+
Toplumsal Cinsiyet Eşitsizlikleri ve Sağlığa Etkileri
Yrd. Doç. Dr. Yeşim YASİN
Acıbadem Üni. Tıp Fak. Halk Sağlığı AD TurkMSIC - 19 Ağustos 2017
+ Sunum planı:
Temel kavramlar
Toplumsal cinsiyet örüntüleri
Toplumsal cinsiyet eşitsiz-
liklerinin sağlık hizmetleri- ne yansıması
Toplumsal cinsiyet ve tıp
Biz ne yapabiliriz?
2
+ Temel kavramlar-1
Cinsiyet (sex): erkek ve kadın arasındaki anatomik, biyolojik ve genetik farklar.
Eril İnterseks Dişi
3
+ Temel kavramlar-2
Toplumsal cinsiyet (gender):
erkek ve kadın olma hallerindeki sosyal/kültürel farklar
Erkek Üçüncü cins Kadın
4
+
5+
6+ Temel kavramlar-3
Cinsel yönelim (sexual
orientation): romantik, cinsel ve duygusal olarak kimlerin çekici bulunduğu ile ilgilidir.
Aynı cinse, karşı cinse veya her ikisine olabilir.
7
+ Farklı cinsel yönelimler
Heteroseksüel (straight): karşı cinse
ilgi duyar.
Homoseksüel (gay, lesbian): aynı
cinse ilgi duyar.
Biseksüel: her iki cinse de ilgi duyar.
Kuir (queer): aynı veya her iki cinse
ve/veya translara ilgi duyar.
Aseksüel: cinsel ilgi duymaz.
8
+ Temel kavramlar-4
Cinsiyet kimliği (gender
identity): kişinin cinsiyetiyle ilgili kendi deneyimi
9
+ Cinsiyet kurabiyesi (gender cookie)
10
+ Temel kavramlar-5
Cinsiyetçilik: cinsiyetler arasında kişisel ve kurumsal
olarak güç ve statü ayrım- cılığı. Kadınlar, kız
çocukları ve LGBTİ+
fırsatlarını kısıtlar.
11
+ Toplumsal cinsiyet-öykü
“Satılık: Bebek patikleri. Hiç giyilmemiş.”
E. Hemingway
“Kadın doğulmaz, kadın olunur.”
S. de Beavoir
12
+ Toplumsal cinsiyet farklarının kaynakları
Erkek normdur; kadın ötekidir.
13
+ Toplumsal cinsiyet üretim süreci
Aile yaşamı
Eğitim yaşamı
Çalışma yaşamı
Kamusal alan
Medya
Devlet
14
+ Sağlık ve toplumsal cinsiyet:
kadınların sağlık hizmetlerine erişimi önündeki engeller
Kadına yönelik şiddet
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği
15
+ Sağlık ve toplumsal cinsiyet:
Kadınların sağlık hizmetlerine erişimi önündeki engeller
Kadına yönelik şiddet
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği
16
+ DSÖ (2005), Ev-içi şiddet
DSÖ’nün çoklu ülke çalışmalarından
birinde fiziksel veya cinsel şiddet (ya da ikisi birden) prevalansı %15 ila %71
arasında!
17
+ DSÖ çalışmasının ilave bulguları-1:
Kadına yönelik şiddetin failleri, genellikle formel olarak
soruşturulmuyor ve ceza almıyor.
18
+ O yüzden kadın hareketi der ki...
ÖZEL olan POLİTİKTİR!
19
+ DSÖ çalışmasının ilave bulguları-2:
Koca veya erkek partner, en sık karşılaşılan fail.
Eş veya partner şiddetinin, kadının
fiziksel ve ruhsal sağlığı üzerinde berbat etkileri var.
20
21
+ Türkiye’de “erkek şiddeti”
üzerine birkaç not
2002’den 2009’a dek %1.400; 2014’te bir önceki yıla oranla %33 arttı.
HÜNEE 2014 raporu: her 10 kadından 4’ü fiziksel şiddete uğruyor; %20’si kamusal
alanda ve %89’u hiçbir yere başvurmuyor.
6284 no’lu yasa, İstanbul Protokolü, CEDAW, ...
Bugün yaşanan bir “ cinskırım ” (femicide).
22
23
24
25
+ Bir de “iyi hal”var!
26
+ Anıt sayaç... (17 Ağustos 2017)
27
+ Sağlık ve toplumsal cinsiyet:
Kadınların sağlık hizmetlerine erişimi önündeki engeller
Kadına yönelik şiddet
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği
28
+ Cinsel Sağlık ve Üreme Sağlığı
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı (CSÜS) hizmetlerinin yetersizliği
Kadın sakatlaması (sünneti)
Başta HIV/AIDS olmak üzere CYBE’ler
29
+ CSÜS bileşenleri:
Antenatal, perinatal, postpartum ve yenidoğan bakımı
İnfertilite dahil, kaliteli doğum kontrolü hizmetleri
Güvenli olmayan düşüklerin/kürtajın önlenmesi
HIV, servikal kanser, diğer jinekolojik morbidite ve CYBE’lerden korunma ve tedavileri
Sağlıklı bir cinsel yaşamın özendirilmesi
30
+ CSÜS-Küresel gerçekler:
120 milyon kadının kontraseptiflere ulaşamadığı tahmin ediliyor.
Yılda 87 milyon istenmeyen gebelik;
%10 adölesan gebelik; 41 milyon düşük/kürtaj
22 milyon güvenli olmayan düşük/kürtaj; 47 bin ölüm
Güvenli olmayan kürtajlar anne ölümlerinin %13’ü!
31
+ CSÜS-Küresel gerçekler:
Dünyada her gün 800 kadın, gebelik veya doğuma bağlı nedenlerle ölüyor.
“Geri bırakılmış” ülkelerde doğumların sadece %46’sı yetkin doğum
kolaylaştırıcıları ile yapılıyor.
CSÜS hizmetleri yetersiz olunca:
Yüksek CYBE insidansı
İstenmeyen gebelikler
Artan maternal morbidite ve mortalite
32
+ Obstetrik fistüller
Obstetrik fistül, uzamış eyleme bağlı olarak vajina ile mesane veya rektum arasında bir açıklık oluşmasıdır.
Her yıl 50 ila100 bin arası kadında fistül gelişiyor.
2 milyon kadın ve kız çocuğunda bir tür fistül bulunuyor.
33
+ Adölesan evlilikleri
34
+ Bir haber de Türkiye’den…
35
+ Ve kürtaj…
36+ Kadın “sakatlaması”
37
+ Daha bir çok kültürel pratik…
Diri diri gömülen/in uteri öldürülen kız çocukları (infanticide),
Lotus ayaklı kadınlar (Çin)
Diri diri yakılan dul kadınlar (“Sati” geleneği; Hindistan),
Menstürasyon süresince kulübele- re kapatılan kadınlar (Nepal)
Memeleri ütülenen genç kadınlar,
Ceza olarak “recm” edilen kadınlar,
Savaşlarda sistematik olarak tecavüze uğrayan kadınlar…
38
+ Daha fazlası için...
39
+ Kadınların sağlık hizmetlerine erişimi önündeki engeller
Kadına yönelik şiddet
Cinsel sağlık ve üreme sağlığı sorunları
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği
40
+ Küresel gerçekler:
41
+ Türkiye
42+
43+ Homofobi/transfobi ÖLDÜRÜR!
44
+
45+ Yeni bir çalışma…
2,875 LGBTİ+ ile yapılmış. Katılımcıların:
%8’i ayrımcılığa uğrayacağı korkusuyla tedavi olmuyor veya tedavisini geciktiriyor,
%50’si cinsel sağlık hizmetlerine nereden ve nasıl ulaşacağını bilmiyor,
%43’ü hayatı boyunca en az bir kez intihar etmeyi düşünmüş,
%24’ü psikiyatrik bakım veya danışmanlığa ihtiyaç duyduğu halde ekonomik olarak karşılayamamış,
%14’ünün hiçbir sağlık sigortası yok,
%7’si sağlık profesyonellerinin cinsiyet
kimliklerini tedavi etmeye çalıştığını ifade etmiş.
46
Yılmaz V, Göçmen İ (2015). Türkiye’de Lezbiyen, Gey, Biseksüel ve Trans (LGBT) Bireylerin Sosyal ve Ekonomik Sorunları Araştırmasının Özet Sonuçları,
ResearchTurkey: Istanbul
+ Bir başka çalışma
278 LGBTİ+ ile yapılmış. Katılımcıların:
%87’si 18-35 yaş grubunda; ancak%24’ünün düzenli olarak ilaç gerektiren bir hastalığı var,
%57’si düzenli olarak sigara ve %86’sı alkol kullanıyor,
%67’si cinsel yönelimi ve cinsiyet kimliğini sağlık çalışanlarına söylemekten çekiniyor; %25’i cinsel yönelim ya da cinsiyet kimlikleri nedeniyle
ayrımcılık veya benzer bir olumsuz tavırla
karşılaşmış. Olumsuz tavrı en çok hekim (%21) ve hemşire/ebelerden (%10) görmüşler,
%93’ü LGBTİ+’lere özel veya LGBTİ+ dostu sağlık hizmetlerine olumlu yanıt vermiş.
47
Yasin Y ve ark. 2017; basım aşamasında
+ Biraz dinlenenelim
Adam ve oğlu feci bir trafik kazası geçirmiş. Oğlanın durumu ağır. En yakındaki hastanenin acil servisine yetişmişler ve nöbetçi cerrah hemen yanlarına koşmuş ama çocuğun yüzünü görür görmez “bu çocuğu ameliyat edemem, çünkü o
benim oğlum” demiş.
Soru: Cerrah çocuğun nesi olabilir?
48
+ İş hayatında kadınlar
Kadın istihdamı giderek artıyor ve daha fazla hizmet sektöründe yoğunlaşıyor.
Temel sorun başlıkları:
“Kadın” işleri “Cam tavan”
Enformel işler “Yapışkan zemin”
Esnek (güvencesiz) istihdam
Yarı-zamanlı işler “Sözcükler duvarı”
Kiralık işçiler “Çifte yük”
Düşük ücret “Annelik” izni
49
+ Tıp dünyasında kadınlar
ABD’de1960’da kadın tıp öğrencileri toplamın
%9’u kadar; son 15 yılda yarı yarıya. Akademik tıpta oran daha düşük ve akademik unvan
yükseldikçe sayı giderek azalıyor.
Türkiye’de durum benzer ancak...
“Kadın için zor meslek, ömür boyu okuyacaksın;
çocuğuna ve eşine zaman ayırman zor olur, nöbeti var.’’
“Uzmanlık seçiminde cinsiyet ayrımcılığı.”
“Bana ‘doktor bey’ diye hitap eden bir hastama
biraz kızgınlıkla ‘ben bey miyim’ diye sorduğumda,
‘ne kızıyorsun, saygıdan söylüyorum’, yanıtını aldım.”
50
+ Bir çalışmadan…
Hastaları kadın hekimlerin hemşire değil hekim olduğunu algılamakta zorlanmaktadır.
Hemşireler ise kadın hekimlerin becerilerini
erkek hekimlere göre devamlı sorgulamaktadır.
Kadın hekimlerden hem hekim hem hemşire olmaları beklenmektedir.
Bir kadın olarak prosedürleri yerine getirirken yardım almakta zorlanmaktadırlar.
Erkek meslektaşlarının da, kadınların evlenip eşlerine bakacakları beklentisi bulunmaktadır.
51
+ Cinsiyet/toplumsal cinsiyet tıbbı
Kadınlar daha fazla hastalanıyor, sağlık hizmetlerini daha fazla kullanıyor, daha fazla ilaç alıyor ve daha ilaç yan etkileri ile daha sık karşılaşıyorlar.
“Cinsiyet tıbbı”, herkesin olabilecek en iyi bakımı alabilmesi için biyomedikal bilimlerin bir branşı olarak
kuruldu.
52
+ Cinsiyet/toplumsal cinsiyet tıbbı
Kadının anatomisi ve fizyolojisi farklı.
Bazı hastalıklar sadece, bazıları da sıklıkla kadınlarda görülüyor.
Bazı hastalıkların klinikleri ve seyirleri farklı olabilir.
Komorbiditeler farklı olabilir.
Farmakolojik tedavi farklı ola- bilir.
Stigma sorunu
“Bikini” tıbbı
53
+ Tıpta cinsiyetçilik
54
+ Dismenore ve PMS
55
+ İki ilacın öyküsü:
Antihipertansif olarak geliştirildi; erektil
disfonksiyon tedavisinde off-label kullanıldı.
1996’da patent aldı.
1998’de FDA onayladı.
Yan etki profili geniş.
Ölümler var.
Türkiye’de ruhsatlı.
Progesteron antagonisti olarak geliştirildi.
1988’de Fransa’da ruhsat aldı.
FDA ancak 2000’de onayladı.
Yan etki profili dar.
Hiç ölüm kaydedilmedi.
Türkiye’de ruhsatsız.
56
Sildenafil Mifepriston
+ Sonuç yerine:
Tıp, hala erkek egemen bir alan.
İnsan hakları ayrılamaz bir bütün!
“Auschwitz, bir insan mezbahaya bakıp ‘ama onlar hayvan’ deyince başlar.” (T. W. Adorno)
Toplumsal cinsiyet perspektifi hepimize lazım!
İyi ama “ BİZ ” ne yapabiliriz?
57
+ En azından “dilimizi temizleyerek”
işe başlayabiliriz!
BAYAN
Adam gibi
Bilim/iş/devlet adamı
İnsanoğlu
Sözünün eri
Erkek sözü
Adam olmak
Göğüs kanseri
KADIN
Doğru dürüst
Bilim/iş/devlet insanı
İnsan (evladı)
Sözüne sadık
Söz
İnsan olmak
Meme kanseri
58
+
59+ Başka ne yapabiliriz?
60
