KOSOVA
KOSOVA ÜLKE PROFİLİ
A. Genel Bilgiler (2013)
Resmi Adı : Kosova Cumhuriyeti
Yönetim Biçimi : Parlamenter Cumhuriyet
Resmi Dili : Arnavutça, Sırpça
Başkenti : Priştine
Bağımsızlık : 17.02.2008
Devlet Başkanı : Atifete Jahjaga
Yüzölçümü : 10.908 km2
Nüfusu : 1,8 Milyon Kişi
Para Birimi : Avro (€)
Para Birimi Paritesi : 1 € = 2,95 TL
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, Kosova Ülke Raporu
B. Temel Ekonomik Göstergeler (2013)
GSYİH : 14,1 Milyar $
Kişi Başına Milli Gelir : 7.600 $
GSYİH Büyüme Oranı : % 2,5
Enflasyon Oranı : % 1,8
İşgücü : 800.000 kişi
İşsizlik Oranı : % 30,9
İhracat : 408 Milyon $
İthalat : 3.398 Milyon $
Kaynak: Trademap ve CIA World Factbook Country Report
C. Dış Ticaret Verileri
1. Genel Dış Ticaret Verileri
Milyon $ 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
İhracat 110 165 198 165 295 313 268
İthalat 1.305 1.576 1.928 1.935 2.157 2.479 2.489 Dış Ticaret Hacmi 1.416 1.741 2.126 2.100 2.453 2.792 2.758 Dış Ticaret Dengesi -1.195 -1.411 -1.729 -1.770 -1.861 -2.166 -2.220
Kaynak: Kosova İstatistik Kurumu (ESK)
2. Başlıca İhraç Ürünleri (2013) / 1.000 €
GTİP ÜRÜN 2011 2012
72 Demir ve Çelik 159.500 112.500
26 Metal Cevherleri, Cüruf ve Kül 18.700 20.500
84 Kazan, Makine ve Cihazlar 12.800 13.200
74 Bakır ve Bakırdan Eşya 14.400 11.800
41 Ham Postlar, Deriler ve Köseleler 9.200 10.200
22 Meşrubat, Alkollü İçkiler ve Sirke 8.000 10.000
27 Mineral Yakıtlar, Yağlar 17.700 10.000
73 Demir veya Çelikten Eşya 7.600 9.700
76 Alüminyum ve Alüminyum Eşya 7.000 8.500
11 Malt, nişasta, insulin, buğday gluteni 7.200 8.300
- Genel Toplam 313.100 268.800
Kaynak: Kosova İstatistik Kurumu (ESK)
GTİP ÜRÜNLER 2011 2012
27 Mineral Yakıtlar, Yağlar 451.100 443.400
84 Kazan, Makine ve Cihazlar 149.900 153.800
87 Motorlu Kara Taşıtları 153.200 150.300
72 Demir ve Çelik 119.300 136.100
39 Plastik ve Plastikten Mamul Eşya 114.300 116.400
85 Elektrikli Makine ve Cihazlar 117.700 109.700
73 Demir veya Çelikten Eşya 60.200 64.400
24 Tütün ve Tütün Yerine Geçen Maddeler 57.000 59.500
69 Seramik Mamulleri 57.000 57.700
22 Meşrubat, alkollü içkiler ve sirke 57.700 56.000
- Genel Toplam 2.479.600 2.489.60
Kaynak: Kosova İstatistik Kurumu (ESK)
4. İhracatında Başlıca Ülkeler (2013) / 1.000 €
ÜLKELER 2011 2012
İtalya 83.600 71.300
Arnavutluk 34.300 40.100
Makedonya 30.700 26.300
Hindistan 13.200 22.800
Karadağ 6.800 16.600
İsviçre 16.400 15.100
Almanya 23.400 14.600
Sırbistan 6.900 14.200
Türkiye 7.800 11.300
Avusturya 5.700 4.200
Kaynak: Kosova İstatistik Kurumu (ESK)
5. İthalatında Başlıca Ülkeler (2013):
ÜLKELER 2011 2012
Almanya 292.500 299.600
Makedonya 364.400 288.500
Sırbistan 254.700 278.100
İtalya 157.100 213.100
Türkiye 183.500 200.100
Çin 169.500 159.900
Arnavutluk 96.200 109.500
Yunanistan 103.000 109.000
Bosna Hersek 79.800 85.100
Hırvatistan 64.000 72.300
Kaynak: Kosova İstatistik Kurumu (ESK)
D. Türkiye – Kosova Ticari İlişkileri
1. Türkiye – Kosova Arasındaki Karşılıklı Ticaret Verileri (Milyon $)
YILLAR İHRACAT İTHALAT DENGE HACİM
2009 278 10 268 288
2010 294 13 281 307
2011 266 10 256 276
2012 254 9 245 263
2013 279 10 289 289
Kaynak: TUİK
2. Başlıca Ürünler Bazında Türkiye’nin Kosova’ya İhracatı (2013)
GTIP ÜRÜN TUTAR (Milyon $)
84
Kazanlar, makinalar, mekanik cihazlar ve aletler,
nükleer reaktörler, bunların aksam ve parçaları 23,5
61 Örme giyim eşyası ve aksesuarı 23,3
85
Elektrikli makina ve cihazlar, ses kaydetme-verme, televizyon görüntü-ses kaydetme- verme cihazları,
aksam-parça-aksesuarı 22,1
39 Plastikler ve mamulleri 19,7
62 Örülmemiş giyim eşyası ve aksesuarı 16,2
Diğer 174,2
Toplam 279
Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, Kosova Ülke Raporu
3. Başlıca Ürünler Bazında Türkiye’nin Kosova’dan İthalatı (2013)
GTIP ÜRÜN TUTAR (Milyon $)
59
Emdirilmiş, sıvanmış, kaplanmış veya lamine edilmiş dokunabilir mensucat, dokunabilir maddelerden teknik
eşya 2,9
40 Kauçuk ve kauçuktan eşya 2,6
76 Alüminyum ve alüminyumdan eşya 1,6
Diğer 2,9
Toplam 10
Kaynak: Ekonomi Bakanlığı, Kosova Ülke Raporu
Türkiye Cumhuriyeti ile Kosova Arasında Serbest Ticaret Anlaşması 27 Eylül 2013’te imzalanmış olup, her iki ülke iç onay süreçlerinin tamamlanmasının ardından yürürlüğe girecektir.
Anlaşmanın Adı İmza Tarihi
Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşması 18.12.2003
Çevre Alanında İşbirliği Mutabakat Zaptı 15.09.2004 Yatırımların Karşılıklı Teşviki Anlaşması 20.05.2012
Serbest Ticaret Anlaşması 27.09.2013
Kaynak: T.C. Ekonomi Bakanlığı, Kosova Ülke Raporu
5. İzmir – Kosova Arasındaki Karşılıklı Ticaret Verileri ($)
YILLAR İHRACAT İTHALAT DENGE HACİM
2009 4.416.120 154 4.415.976 4.416.274
2010 7.504.599 28.356 7.476.243 7.532.955
2011 3.956.399 110 3.956.289 3.956.509
2012 5.339.932 14.627 5.325.305 5.354.559
2013 5.270.679 --- 5.270.679 5.270.679
Kaynak: TUİK
6. Başlıca Ürünler Bazında İzmir’in Kosova’ya İhracatı (2013)
GTIP Fasıl Tutar ($)
39 Plastikler ve mamulleri 1.025.989
84
Kazanlar, makinalar, mekanik cihazlar ve aletler,
nükleer reaktörler, bunların aksam ve parçaları 542.696
85
Elektrikli makina ve cihazlar, ses kaydetme-verme, televizyon görüntü-ses kaydetme-verme
cihazları,aksam-parça-aksesuarı 395.004
32
Debagatte ve boyacılıkta kullanılan hülasalar, tanenler, boyalar, pigmentler,vb, vernikler, vb, macunlar,
mürekkepler 342.685
90
Optik, fotoğraf, sinema, ölçü, kontrol, ayar, tıbbi, cerrahi alet ve cihazlar, bunların aksam, parça ve
aksesuarı 338.405
Toplam 5.270.679
Kaynak: TUİK
7. Başlıca Ürünler Bazında İzmir’in Kosova’dan İthalatı (2013)
TUİK verilerine göre 2013 yılında İzmir, Kosova’dan herhangi bir ürün ithal etmemiştir.
E. Kosova İle İlgili Bilinmesi Gereken Diğer Bilgiler
1. Sanayi Sektörü Tekstil
200 yıldan fazla bir geçmişi olan Kosova tekstil sektörü; madencilikten sonra ülkenin ikinci büyük sektörü konumundadır. Önceleri yerel pazara yönelik çalışan Kosova’lı tekstil üreticileri, daha sonra eski Yugoslavya, Batı ve Doğu Avrupa ve ABD’ye yönelik üretim yapmışlardır. 1990 yılında 1.000 kişilik istihdam ve 35 milyon Euro tutarındaki satış ile Kosova tekstil sektörü zirveye ulaşmıştır. Bölgede yaşanan son gelişmeler neticesinde; ticari ilişkiler dondurulmuş, üretim oranları düşmüş, yabancı üreticilerle rekabet edilememiş ve dolayısı ile sektör durma noktasına gelmiştir. Sektörde devlet işletmelerinde çalışan işçilerin büyük bölümü gereksiz hale gelmiştir. Bu gelişmeler doğrultusunda; bu işçilerin bazıları özel küçük tekstil firmaları kurmuştur.
Bu gün; 451 özel firma tekstil üretiminde iştigal etmekte olup %90’ı nihai ürün üretmektedir. Tekstil sektöründe son yıllarda yaşanan iyileşmeye karşın, işletmelerin çoğunluğu hala küçük ve mikro işletme statüsündedir.
Tekstil sektörüne ilişkin yapılan analizler; önceki ticaret ortakları ile bağlantıların yeniden tesisi halinde ihracatın 55-60 milyon Euro civarına ulaşacağını göstermektedir. Bu çerçevede; eğitimli, tecrübeli ve ucuz işgücü, vb. fırsatlar da değerlendirilerek sektörün yatırım ve ihracat açısından potansiyel arzettiği düşünülmektedir
Oto Yan Sanayi
Kosovo'da oto yan sanayi, ilk büyük ölçekli oto yan sanayi firmalarının kurulduğu 1960’lara kadar uzanmaktadır. Başlangıçta eski Yugoslav pazarı hedeflenmiş olsa da kısa sürede oto yan sanayinde uluslararası pazarlara girilmiş ve sektörde tanınmış Avrupa ve Amerikalı imalatçılarla işbirliği yapılmıştır.
Kosovo'da oto yan sanayinin en önemli 2 firmasından biri araba koltukları ve küçük araç parçaları imalatı yapan “Ramiz Sadiku” ve Fransız Peugeot, İngiliz Armstrong, Alman Susta gibi markalara amortisör imalatı yapan “Priştine Amortisör Fabrikası”dır.
1989 ve 1990 yılları arasında amortisör fabrikası yılda 3.3 milyon ünite imalat yapmış olup fabrikada 1.500’ün üzerinde işci çalışmıştır.
1990’larda yaşanan politik ortamın neticesinde yabancı pazarların kaybıyla; Kosovalı oto yan sanayi imalatçıları büyük finansal sorunlarla karşı karşıya gelmiş ve pek çok imalatçı global pazarda ayakta kalabilmenin yollarını aramıştır.
Halen üretim düşük değerlerde olsa da; ticaret ortakları ile yeniden kurulan bağlantılar sektörün gelişimi açısından önemli bir işaret olarak değerlendirilmektedir.
Mevcut teknoloji, kapasite ve tecrübe sayesinde rekabet edebilir bir fiyatta üretim yapmak mümkündür. Bununla birlikte; Orta ve Doğu Avrupa’ya yönelik üretim yapma eğilimi bölgede giderek artan fırsatlardan yararlanmak isteyen yatırımcılar ve ticaret ortaklıkları açısından Kosova oto yan sanayi sektörünü önemli kılmaktadır.
Metal İşleme Sanayi
Kosova’da metal işleme sanayi uzun bir geçmişe dayanmakta olup sektör son yirmi yılda köklü değişikliklere uğramıştır. Büyük kamu iktisadi teşebbüslerinin yerini daha çok batılı tarzda üretim yapan yeni ve küçük işletmeler almıştır. Özelleştirilen işletmelerin büyük çoğunluğu ihracat üzerine yoğunlaşmıştır. Galvanizli çelik şerit ve çelik döküm başta olmak üzere çeşitli metal ürünlerinin 15 Avrupa ülkesine ihracatı yapılmaktadır. Metal işleme sektöründe; faaliyet gösteren 80 civarında firmanın cirosu toplam 80-90 Euro civarında olup yaklaşık 2.500 kişi istihdam edilmektedir. 20 civarında firma; komşu Balkan Ülkelerine ve AB pazarlarına ihracat yapmaktadır.
2. Doğrudan Yabancı Yatırımların Görünümü
2001-2006 yılları arasında Kosova’da doğrudan yabancı yatırımlar yıllık ortalama 100 milyon Euro civarında, 2008 yılında ise 366,5 milyon Euro civarında gerçekleşmiştir.
2010 yılı verileri itibarı ile Kosova’da 3.523 yabancı ve karma mülkiyetli şirket bulunmaktadır.
Kosova Merkez Bankası raporlarına göre 2008 yılında; Avusturya 51,3; Slovenya 44,3, Almanya 44, İngiltere 36,6 milyon Euro ile Kosova’ya en çok doğrudan yabancı yatırım yapan ülkelerdir. Türkiye ise; aynı yıl 23,8 milyon Euro ile altıncı sırada yer almaktadır.
2009 yılında doğrudan yabancı yatırımlarda yaklaşık %23 oranında bir azalma görülmektedir. 2009 yılında doğrudan yabancı yatırımlar toplamı 281,6 milyon Euro olarak gerçekleşmiş olup 75,2 milyon Euro ile Almanya, %50,8 milyon Euro ile Slovenya, %23,3 milyon Euro ile Arnavutluk ilk üç sırada yer almaktadır.
2009 yılında, Türkiye’nin Kosova’ya yatırımı 14,5 milyon Euro olarak gerçekleşmiştir.
Doğrudan yabancı yatırımların %25,5’ini finans, %17,1’ini üretim, %14,9’unu emlak,
%12’sini ise inşaat sektörü oluşturmaktadır.
Yıllar itibarı ile bakıldığında; 2007 yılında %1,2, 2008 yılında %3,7, 2009 yılında %12, 2010 yılı üçüncü çeyreğinde ise %17,6 payı olan inşaat sektörü yatırımlarının son derece hızlı yükselme eğilimi gösterdiği dikkati çekmektedir.
3. Tarifeler ve Diğer Vergiler
CEFTA- Merkezi Avrupa Serbest Ticaret Anlaşmasının 3 nolu ekindeki süt ve krema, sütten elde edilen yağlar, peynir ve lor gibi bazı ürünlerde Hırvatistan hariç olmak üzere söz konusu ülkelerle gümrük vergisi oranları karşılıklı olarak sıfırlanmıştır.
CEFTA ülkeleri dışındaki ülkelere ise % 10 gümrük vergisi uygulamaktadır.
Gümrük vergilerine ilavetten %16 oranında katma değer vergisi ve ayrıca bazı ürünlerde özel tüketim vergisi uygulaması söz konusudur. Özel tüketim vergisi; kahve, meşrubat, alkollü içkiler, sigara ve diğer tütün ürünleri, otomobil, benzin, gibi bazı ürünlerde belirli bir miktar başına sabit bir tutarın belirli bir yüzdesinin alınması şeklinde farklı oranlarda uygulanmaktadır.
Bununla birlikte; bazı eczacılık ürünleri ile tohum, durum buğdayı gibi bazı ürünler gümrük vergisi ve katma değer vergisinden muaftır.
Kosova’da dış ticaret ile ilgili kısıtlama bulunmamakla birlikte; canlı hayvan ve hayvansal ürünler, bitkisel ürünler, gıdalar, eczacılık ürünleri, petrol ürünleri gibi bazı ürünlerin ithalatında Bitki Sağlık Sertifikası, Sağlık Sertifikası, Veteriner Sertifikası, Petrol ve Petrol Ürünleri İthalat Lisansı, Kosova Medicine Agency-KMA Lisansı, Homologasyon Sertifikası, vb. gerekmektedir.
Gümrük ve özel tüketim vergi oranları, katma değer vergisi uygulanıp uygulanmadığı, lisanslar, vb. hususlar gümrüğün http://www.dogana-ks.org/tarik/index.htm web sitesinde G.T.İ.P. bazında yer almaktadır.
4. Mal Ticareti
Tarafımızca, STA imzalanması durumunda halihazırda otonom rejim kapsamında Kosova menşeli sanayi ürünlerinde uygulanan gümrük vergisi muafiyetinin akde bağlanacağı, Kosova tarafından ise hassasiyetleri doğrultusunda belirli bir geçiş süreci sonunda tüm sanayi ürünlerinde vergilerini sıfırlamalarını beklediğimiz ifade edilmiştir.
Tarım ürünlerinin ise ülkemiz için de hassas olması dolayısıyla bu alanda sanayideki gibi asimetrik bir açılım sağlanması imkanı bulunmamakla beraber Kosova tarafının talep ve hassasiyetlerinin mümkün olduğunca gözetilmeye çalışılacağı bildirilmiştir.
Kosova tarafınca gümrük vergilerinin bütçedeki en önemli gelir kalemlerinden biri olması sebebiyle Anlaşmanın yürürlüğe girişi ile birlikte vergisi sıfırlanacak sanayi ürünleri listesinin belirlenmesinde sıkıntıyla karşılaşıldığı, öte yandan 14 Şubat 2013 tarihlerinde kabul edilen bir yasa ile önemli sayıda sanayi ürününün gümrük vergilerinin sıfırlandığı, anılan ürünlere ilave olarak halihazırda Türkiye’den ithalatı bulunmayan ürünlerin STA ile vergisi sıfırlanacak sanayi ürünleri listesinin temelini oluşturabileceği, geriye kalan ürünler için de 10 yıllık bir indirim takvimi düşünülebileceği, tarım ürünleri bakımından talep listesi oluşturulması için ellerinde yeterli veri olmadığı, İstikrar ve Ortaklık Süreci çerçevesinde AB ile yürütülen bir proje kapsamında yapılan çalışmalar neticesinde en erken Mayıs ayı sonunda ülkemize bir talep listesi gönderilebileceği ifade edilmiştir.
5. Hizmet Ticareti
Kosova tarafının hizmet ticaretinin STA kapsamına dahil edilmesine yönelik teklifin kendilerinden gelmesine rağmen bu alandaki mevcut yapıya ve ihtiyaçlarına yönelik ellerinde herhangi bir veri bulunmaması nedeniyle pazara giriş müzakeresi yürütecek donanıma sahip olmadıklarını belirtmesi üzerine; ülkemizce Kosova’nın ihtiyaç duyduğu yatırımı çekebilmesi için hizmet ticaretinin STA’ya dahil edilmesinin önemli olduğu, bu çerçevede hizmet müzakerelerinin STA kapsamında takvime bağlanmasında fayda görüldüğü ve STA yürürlüğe girdikten belli bir süre sonra görüşmelere başlanması yönünde bir hükmün Anlaşmaya ilave edilebileceği bildirilerek, talepleri üzerine kendilerine konu hakkında teknik destek de sağlanabileceğinin altı çizilmiştir. Kosova tarafı bu yönde bir hükme sıcak bakmakla birlikte hizmet ticaretine ilişkin nihai tutumlarının Bakanlarınca belirleneceğini ifade etmiştir. Taraflar, bu süre zarfında profesyonel hizmetler alanında iki ülkenin meslek kuruluşları arasında işbirliği imkanlarının araştırılması konusunda mutabık kalmışlardır.
6. Sanayi Ürünleri ve Hizmetler İhraç Potansiyelimiz - Hazır Giyim
- Ayakkabı - Ev Tekstili - Mobilya - Kağıt Ürünleri - Halı
- Beyaz Eşya, Televizyon - Kozmetik Ürünleri
- Sabun ve Deterjanlar vb.
- İnşaat Malzemeleri - İplik
- Kablo
- Elektrik Devresi Teçhizatı
- Otomotiv ve Otomotiv Yan Sanayi - İlaç
- Ambalaj Malzemeleri - Tarım Makineleri
- Gıda İşleme Makinaları
7. Tarım ve Gıda Ürünleri İhraç Potansiyelimiz - Şekerli Mamüller
- Bisküvi - Dondurma - Çikolata
- İşlenmiş Fındık - Yaş Meyve Sebze - Kesme Çiçek
8. Kosova’da ki Türk Yatırımları
Kosova’da havalimanı, otoyol, elektrik dağıtımı gibi önemli altyapı projeleri ile sigorta, bankacılık, sağlık, gıda gibi birçok alanda başarılı Türk yatırımları mevcuttur. Türk yatırımlarının bugünkü değeri 335,4 milyon € ulaşmıştır.
Buna ilaveten müteahhitlik sektörümüzün Kosova’da üstlendiği projelerin toplam maliyeti yaklaşık 800 milyon € civarındadır.
9. Ulaşım
Türk Havayolları, Kosova’ya İstanbul Atatürk Havalimanı bağlantısıyla haftanın her günü karşılıklı seferler düzenlemektedir.
Pegasus Havayolları, Kosova’ya İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı bağlantısıyla haftanın üç günü karşılıklı seferler düzenlemektedir.
10. Vize Rejimi
Umuma Mahsus Pasaport hamilleri 180 gün içinde 90 günü aşmamak kaydıyla, anılan ülkeye yapacakları seyahatlerinde vizeden muaftır.
Diplomatik, Hizmet ve Hususi Pasaport hamilleri 180 gün içinde 90 günü aşmamak kaydıyla, anılan ülkeye yapacakları seyahatlerinde vizeden muaftır.
11. Türkiye’de 1.400’ün üzerinde Kosovalı öğrenci bulunmaktadır.
12. Kosova’da 300’e yakın Türk şirketi ve 18.000 civarında Türk vatandaşı bulunmaktadır.
