD, A lm anya ve İta ly a ’da genel seçim lerin yapılm ası, A v ru p a’da yaz aylarının tarım sal ü rü n le r ve enerji ü reti
mini etkiler biçim de k u rak geçm esi, ham petrol fiy a tla rın a yeni bir zam ihtim alinin kuvvetlenm esi gibi etkenler, iş çevrelerinde atılım ları güç
leştirm iştir.
1976 yılı ikinci yarısında sanayileşm iş ülkelerde iç tale p yetersizliği ve buna bağlı olarak sto k tüketim i sorunu ekonom ileri olum suz yönde etkilem iş ve yatırım lar gerilem iştir. Firm alar, y a tırım garan tisin i sağla
yacak ciddi tedbirler alınıp, gerekli koşullar sağ lanıncaya kadar, kapasite a rtırm a yoluna gitm em eyi tercih etm işlerdir. Sanayi y atırım larındaki kâr o ranları ikinci dünya savaşı sonrası dönem in en d ü şü k düzeyine inm iştir.
Çeşitli yasal gelişm eler nedeniyle işten çık arm aların güçleşm esi sonucu m aliyetlerin üzerindeki baskı a rtm ıştır. Em ek m aliy etin in yükselm esi ve finansm an koşullarının ağırlaşm ası, firm aları iç b o rçla n m a lara yöneltm iş bu da yatırım eğilimini olum suz yönde etkilem iştir. Ö te y an d an fiy at a rtış
larının yüksek düzeylere ulaştığı m adencilik, p etro l v.b. se k tö rle rd e y a tı
rım lar daha büyük bir baskı altında kalm ıştır. Y atırım lard a görülen gerile
me üzerine sanayileşm iş ülkelerde hüküm etler, y a tırım la rı teşv ik amacı ile vergi indirim leri, yatırım teşvik prim leri, hızlandırılm ış am o rtism an ödenek
leri gibi tedbirler uygulam aya koym uşlardır. Bu te d b irle rin sonuçları henüz alınm am ıştır.
1976 yılında sanayileşm iş ülkelerde ekonom ik faa liy e tle rin genişlem e
sine rağm en işsizlik oranı pek değişm em iştir. G eçen yıl 15 m ilyon dola
yında belirlenen OECD ülkelerindeki işsiz sayısı bu düzeyini korum aktadır.
Daha önceki bunalım ları takip eden dönem lerde olduğu gibi canlanm anın başlangıcında işçi başına verim liliğin yükselm e h alinde oluşundan y a ra r
lanılm ıştır. Diğer bir deyişle, işletm eler üretim i g e n işle tirk e n işçi sayısını artırm ak tan çok, m evcut işçilerin daha verim li çalışm alarını sağlayan k o şulları geliştirm e yoluna gitm işlerdir. Ekonom ik d u rg u n lu ğ a rağm en ü re tim m aliyetleri içinde işçi ücretlerinin nispi önem inin a rtm ış olm ası işlet
m eleri bu tercihe yöneltm iştir. D iğer ta ra fta n üretim , serm ay e yoğun y ön
tem e dönüştükçe ve yapısal değişiklikler hızlandıkça, y a ra tıla n işten daha büyük oranda işgücü açıkta kalm aktadır. Bu gelişm e karşısın d a işsizlik, üretim yöntem lerinin de fonksiyonu olm akta örneğin, ü retim de m akina- laşma a rttık ç a insan emeğine olan ihtiyaç azalm aktadır. Iş gücünü a rtır
m ak için ekonom ik faaliyet hacm inde a rtış sağlansa bile, yapısal nedenlerle işsizlik oranı a rtış gösterm ektedir. Bu durum da özellikle sanayileşm iş ü l
kelerde işsizlikle savaşm ak için alınacak köklü sosyal ve m ali tedbirler bir zorunluluk olarak kabul edilm ektedir, istihdam şa rtla rın d a k i gerginliği
a z a lta b ilm e k için bazı sanayileşm iş ü lk elerd e em eklilik sürelerinin kı
saltılm ası, em ekli aylıklarının vergiden m u af tutulm ası, bulundukları yerin dışında iş k a b u l edeceklere m addi y ard ım d a bulunulm ası, z o ru n lu öğretim sü re le rin in u zatılm ası gibi yeni te d b irle r ü zerinde d u ru lm aktadır.
Sanayileşm iş ülkeler içinde en belirgin ekonom ik düzelm e ABD, A l
m anya v e J a p o n y a ’da gözlenm iştir.
A m e rik a ’da 1976 yılında reel GSM H a rtışı % 6,2 o larak g erçekleş
m iştir. Bu oran 1976 yılı ilk üç ayında erişilen % 9,2 gibi oldukça yüksek büyüm e hızının sonucudur. Z ira d aha so n ra k i üç aylık dönem lerde reel GSM H a rtış hızı g ittikçe düşüş k ay d etm iştir. B üyüm e h ız la n ikinci çeyrekte
% 4,5, ü çü n cü ve son çey rekte % 3,9 civ arın d ad ır. E konom ide ilk üç aydan so n ra g ö zlenen yavaşlam anın başlıca nedenleri; sto k h arek etlerin in tam am lanm ası, tü k e tim ve özellikle dayanıklı tü k e tim m alla n harcam alarında görülen çekingenlik ile sabit serm aye y a tırım la n n d a k i artışın daha önce
leri ta h m in edilen düzeyin altında gerçekleşm esidir.
A ncak bü tü n bunlara rağm en ABD d e k â r o ra n la n yükselm ekte ve girişim ciler için finansm an k o şu lla n d a h a elverişli hale gelm ektedir. Ni
tek im 1976 yılında yabancı y a tırım la rd a a rtış gözlenm iştir, ö t e yandan k a p a site kullanım oranı diğer sanayileşm iş ü lk elere göre daha yüksektir.
S anayi m a lla n üretim i 1976 yılında to p la m o larak bir önceki yıla göre
% 10,2 a r tış gösterm iştir. Bu a rtışta ta ş ıt a ra ç la rı üretim i en önemli paya sa h ip tir. Beslediği yan sanayiler v e sağladığı istihdam olanakları açısından ekonom ik faaliyetlerin başlıca gösterg elerin d en biri sayılan ta ş ıt aracı ü re tim i a rtış hızı 1976 yılında % 26,5 o ranındadır.
1975 yılı sonunda % 8,3 olan işsizlik oranı 1976 sonunda % 7,6 ya d ü şm ü ştü r. Sanayileşm iş ülkeler içinde en büyük verim lilik artışı ABD de sa ğ la n m ıştır. 1975 de % 2,1 olan verim lilik a rtışı 1976 da % 4,5 a çıkm ıştır.
Bu oran 1962 yılından beri gözlenen en b üyük a rtıştır.
A lm an y a’da 1975 yılında % 3,2 o ran ın d a gerileyen reel GSMH nrn, 1976 y ılın d a % 5,5 oranında artış g östereceği tah m in edilm iştir. Reel GSMH da g ö rü len artış, yılın ilk üç ayındaki hızlı gelişm e sonucudur. D aha son
raki a y la rd a üretim de kayda değer d ü şü şler olm uştur. Sabit serm aye ya- tırım la n n ın b ü tü n kalem leri yılın y arısından sonra, düşük kapasite kulla
nım ı ve m ali teşviklerin kısm en azalm ası sonucu ya duraklam ış ya da g erilem iştir.
S anayi üretim inde en büyük katkıyı taşıt a ra ç la n üretim i sağlam ıştır.
1976 y ılında üretilen ta şıt araçları sayısı 3,9 m ilyon kadardır. Bu düzey 1971 ve 1973 yıllarında üretilen sayıdan düşük olm akla birlikte 1975 yılm a gö re önem li b ir artış niteliğindedir. 1975 yılında % 3,2 oranında gerileyen sa n ay i üretim i 1976 yılında % 7,2 düzeyinde artış gösterm iştir.
İşsizlik oranı 1976 da % 4,8 olarak 1975 yılı düzeyinde kalm ıştır.
Ja p o n y a ’da yılın ilk aylarında kaydedilen hızlı gelişm e daha sonraları tüketim harcam aları ve ihracat hacm indeki düşüş nedeni ile yavaşlam ıştır.
1976 yılı ilk yarısında ihracat hacm inde önemli bir a rtış görülm üştür. 1975 yılında % 2,1 a rta n reel GSMH 1976 yılında % 6 oranında a rtış kay d et
m iştir. Bazı gelişm eler elde edilm esine rağm en im alat san ayiinde kapasite kullanım oranı, halâ daha önce erişilen tepe noktasının çok altındadır.
Sanayi üretim artışını etkileyen en önemli un su r ta ş ıt araçları üretim i
dir. Buna bağlı olarak 1975 de 2,7 milyon tu ta rın d a m o to rlu araç ihraç edilm işken bu sayı 1976 da 3,7 m ilyona çıkm ıştır. Sanayi ü retim artış oranı ise c/c 15,9 olarak gerçekleşm iştir.
Sanayi üretim indeki artış nedeniyle işsiz say ısın d a ılımlı bir düşüş m eydana gelmiş, 1976 T em m uzunda % 2,06 olan işsizlik oranı Kasım ayında % 1,99 a inm iştir.
F ran sa’da 1975 yılının son çeyreğinde ve 1976 yılının ilk üç ayında talep ve üretim de görülen hızlı gelişm e, daha so n raları yavaşlam a şekline dönüşm üştür. 1975 yılında reel olarak % 1,2 oranında gerileyen GSYÎH 1976 yılının ilk yarısındaki hızlı gelişm e sonucu 1976 yılında % 5 artış gösterm iştir. 1975 de % 7,5 gerilem e gösteren sanayi üretim i 1976 da
% 11,5 artış kaydetm iştir. Talepteki azalışın nedenleri, gelişm e dönem inde uygulanan teşvik tedbirlerinin tedricen kısıtlanm ası ve sto k la m a sürecinin tam am lanm ası olarak açıklanm aktadır.
Ingiltere’de 1976 yılının ilk aylarında görülen gelişm eler M ayıs ayın
dan itibaren yavaşlam ıştır. Reel GSMH ikinci çey re k te b ir önceki üç aya göre % 1,5; sanayi üretim i üçüncü çeyrekte % 0,5 düşüş kaydetm iştir.
Ekim ayında işsizlik oranı m evsim lik düzeltilm iş olarak % 5,4 tür. 1975 yılında bu oran % 5 idi.
İtaly a’da 1975 yılı son aylarında başlayan ekonom ik düzelm e 1976 yılının ilk yarısında beklenenden daha hızlı devam e ttik te n sonra, yaz aylarından beri hızını yitirm iştir. 1975 de % 3,7 oran ın d a gerileyen reel GSYÎH 1976 da % 4,5 artış gösterm iştir. Sanayi üretim i de benzer bir gelişme kaydetm iş ve 1975 de % 9,8 gerilem işken 1976 da % 9 oranında artış gösterm iştir.
işsizlik oranı yıl sonunda % 3,8 düzeyindedir. Bu, ekonom ik gerilem e
nin en yüksek noktasındaki % 3,3 olan işsizlik o ranından daha yüksektir.
C. FİYATLAR
Dünya enflasyon hızının tepe noktasına eriştiği 1974 yılından sonra fiyat artışlarında ılımlı bir gerilem e başlam ış bu durum , 1976 yılında da devam etm iştir. Birim iş gücü m aliyeti artış hızındaki yavaşlam a, g e ri
lem enin n edenleri a rasın d a y e r alm ak tad ır. Birim işgücü m aliyetleri artış hızındaki y a v aşlam a kısm en işçilerin s a a t ü cre tle rin in d a h a yavaş a rtm a sından kısm en de verim lilik a rtışın d a n ileri gelm iştir. E nflasyon hızının azalm asın a yol a çan b ir diğer etk en de gıda m addeleri dışında kalan ham m addelerin fiy a tla rın d a 1975 yılı içinde görülen ani düşm edir. H am m adde fiy a tla rı 1976 yılının ilk y arısında yeniden a rtış k a y d etm işse de ekonom ik düzelm enin başlangıcında bu k a y n a k ta n gelen ve üretim m aliyetini artıran b a sk ıla r oldukça d ü şük bir düzeyde kalm ıştır. A yrıca sanayileşm iş ülkeler ih ra c at fiy atların ın istik ra r kazanm ası, fiy a t a rtışla rın ın gerilem esinde ol
dukça önem li b ir etk en olm uştur. İh ra c a t fiy a tla rı 1973 ve 1974 yıllarında en flasy o n ist etkiyi besleyen ek b ir k a y n a k iken, 1975 yılı o rta ların d a n iti
baren ih ra c a t m alları fiyat artışları, geçm iş yıllardaki tren d lerin e benzer bir gelişm e içine girm iş ve y u rtiçi fiy a tla rı a ltın d a kalan b ir a rtış seyri iz
lem eğe b aşlam ıştır. A yrıca 1976 yılının ilk yarısın d a A m erika ve Ja p o n y a’da tarım sal ü rü n fiyatlarının düşm esi, fiy a t a rtış hızının azalm asında belli ölçüde rol oynam ıştır. Son olarak hü k ü m etlerin izlediği m aliye ve para p olitikaları söz konusu gerilem ede oldukça etkili olm uştur.
B ütün bu gelişm elere rağm en sanayileşm iş ülkelerde fiy at artışları henüz ciddiliğini korum aktadır. 1976 yazındaki k u ra k lık ta n sonra, b a tı ülkelerinde gıda m addeleri fiy atları yükselm eğe başlam ış ve ayrıca döviz k u rları açısından elverişsiz du ru m d a olan İn giltere ve İtaly a gibi ü lkelerde ku r dalgalanm aları enflasyonu körüklem e eğilim ine girm iştir.
E nflasyonun b ir göstergesi sayılan tüketici fiyatları, sanayileşm iş ül
kelerde 1974 yılında % 12,6, 1975 de % 10,7 a rtış gösterm işken 1976 yılında bu oran % 8,1 düzeyinde gerçekleşm iştir. Başlıca sanayileşm iş ül
keler te k tek ele alındığında İtalya hariç tüm ü n d e tü k etici fiyatları artış hızları yavaşlam ıştır. Enflasyon yönünden İngiltere, İta ly a ’dan sonra ikinci gelm ektedir. Bu iki ülkede enflasyon ekonom inin ana so ru n u olm ağa devam etm ek ted ir.
1975 yılında, A lm anya’da % 5,9 olan tüketici fiyatları a rtış hızı, 1976 da
% 4,6 ya; A m erika’da % 9,2 den % 5,7 ye; K anada’da % 10,8 den % 6,2 ye;
J a p o n y a ’da % 11,8 den % 9,7 ye; F ra n sa ’d a % 11,7 den % 9,9 a; İngiltere’de
% 24,2 den % 14,7 ye; İsviçre’de % 6,8 den % 1,3 e düşerken, İtalya’da
% 17,8 den % 20,1 e yükselm iştir.
D. ULUSLARARASI ÖDEMELER
D ünya ticaretin d e ekonom ik faaliyet hacm indeki gelişm eye bağlı ola
ra k görülen canlanm a ülkelerin ödem eler dengelerini de şekillendirm iştir.
1975 yılı içinde en b üyük değişikliğe uğrayan g ru p OPEC ülkeleri olmuş ve bu ülkelerin 1974 de 65 m ilyar dolar olan toplam cari işlem ler fazlası,
1975 de 30 m ilyar dolardan fazla a zalarak 35 m ilyar d olara düşm üştür. Bu değişiklik, cari işlem ler dengesi daha önce açık veren sanayileşm iş ülke
lerde açığın 1975 yılında aşağı yukarı kapanm ası sonucunu verm iştir. 1976 yılm da ise sanayileşm iş ülkelerin te k ra r 22 m ilyar dolarlık açık vereceği hesaplanm ıştır. Buna karşılık, OPEC ülkelerinde cari işlemler fazlasının te k ra r artış eğilimi içine girdiği görülm üş ve fazlalığın yıl sonu itibariyle 42 m ilyar dolar olacağı tahm in edilm iştir. Diğer taraftan OPEC ülkeleri dışındaki: gelişen ülkelerin, 1974 yılında 21 m ilyar dolar olan cari işlem açıklarının 1975 yılında 32 m ilyar dolara yükselm işken, 1976 yılında 24 m ilyar dolara düşeceği hesaplanm aktadır.
OPEC ülkelerinin cari işlem ler fazlasının 1975 yılında 1974 e göre azalm ası, b ir yandan sanayileşm iş ülkelerde petrole olan talebin düşm esine, diğer yandan kalkınm a program larının ve biriken mali kaynakların u y a r
dığı hızlı ith alat artışına bağlanm aktadır. OPEC cari işlemler fazlasında 1975 yılındaki daralm anın yaklaşık üçte ikisinin ithalat genişlem esinden, ü çte birinin de p etrol ihracatının düşm esinden ileri geldiği kabul edilm ek
tedir. P etrole olan talebin 1975 yılının sonlarında ve 1976 yılının başlarında te k ra r artm ası OPEC ülkelerinin cari işlem ler fazlasının 1976 yılında bü
yüm esindeki başlıca etkendir. A ncak mal ve hizm et ithalâtının alışılmam ış b ir hızda devam etm esi cari işlem ler fazlasının daha büyük oranlarda ço
ğalm asını engellem ektedir.
Sanayileşm iş ülkelerde 1974 yılında ortaya çıkan cari işlem ler açığı
nın, 1975 de yerini fazlaya terketm esi de iki nedene bağlanm aktadır. Bun
lardan biri, OPEC ülkelerinin ith alatı içinde sanayileşm iş ülkelerin çok büyük bir paya sahip olm aları, diğeri de ekonom ik durgunluk dolayısıyla sanayileşm iş ülkelerde petrol ithal talebinin zayıflam asıdır. Petrol ithal talebinin 1976 da te k ra r canlanm ası, bu ülkelerin cari işlem ler fazlasının düşüşüne yol açm ıştır.
Gelişen ülkelerde 1975 yılında cari işlem ler açığı genişlem iştir. Petrol ve diğer ithal m allarının fiyatlarındaki artışla 1974 yılında zaten çok bü
yüm üş olan cari işlem ler açığının yanısıra ihracattaki gerilem e ve ticaret hadlerinin kötüleşm esi cari dengeyi olum suz yönde etkileyen faktörlerdir.
1976 yılında sanayileşm iş ülkelerde birincil m allara olan talebin yeniden canlanm ası ile ih ra c at hacm i büyürken tic a re t hadleri de giderek düzelm e gösterm ektedir. Bu gelişm eler ile uluslararası kredi kaynaklarından daha çok yararlanm a 1976 yılı sonunda söz konusu ülkelerin cari açıklarının azalm asında rol oynam ıştır.
1975 yılı ilk yarısında 4 m ilyar dolar civarında gerçekleşen sanayileş
miş ülkeler tic a re t açığı, 1976 yılı aynı dönem inde 15 m ilyar dolara çık
m ıştır. OPEC ülkelerinde ise aynı dönem ler itibariyle 28 m ilyar dolar olan fazlalık 31 m ilyar dolara ulaşm ıştır. “D iğer A vrupa” ülkeleri ile gelişen ülkelerin tic a re t açıkları ise azalm ış, bu ülkelerin sırasıyla 13 m ilyar ve 22 m ilyar dolar olan tic a re t açıkları 10 m ilyar ve 16 m ilyar dolara düşm üştür.
D iğer yandan dış tic a re t dengesi gelişm eleri ihraç fiyatlarında ve kurlardaki değişm elere bağlı olarak ülkeler arasında büyük farklılıklar gösterm ektedir. ABD tic a re t dengesi 1975 yılında 4,3 m ilyar dolar fazla verirken, 1976 yılı onbir ayında ticaret açığı 13,1 m ilyar dolara yaklaşm ış
tır. Jap o n y a’nın 1975 deki 2 m ilyar dolarlık açığı özellikle yılın ilk yarısın
daki hızlı ihracat artışı ile 1976 Eylül ayında kapanm ış ve Kasım sonu itibariyle 1 m ilyar dolar fazla verm iştir. Alm anya 1976 yılında da fazla verm eye devam etm iş ancak, 1975 te 15 m ilyar dolar olan fazlalık 1976 nın onbir ayında 12,5 m ilyar dolar olm uştur. 1975 yılı sonu itibariyle 9,5 m ilyar dolarlık tic a re t açığı veren Ingiltere 1976 nm onbir ayında 9 m ilyar dolar;
3,5 m ilyar dolar açık veren İtaly a ise 1976 nın ilk dokuz ayında 4,6 m ilyar dolar açık verm iştir. F ra n sa ’da 1975 yılında 0,85 m ilyar dolar olan ticaret dengesi açığı 1976 nm ilk onbir ayı sonunda 6,5 m ilyar dolara yükselm iştir.
U luslararası rezerv hacm i, Özel Çekme Hakları (ÖÇH), U luslararası Para Fonu rezerv pozisyonları, altın ve çeşitli dövizlerden oluşm aktadır.
R ezerv hacm i ÖÇH cinsinden 1976 Kasım ayı itibariyle geçen yılın eş ayma göre % 12,1 oranında a rta ra k 192 m ilyar 785 milyondan 216 m ilyar 71 m ilyona ulaşm ıştır. 1975 yılı aynı dönemindeki artış oranı % 6,7 idi. Top
lam rezervlerde izlenen artış, Para Fonu rezerv pozisyonlarında % 40 ve çeşitli dövizlerde % 12,3 yükselişten ileri gelm iştir. 1975 yılında Para Fonu rezerv pozisyonu % 44,6 çeşitli dövizler % 3,4 artm ıştı. U luslararası rezerv hacmi içinde y er alan ÖÇH ve altın 1975 yılında sırasiyle % 3,6 ve % 2,7 oranlarında azalırken bu kalem lerde 1976 yılında kayda değer bir değişm e olm am ıştır.
1975 yılına göre bir yavaşlam a görülm ekle birlikte 1976 yılında da en büyük rezerv artışı OPEC ülkelerinde m eydana gelmiştir. Söz konusu ülkelerin 1976 Kasım ayında ÖÇH cinsinden toplam rezervleri % 15 a rta rak 104,1 m ilyardan 113,5 m ilyara çıkm ıştır. A rtış oranı 1975 yılında
% 26,5 idi. OPEC ülkeleri içinde Suudi A rabistan’ın 1975 yılı sonunda 19,9 m ilyar ÖÇH olan rezervi % 16,5 a rta ra k 1976 kasım ayında 23,2 m ilyara yükselm iştir. Suudi A rabistan rezerv büyüklüğü açısından A lm an
ya’dan sonra gelen ikincilik sırasını korum aktadır. Rezervleri bakım ından OPEC ülkeleri içinde son sıralarda yer alan Endonezya 1975 yılında 501 milyon ÖÇH olan rezervini 3 misli a rtıra ra k 1976 da 1,5 m ilyara ç ık a r
m ıştır. 1975 yılında azalm a gösteren Irak ’m rezervleri de % 4 3 ,2 a rta ra k 2.3 m ilyar ÖÇH den 3,3 m ilyara yükselm iştir.
Aynı dönem ler itibariyle ÖÇH cinsinden C ezayir’in rezervi % 50 a r
tara k 1,1 m ilyardan 1,7 m ilyara, Libya’nın rezervi % 47,2 a rta ra k 1,9 m il
yardan 2,8 m ilyara, İra n ’ın rezervi % 6,8 a rta ra k 7,4 m ilyardan 7,9 m ilyara, K uveyt’in rezervi % 7,4 a rta ra k 1,4 m ilyardan 1,6 m ilyara yükselm iştir.
Venezüella ve N ijerya’nın rezervleri ise sırasıyla % 2,5 ve % 9,7 azalarak 7.3 m ilyara ve 4,5 m ilyara düşm üştür.
S anayileşm iş ü lkeler g rubunun ÖÇH cinsinden 1975 yılı sonunda 104,1 m ilyar olan rezervleri % 9 a rta ra k 113,5 m ilyara, T ü rk iy e n in de içinde bulunduğu “Diğer A vrupa” ülkelerinin rezervleri % 4,8 a rta ra k 11,1 m ilyardan 11,6 m ilyara, gelişen ü lkeler grubunun rez e rv le ri % 27,5 a rta rak 26,5 m ilyardan 33,8 m ilyara yükselm iştir. 1975 yılında b ir önceki yıla göre “Diğer A vrupa” ülkelerinin rezervleri % 9,9 d ü şü ş gösterirken, g e
lişen ülkelerin rezervleri aynı kalm ıştı.
E. DÜNYA TİCARETİ
Dünya tic a re t hacm i 1958 yılından bu yana ilk kez 1975 de düşm e gösterm iştir. OPEC ülkeleri dışında kalan bü tü n ü lk e g ru p la rın d a ithalât reel olarak azalm ış ve toplam tic a re t hacm i 1975 de b ir önceki yıla göre r/o 4,5 gerilem işti. İthal talebinin azalm ası, sanay ileşm iş ülkelerde ve OPEC ülkelerinde ihracatı etkilem iş v e petrol dışında ham m adde üreticisi ülkelerin ihracat hacm indeki büyüm eyi d u rd u rm u ştu . 1976 yılında kon
jo n k tü r genişlem esine bağlı o larak dünya ticaretin in canlandığı ve yılın ilk altı ayında üretim artışından d aha hızlı b ir sey ir izlediği görülm üştür.
1976 yılı dünya ticareti ile ilgili incelem elerim izi elde m evcut ve yı
lın ilk yarısını kapsayan ista tistik le re d a y a n ara k yap m ak tay ız. U luslara
rası Para Fonu istatistiklerine gö re 1975 yılı ilk a ltı ay ın d a 397 m ilyar dolar olan dünya ihracatı (fob), 1976 yılı aynı dönem inde 431 m ilyar do
lara u laşarak •% 8,6 oranında a rtış g ö sterm iştir. Aynı d önem ler itibariyle, ithalât (cif) 409 m ilyar dolardan 439,9 m ilyar d olara çıkm ıştır. A rtış oranı
% 6,8 dir. Dünya ticaretindeki reel gerçekleşm eleri belirlem ek üzere cari dünya ihracat ve ithalâtı, ilgili fiy at endeksleri ile sa b it fiy a tla ra çevrildi
ğinde, 1975 yılı ilk yarısında reel olarak % 8,8 gerileyen toplam ihracatın 1976 aynı dönem inde % 11,3; v e % 5,3 oranında gerileyen ithalâtın ise
% 11,6 oranında a rtış kaydettiği görülm ektedir.
1976 yılı ilk altı aylık reel tic a re t gelişm esi geçen yılm aynı dönem ine göre bölgeler itibariyle incelendiğinde, ihracatın san ayileşm iş ülkelerde
% 10,8, “Diğer A vrupa” ülkelerinde % 12,7; OPEC ülk elerin d e % 11,4; ge
lişen ülkelerde ise % 16,8 arttığ ı görülm ektedir.
Aynı dönem ler itibariyle reel ith a la t sanayileşm iş ü lk elerd e % 14,8, OPEC ülkelerinde % 14,7, gelişen ülkelerde % 3,5 a rta rk e n , “D iğer A vrupa”
ülkelerinde % 3,4 azalm ıştır. 1976 yılının ilk y a n sın d a gelişen ülkelerin ihracatı bir önceki yılm aynı dönem ine g ö re a rtış sağ lark en , ithalâtı ödem eler dengesi sorunları yüzünden hem en hem en aynı düzeyde kalm ıştır.
Bunun sonucu söz konusu dönem de, gelişen ülkelerin 1975 d e ciddi bo
y utlara ulaşan tic a re t açıklarında belli b ir düşüş olm uştur.
İhracat rakam ları esas alın arak ü lke gruplarının 1976 yılı ilk yarısında dünya ticareti içindeki p a y la n incelendiğinde, 1975 yılındaki gelişm enin tersine, sanayi ülkelerinin payının azaldığı, gelişen ülkelerin payında ılımlı
b ir a rtış m eydana geldiği kaydedilm ektedir. S anayileşm iş ülkelerin 1975 te
% 68,43 olan p a y la n 1976 da % 66,90 a düşerken, “ D iğer A v ru p a ” ülkeleri
nin payı % 3,75 ten % 3,87 ye, OPEC ülkelerinin payı % 14,25 den % 14,38 e, gelişen ülkelerin payı ise % 11,02 den % 12,9 a çıkm ıştır.
D ünya ticaretinde, devrevî h a re k e tle rd e n ve geçici fa k tö rle rd e n etki
len erek fiy a tla n en fazla dalgalanm a g ö steren m allar ham m ad d eler olm uş
tu r. ABD doları cinsinden ifade edilen h am m adde fiy a tla rı (petrol fiyatları h ariç) 1975 yılında 1974 e göre o rta lam a % 18 oran ın d a düşüş kaydetm iş, fa k a t 1976 nm ilk yarısında yeniden a rtm ağ a b aşlam ıştır. 1976 nın o rta la rında b u fiy atlar, 1975 o rtalam asının % 5 ü zerine çıkm ış bulunm aktadır.
H am m adde fiy atların d a 1975 yılında görülen düşüş çok yaygın olm uş
tu r. B ütün m alların 1973 yılında k arşılaşılan zirve talebe göre ayarlanan ve a rta n toplam arzları, 1974 ve 1975 yıllarında bu m alların dünya piyasa
larındaki fiy atlarının ani olarak ve önem li ölçüde düşm esine yol açm ıştır.
F iy atlard ak i düşm e 1975 yılı içinde ted ricen k o n tro l a ltın a alınabilm iş ve özellikle tarım sal ham m adde fiy atları 1976 nm ilk yarısın d a yeniden istik
ra r kazanm ıştır. D iğer yandan, ekonom ik durgunluk dönem inde stoklarda büyük b ir yığılm a olduğundan, m etal p iy asalarında hen ü z istikrarlı bir denge kurulam am ıştır.
D iğer ta ra fta n sanayileşm iş ülkelerde enflasyon hızının azalm ası ve 1975 in b aşlarından itibaren bunun ihraç fiy a tla rın a yansım ası, iki yıl süren b ir aleyhte gelişm eden so nra OPEC dışında kalan ham m adde üreticisi ülkelerin dış tic a re t hadlerinde b ir düzelm eye yol açabilecektir.
F. ULUSLARARASI PARASAL HAREKETLER
D öviz piyasalarında 1976 d a görülen istikrarsızlık, sanayileşm iş ülke
ler arasındaki fiyat harek etleri ve ödem eler dengesi farklılıklarından ileri gelm iştir. B retton W oods sistem inin nihayete erişinden itib aren genellikle doğrudan dolarla ilgili bunalım larla karşılaşılm ış ancak, 1976 da piyasada A v rupa dövizleri üzerinden h a re k e tle r yoğunluk k azanm ıştır. Yılın başında sterlin ve liret sü ra tle değer kaybetm iş ve F ransız frangı da A vrupa Bir- Iiği’nin Y ılankavi K ur Sistem i (The Snake) dışına çıkm ıştır. Yaz sonlarına d oğru söz konusu sistem in işleyişinde o rtay a çıkan güçlükler sonucunda Batı A lm an m arkının diğer o rtak ların paraların a göre revalüasyonu kaçı
nılm az olm uştur. Böylece, yılankavi sistem de yeniden ayarlanm ış olan ku r
lar sayesinde spekülatif bask ılar büyük ölçüde giderilm iştir.
1976 yılı sonu itibariyle kam biyo kurları yapısı yeni b ir görünüm ar- zetm ektedir. 1976 A ralık ayı döviz kurları o rtalam aları 1975 A ralık ayı o rta la m a la n ile karşılaştırıldığında A lm an m arkı, İsviçre frangı ve Japon yen’inin ABD d o lan karşısında sırasiyle % 10, % 8 ve % 4 değer kazandığı, b u n a karşılık F ransız frangının % 11, sterlinin % 17 ve liretin % 21 değer
k a y b ettiğ i g ö rü lm ek ted ir. K anada doları ise y ıl so n u n a doğru büyü k oranda baskı altında k alm asın a rağm en A B D d o la n k arşısın d a a n c a k bir m iktar d eğer d e ğ işik liğ in e uğram ış bulunm aktadır.
OPEC ü lk elerin in m alı yatırım stratejilerin d ek i d e ğ işm e bu y ıl ö z ellik le sterlin ü zerin d ek i b ask ın ın tem el n ed en i olm u ştu r. A ralık 1973 ile M art
1975 tarihleri arasında 2,5 m ilyar sterlin artış g ö ste r e n OPEC ülkelerinin sterlin d en g eleri 1975 yılın ın g er i kalan k ısm ında 0 ,6 m ilyar v e 1976 nın başından E ylü l so n u n a kadar da 1,3 m ilyar ste rlin azalm a k a y d e t
m iştir. Sterlin d en gelerin in a za ltılm a sı ile sa ğ la n a n k aynakların dolara, bir ö lçü d e d e d iğer g ü ç lü paralara kaydırılm ak s u r e tiy le E u ro-d ollar p iy a sa sın a y atırıld ığı sanılm aktadır.
1976 b aşlarında birkaç aylık nisbi d en g e durum undan sonra, M art ayın d a sterlin y o ğ u n bir b askı a ltın a girm iştir. S terlin in A B D doları, Japon y e n ’i ve d iğer A vrupa paraları karşısın d ak i d eğer kaybı H aziran aym a kadar d evam etm iş v e sterlin A B D doları karşısın d a J,70 d ü z e y in e kadar inm iştir. 10’3ar grubuna dahil ülk eler ve ek olarak İsviçre'd en 5,3 m ilyar dolar tutarında “S ta n d -b y ” k red isi sağ la n a ca ğ ın ın a çık la n d ığ ı H aziran ayı başlarında biraz d eğer kazanan sterlin , Eylül ayında y en id en d ü şü ş e ğ ili
m in e girm iş v e Ekim ayının ilk y arısın d a biraz istik rar bulduktan sonra ay son u n a doğru yen id en dü şm ü ştü r. K asım sonuna kadar u zan an dön em d e L ondra’da A lm an m arkı v e İsviçre Frangı % 3 0 v e A B D d o la n da % 20 nin
ü zerin d e d eğ er k azan m ıştır. S terlin üzerindeki b a sk ıy a bir tepki olarak A sgari Faiz H addi (M inim um L ending R ate) Eylül a yın d a % 11,5 tan % 13 e, Ekim başın d a % 15 e y ü k se ltilm iş, K asım da ise % 14,75 e düşürülm üştür.
Bank o f E n glan d ’m yap tığı resm i p iy a sa m üdahaleleri sterlin e b a s
kının şid d e tin e bağlı olarak ayd an aya d eğ işik bir sey ir iz lem iştir. 1976 nm ilk d ok u z ayında sterlin e m ü d ah ale için gerekli fin an sm an ih tiyacı d o lar cin sin d en 6 m ily a n n ü zerin e yü k selm işti. Sterlin bilindiği ü zere uzun y ıllar uluslararası para siste m in d e bir rezerv para olarak bütün dünyaya y a y ılm ıştır. İn g iltere’de so n yıllard a görü len y ü k sek e n fla sy o n hızı v e ö d e m eler d en g esi açıkları, sterlin d en kaçışın b a şlıca n ed en leri olm u ştu r. D iğer paralar k arşısında değeri devam lı düşen sterlin in bu durum u bir yandan da en fla sy o n u körüklem iştir.
Bu durum da İn giltere U lu slararası Para Fonu, m erk ez bankaları v e uluslararası p iyasa olm ak üzere üç koldan m ali k ayn ak sağlam ak v e böy- le c e sterlin e istikrar kazandırıp ayrıca içteki en fla sy o n u azaltm ak yolunu seçm iştir.
U lu slararası Para F on u ’ndan sağlan an 3 m ilyar 360 m ilyon ÖÇH ltk kredi iki y a da üç yıl vadelidir. A ncak kredinin kullan ılm ası iki koşula b ağlanm ıştır. Kredi, sterlin balanslarının azaltılm ası ya da İn giltere rezerv lerinin tesp it ed ilm iş b elli bir d ü zey in altına d ü şm esi halinde çekilecek tir.
26
B u gü n e kadar kredinin b ü y ü k bir k ısm ı v a d e si g elm iş esk i borçların ö d e n m esin d e k u llan ılm ıştır.
İn g iltere ile e k o n o m ik çık arları aynı y ö n d e olan v e p aralan gü çlü v e daha m ü stak ar ü lk e ler d e n B elçik a, K anada, Batı A lm an ya, Japonya, H ollanda, İsv e ç , İsv içre v e A B D m erk ez bankalarının sa ğ la d ığ ı 3 m ilyar dolarlık stan d - b y k red isin in y ö n e tim in i U lu slararası Ö dem eler Bankası ü zerin e alm ıştır. Bu kredi iki y ıllık bir sü red e k u llan ılacak v e vadesi is e her bir kredi k u llan m a ta rih in d en itibaren 4 y ıl son ra g elecek tir. B öy- le c e so n kredi ç e k ilişi itibar ed ilirse İn giltere en ç o k altı y ıl vad eli bir imkân sa ğ la m ış olm aktadır.
U lu slararası Para F on u ’ndan sa ğ la n a n kredilerin ç o ğ u n u n bitirilm iş olm ası n e d en iy le İn g iltere bir ü ç ü n c ü yo la b aşvu rm u ş v e b u k ez Am erika, K anada, A lm an v e k en d i u lu sla ra ra sı bankalarının yard ım ıyla uluslararası para p iy a sa sın d a n 1,5 m ilyar dolar b orçlan m ıştır. Bu işle m e takriben 30 Banka k a tılm ış v e kredi sağlam a y ö n e tim in i de Bank o f E ngland yapm ıştır.
İth alât için k arşılık yatırm a siste m i v e İtalyan y e tk ililerin in 1976 ilkbaharında aldıkları d iğ er sık ı ted b irlerle {daraltıcı para p olitik ası, daha iyi bir p olitik a tm o sfe r v e o lu m lu m ev sim lik fak törler) b irleşin ce y a z a y larında liret istik rar k a za n m ış v e y ıl başından itibaren liretin uğradığı e fe k tif d eğer k ayb ı % 20 nin ü z e rin e çık m am ıştır. D ış öd em elerd ek i zam an farklılıkları n e d e n iy le T em m u z a y ın d a ön em li ö lçü d e resm i öd em eler fa z lası sa ğ la y a n İta ly a ’da bu fa z la A ğ u sto s ayın d a b ü yü k ö lçü d e küçülm üştür.
A n cak , E ylül a yın d a y en id en liret ü zerin d e b ask ı artm ıştır. İthalâtta kar
şılık y a tırılm a sın ı ön gören siste m in etkilerini d e n g elem ek ü zere reesk on t oranı Ekim a y ı b aşında % 13 ten ■% 15 e y ü k seltilm iş v e lirete istikrar k azan d ıracak d iğ er b azı tedbirler alın m ıştır. Bunlar arasında d öviz a lışla rından g e ç ic i olarak % 10 oranında ek bir vergi k e silm esi de bulunm aktadır.
D aha son ra v erg i oranı % 7 y e d ü şürülm üştü r. Y ine E kim ayında Bank of Ita ly yen id en p iy a sa m ü d ah alelerin e başlam ış, K asım ayın d ak i fon girişleri ise durum unun d ü zelm esin e y o l a ç m ış v e d o la y ısiy le y ılın üçüncü ç e y re ğin d e cari işlem ler fa z la sı 0,25 m ilyar doları v e net se rm a y e girişleri de 0,75 m ilyar d o la n b u lm u ştu r. İta ly a ’nın öd em eler d en g esin in nispi şek ild e d ü zelm esin in bir so n u c u olarak, y ıl başında Federal R eser v e S y ste m ’den alınan 500 m ilyon dolarlık borç ile A lm anyadan altın a dayalı olarak alınan 500 m ilyon d olarlık b orç geri ödenm iştir.
M art a y ın d a Y ıla n k a v i kur sistem in d en ayrılm ış olan Fransız frankı da y ıl b o y u n ca baskı a ltın d a k alm ıştır. F ransa’da y ılın üçüncü çey reğin d e cari işlem lerin önem li b oyu tlara varan açığı fon girişleri ile kısm en gid eril
m iştir. F onlar b ü y ü k ö lçü d e y a b a n cı ve uluslararası para ve serm aye piya
salarından b orçlan m ak 's u r e t iy le sağlan m ıştır. Buna karşılık, diğer bazı etk en ler fran k ın y a z b o y u n ca d eğ er k ayb etm esin e y o l açm ış v e yıl b a şın dan A ğ u sto s a y ı so n u n a kadar fran gın e fe k tif değer kaybı % 10 u aşm ıştır.
Kısa süreli bir düzelm eden so n ra değer kaybı Ekim ayında, yeniden A ğus
tos ayındaki düzeye yükselm iş ve K asım ’da pek az bir değişm e g ö sterm iş
tir. Bu arada resm î piyasa m üdahaleleri ılımlı bir düzeyde kalm ıştır.
Yılankavi k u r sistem ine katılan ülkeler ekonom ilerinde verim lilik ve fiyat harek etleri bakım ından farklı şekilde gelişm eler ve farklı büyüm eler Özellikle Batı A lm an ekonom isinin diğerlerine göre daha güçlenm esine yol açmış ve m ark diğer p a ra lar karşısında değer k azan m ıştır. Bunun bir sonucu olarak yılın ilk dokuz ayında yaklaşık 4 m ilyar dolar tu ta rın d a resm î ödem eler fazlası m eydana gelm iştir. Buna k a rşılık o rta k ku r sis
tem inin diğer ülkeleri özellikle Belçika, H ollanda ve D an im ark a’nın resm î ödem eler dengesi açık verm iştir.
O rtak k u r sistem inde çapraz k u rların % 2,25 a lt ve ü stü n d e dalgala- nabilen p a ra lar arasında m ark ’m yapılan bü tü n m ü d ah alelere rağm en ta vanı delm esi üzerine 18 Ekim 1976 dan geçerli olm ak ü zere m ark; H ollanda florini ve Belçika-Lüksem burg frangına göre % 2, îsv eç ve N orveç k ro n ları karşısında % 3 ve D anim arka kronuna göre ■% 6 oranında revalüe edilm iştir.
ABD doları yazın sonlarına doğru biraz değer k ay b etm ek le beraber efektif kur 1976 yılı başındaki düzeyini Eylüle k a d a r k o ru m u ştu r. D ola
rın Alman m arkı karşısında sonradan uğradığı değer k ay bında faiz hadleri yönünden ABD nin lehine olan farkın giderek d aralm asının rol oynadığı sanılm aktadır, ö zellikle sterlin ve liret gibi bazı p a ra ların sü rek li değer kaybetm esi de doları dolayısıyle etkilem iştir. Bu ü lkelerin m erkez b an kalarının önemli ölçüde dolar satıp sterlin ve liretin değerini korum aya çalışm aları piyasalarda doların bollaşm asının ve değerinin diğer p aralara karşı düşm esinin bir başka nedeni olm uştur. OPEC ülkelerinin ABD deki malî yatırım larının artm ası ise dolara değer k a z an d ıra n b ir etk en olm uş
tur. OPEC ülkelerinin ABD ne y aptıkları plasm anların toplam plasm anlara oranı 1974 de % 2 1 ve 1975 de % 26 iken, 1976 nm ilk y arısında % 35 olm uştur. OPEC ülkelerinin ABD deki plasm anları 1976 nm ilk sekiz ayında 8 m ilyar doları bulm uştur.
Yaz aylarında yavaş fak a t sürekli değer k azan an Jap o n y en ’i daha sonraları biraz zayıflam ış ve yıl başından Kasım sonuna k a d a r geçen dö
nem de değer kazanm ası ancak % 4 oranında kalm ıştır. Yılın ilk yarısında 2 m ilyar dolara yaklaşan bankacılık fonu girişleri, yılın üçüncü çeyreğinde çıkışa dönüşm üş ve serm aye h areketleri yıl sonuna doğru dengeye yakın bir düzeyde kalm ıştır.
1976 yılında m aliye ve para politikalarının ılımlı ve tedrici uygu
lanm ası sonucu ülkelerin reesk o n t hadlerinde b ü y ü k o ran la rd a de
ğişiklik yapılm am ıştır. ABD de 1975 yılında % 6 olan reesk o n t haddi Ocak 1976 da % 5,50 ye N isan ayında da % 5,25 e d ü şürülm üştür.
A lm anya vg Japo n y a da 1975 sonunda sırasıyla % 3,5 vg % 6,5 olan rees
k o n t h a d d i 1976 yılı boyunca aynı kalm ıştır. İngiltere, İtaly a ve h a tta F ra n sa ’da enflasyonun h a lâ yüksek olm ası sonucu reesk o n t oranları yıl bo y u n ca b ir kaç aşam ada artırılm ıştır. Buna göre İn g ilte re ’de reeskont had d i O cak 1976 da % 9 iken, Ş u b a tta % 11,5 e, M a rtta % 13 e, N isanda
% 14,25 e, Ekim ayında % 15 e çık arıld ık tan so n ra A ralık ayında tek rar
% 14,25 e düşürülm üştür.
İta ly a ’da 1975 A ralık ayında % 6 olan ree sk o n t haddi O cak ayında
% 12 ye, N isan ayında da % 15 e çıkarılm ıştır.
F ra n sa ’da O cak 1976 da % 8 olan reesk o n t haddi M art ayında % 10,5 e yükseltilm iştir.
Uluslararası para piyasası, A vrupa, ABD, Jap o n y a ve K anada Ban
k aların ın ve diğerlerinin, A vrupa ve denizaşırı bankacılık m erkezlerindeki u lu sla ra rası faaliyetlerini içerm ektedir. U luslararası p a ra piyasasında faa liyet g ö ste re n bankaların, yabancı ve ulusal p aralar cinsinden dış pozis
y onlarının büyüklüğü 1976 yılında 380 m ilyar dolara ulaşm ıştır. U luslara
rası p a ra piyasası içinde önemli b ir yer işgal eden A vrupa p a ra piyasası b a n k a la rın ın dış pozisyonlarının büyüklüğü ise, y aklaşık 270 m ilyar do
lara varm ıştır.
U luslararası para piyasası, konvertibl b ir p aran ın ülke dışında bir b a n k a y a m evduat olarak yatırılm asından kaynak lan m ak tad ır. Bu piyasada işlem gören p aralar daha ziyade A vrupa dolarlarından (Euro - dollars) o lu şm a k ta ancak, diğer konvertibl paraların da giderek payları artm aktadır.
U luslararası para piyasası, esas olarak b a n k a la ra ra sı b ir piyasa gö
rünüm ündedir. L ondra’nın bu piyasanın m erkezi olduğu d ikkate alınırsa, L ondra bankalarının u luslararası faiz haddi (LIBOR - London In ter Bank O ffered R ate) küçük farklarla tüm piyasada geçerli olm aktadır. Farklılık
“ sp re a d ” adı verilen ve risk payı ile kom isyon v.b. u n su rları kapsayan m arjd an ileri gelm ektedir. U luslararası para piyasasından borçlanm a tek b ir b an k ad an olabileceği gibi bir bankanın öncülüğündeki b an kalar gru b u n d a n da yapılabilm ektedir. K redilerin kullanıcıları hü k ü m etler veya özel kişiler ile kam u-özel kuruluşlardır. U luslararası piyasadan açılan orta vadeli krediler 1976 yılında 26-27 m ilyar dolar dolayındadır. Bu meblâğın yak laşık 9 m ilyar doları petrol ihraç etm iyen gelişen ülkelere açılan kre
dilerdir.
Ö zellikle son yıllarda, tahvil ihracı yoluyla A vrupa para piyasasından k a y n a k çekm e işlem leri yoğunlaşm ıştır. U luslararası piyasada tahviller m ev z u a t kısıtlam alarına daha az bağım lı olduğu için, hızlı b ir gelişme gös
term ek ted ir. 1976 Kasım sonu itibariyle bu piyasada 28,5 m ilyar dolarlık tah v il ihraç edilm iştir. Bu tahvillerin 21 m ilyarını OECD ülkeleri, 6 m il
y arını u luslararası k u ruluşlar ve yaklaşık 1,5 m ilyarını OECD dışı ül
k e le r piyasaya arzetm iştir.
1976 yılında uluslararası p a ra piyasasında gelişen ülkelere aktarılan k aynakların geri dönüşlerinin teh lik ey e girm esi, b a ş ta ABD olm ak üzere bazı ülkeleri bir takım tedbirler alm aya sev k etm ek ted ir. Ö nerilen önlem ler arasında U luslararası Para Fonu kredi açm a k oşullarının u luslararası para piyasalarında da aranm ası bulunm aktadır.
G. ULUSLARARASI PARA REFORMU
U luslararası para sistem i reform u am acıyla U lu slararası P a ra Fonu nun 1972 yıllık toplantısından itibaren b aşlatılan çalışm alar so n u cu hazırlanan yeni Fon Sözleşm esi T asarısı 30 N isan 1976 da G u v e rn ö rle r K urulu’nca kabul edilm iştir. T asarı bundan sonraki aşam ada toplam oygücünün beşte dördüne sahip, en az beşte üç üye tara fın d a n onaylandığında tüm üyeler bakım ından yürürlüğe girm iş olacaktır. O naylam a işlem i için üyelerin takriben beşte üçünün tasarıyı kendi yasam a o rg an ların d an geçirm esi bek
lenm ektedir.
Altının uluslararası ödem eler sistem i içindeki ro lü n ü n azaltılm asıyla ilgili olarak U luslararası P ara F onu’nda m evcut a ltın la rın altıd a birinin dört yıllık bir sürede piyasaya satılm ası ve diğer b ir a ltıd a birinin de üye ülkelere kotalarıyla orantılı olarak 35 ÖÇH dan geri verilm esi işlemine 1977 yılından itibaren başlanm ıştır.
U luslararası Para Fonu tara fın d a n yü rü tü len altın sa tışla rın ın ilki o r
talam a 126,98 dolardan 2 H aziranda; 14 T em m uzdaki sa tış ise ortalam a 123,02 dolardan yapılm ıştır. Bu sa tışta n sonra u lu sla ra rası piy asalard a altın fiyatları devamlı düşm e kaydetm iş ve fiy atlar 23 A ğustos günü 107 dolara kadar inm iştir. U luslararası Para F o n u ’nun 15 Eylül sa tışın d a o rtalam a fiyat 109,40 dolar olabilm iştir. 27 Ekim deki dördüncü s a tış ta o rtalam a fiyat, 117,71 dolara; 8 A ralıktaki sa tışta ise 137 dolara y ü kselm iştir.
U luslararası piyasalarda E ylülden itibaren önceki dönem lere göre ılımlı bir yükseliş gösteren altının onsu yıl sonunda 140 d olara kad ar çık
m ıştır. Bu fiyat artışında özellikle sterlin in devam lı değer kaybetm esinin ve 1976 da hububat üretim i iyileşen S ovyetler Birliğinin altın karşılığında buğday ithal etm e ihtim alinin zayıflam ası rol oynam ıştır.
U luslararası Para Fonu’nda m evcut altınların altıd a birinin de üye
lere dört yıl içinde geri verilm esi işlem inin ilk partisin e 10 Ocak 1977 den itibaren başlanm ış ve 5 milyon 998 bin 430,978 ons altın, 209 bin 945,085 ÖÇH karşılığında tra n sfe r edilm iştir. T ürkiye bu tra n sfe rd e 32 bin 309,837 ons ağırlığındaki altını 1 milyon 130,844 ÖÇH ödeyerek satın alm ıştır.
U luslararası Para Fonu’nun Yeni Sözleşm e T asarısı üye ülkelerin resm i kurlarını ÖÇH na göre veya altın dışında başka bir ölçeğe göre belirlem elerine olanak tanım aktadır. A yrıca tasarıy a göre, b ir grup ülke kendi paralarını bir başka üyenin parasına ya da diğer bir grup üyenin
p a ra ların a gö re tanım layabilecektir. N ihayet b u n ların da dışında herhangi bir üye p a ra sın ın değerini tayinde istediği ölçeği kullanabilecektir.
N itekim T asarının bu m addesi çerçevesinde 30 Ekim 1976 itibariyle alındığında 128 ülkeden 43 ünün kam biyo kurlarını ABD dolarına; 14 ünün Fransız frangına; 12 sinin ÖÇH na; 4 ünün sterline; 5 inin diğer paralara ve 17 sinin ise belli bir kom pozisyona uygun biçim de belirledikleri görül
m ektedir. D iğer ülke p araların d an 7 si Yılankavi o rta k ku r sistem ine; gene 7 si b ir g ö ste rg e le r dem etine; 19 u ise herhangi b ir belirgin esasa dayan
m adan, dalg alan m ay a bırakılm ış bulunm aktadır.
K am biyo ku rları konusunda yü rü tü len bu esnek uygulam ada U lus
lararası P a ra F onu’nun gözetim ve denetim i esas kabul edilm ektedir. Bi
çimi ne o lu rsa olsun k u rlar arasındaki düzenin sü rd ürülm esi için üyelerin kurlarını; çok kısa vadede, birkaç ay veya üç aylık sü red e ve nihayet ödem eler dengesinde değişiklik halinde ayarlam aları sorum luluğu kon
m uştur.
H. ULUSLARARASI KURULUŞLAR
İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilâtı (O rganization for Economic C ooperation and D evelopm ent - OECD) 1976 yılında olağan gündem u y g u lam aları y anında gelişm iş ve gelişen ülkeler arasın d ak i ilişkilerin da
ha iyi b ir düzeye çıkarılm ası çalışm alarına ağırlık verm iş; U luslararası E konom ik İşbirliği K onferansı (Conference on Intern atio n al Economic C ooperation - CIEC) diyalogu çerçevesinde gelişen ülkelere kaynak tra n s
feri, bu ülkelerin borçlanm a, sanayileşm e ve teknoloji, birincil m addeler ih racatı problem lerini ele alm ıştır.
9 N isan 1975 günü im zalanan Mali D estek Fonu (Financial Support Fund) A nlaşm ası 1976 da yürürlüğe konam am ıştır. Bilindiği üzere bu Fon ile, rezerv lerin i rasyonel olarak kullanm akla b erab er ciddi ekonom ik so
ru n larla k arşı karşıya bulunan, ulusal ve uluslararası m ali piyasalar ile u lu slararası ku ru lu şlard an elverişli koşullarla b o rçlanam ayan ülkelere önemli ölçüde mali yardım yapılm ası am açlanm aktadır. Fonun tem el he
deflerinin başlıcaları, ith alâtın sınırlandırılm asını ve ihracatı suni olarak teşvik edici ted b irle r uygulanm asını önlem ek, üretim i a rtırm ak ve enerji ta s a rru fu sağlam ak üzere üye ülkeler arasında işbirliği yapılm asını teşvik etm ek tir. Bir üye ülkenin Fon’dan kredi alm aya hak kazanabilm esi için m akul ekonom ik politikalar izlemeyi ve Fon’un am açlarına uygun davran
m ayı b ir yüküm lülük olarak kabul etm esi gerekm ektedir. Fon’dan sağla
nabilecek en çok yedi yıl vadeli kredilerin m iktarı konusunda herhangi bir sınırlam a y o ktur. Fon’un açacağı krediler, ya üye ülkelerin Fon’a yapacak
ları k a tk ıla rla ya da Fon’un uluslararası mali piyasalardan yapacağı borç
lanm alarla finanse edilecektir. Üye ülkeler ya tek tek ya da toplu olarak Fon’un yapacağı bu borçlanm aları g aranti edeceklerdir. A ncak bir üye
