HERAKLEİTOS KIRIK TAŞLAR

1

2

3

H ERAKLEİTOS

KIRIK

TAŞLAR

4 CAN SA NAT YA YIN LA RI

YA­PIM­VE­DA­ĞI­TIM­TİCA­RET­VE­SA­NAYİ­A.Ş.

Maslak­Mah.­Eski­Büyükdere­Cad.­İz­Plaza,­No:­9/25­Sarıyer/İstan­bul Te­le­fon:­(0212)­252­56­75­/­252­59­88­/­252­59­89­Faks:­(0212)­252­72­33 canyayinlari.com/9789750751806

ya­yi­ne­[email protected] Sertifika­No:­43514 Can­Klasik

Kırık Taşlar,­Herakleitos Çeviri:­Alova

©­2008,­Can­Sanat­Yayınları­A.Ş.

Tüm­hakları­saklıdır.­Tanıtım­için­yapılacak­kısa­alıntılar­dışında­yayıncının­

yazılı­izni­olmaksızın­hiçbir­yolla­çoğaltılamaz.­

1.­basım:­2008

3.­basım:­Haziran­2021,­İstanbul

Bu­kitabın­3.­baskısı­2000­adet­yapılmıştır.

Dizi­editörü:­Ayça­Sezen Editör:­Celâl­Üster

Sanat­yönetmeni:­Utku­Lomlu­/­Lom­Creative­(www.lom.com.tr)­

Kapak­uygulama:­Alper­Zeki­/­Lom­Creative­(www.lom.com.tr)

Baskı­ve­cilt:­Arı­Matbaası

Davutpaşa­Cad.­Emintaş­Kâzım­Dinçol­San.­Sit.­No:­81/39,­

Topkapı,­İstanbul Sertifika­No:­44009 ISBN­978-975-07-5180-6

5

Çeviri

Alova

H ERAKLEİTOS

KIRIK

TAŞLAR

6

7

ALOVA,­17­Haziran­1952’de­Ankara’da­doğdu.­ODTÜ­Mühendislik­

Fakültesi­ve­İstanbul­Üniversitesi­Yabancı­Diller­Yüksek­Okulu’nda­

öğrenim­gördü.­1970’lerden­başlayarak­yazdığı­şiirlerini­En Son Çıkan Şarkılar­(1980),­Giz Dökümü­(1989),­1996­Cemal­Süreya­Şiir­Ödülü’ne­

değer­ görülen­ Bitik Kent­ (1995)­ ve­ Dizeler­ (2001)­ adlı­ kitaplarında­

topladı.­Dünya­şiirinden­hazırladığı­antolojilerin­yanı­sıra­Lorca,­Iuve- nalis,­Catullus,­Guillevic,­Neruda,­Kavafis­gibi­şairlerin­yapıtlarını­di- limize­kazandırdı.­Seferis’in­Bir Şairin Günlüğü­adlı­yapıtının­çevirisiyle­

2004­Dünya­Kitap­Çeviri­Ödülü’nü­aldı.

8

9

Dostum Mehmet Aközer’e ALOVA

10

11

Kırık Taşlar üzerine ... 17

Parçalar ... 19

Herakleitos’un düşüncesi, yaşamı ve kitabı ... 155

Notlar ... 167

Kaynakça ... 169

İçindekiler

12

13

Hemen kıvırma sonuna kadar papirüs rulosunu Ephesos’lu Herakleitos’un. Yol çetin,

sis içinde ortalık, her yan zifirî karanlık.

Ama biri anlatmaya bir başlasın, güneşten berrak gelir sana o sözler.

(Anonim)

14

15

Ve kollarının arasında

Kırık taşlar bulmak isterdim: Tanrı’nın sözleri Kırık taş lar: Herakleitos’tan parçalar.

ODİSSEUS ELİTİS

16

Bu kitap, İonyalı filozof Herakleitos’un büyük ya pı tından günümüze kalabilmiş az sayıdaki “Par çalar”ın şiir leş tirilmesi gibi bir amaç gütmüyor. “Par çalar” çev ri lir ken iz l enen ilke, şiir sanatının tek nik ol anak la rın dan o labil di ğince yararlanarak He­

rakleitos’un dü şün ce sini en yalın, en çarpıcı biçimde Türkçeye ak tar mak tı. Bu a çı dan, “Par ça lar”a Herak leitos düşün cesini Türk çede manzum tek nikle söy leme denemesi de ne bi lir. Türk­

çenin lakonik özel liğinin yanında, Herak leitos’un bi lici le rin üs lubundan esin lenerek, görüşlerini peygamber ce bir edayla söy le mesi, böyle bir ça lış ma ya olanak sa ğla mış tır.

Beni “Parçalar”ı çevirmeye yönelten etkenlerden bi rin cisi, arkasında derin bir düşünce geleneği olmama sı na kar şın, bu büyük filozofun ateşe, suya, toprağa, gü ne şe “çıp lak akıl”la ba­

karak, evrensel yasa ları çözmeye çalış ma sı ve olağanüstü sezgi­

siyle çağının yüzyıllarca ötesine taşarak Avrupalı filozofların bir düşünce yöntemi olarak benim sedikleri “diyalektik”i gözlem yo luy la keşfetmesi, her şeyin sürekli bir akış halinde ol duğunu sis temli bir biçim de açıklamasıdır... Hegel, Mantık Bilimi’ne He rakleitos’un bütün söz lerini aldığını yazar. Sol­He gel cilik’

ten gelen, XX. yüz yılı büyük ölçüde etki leyen Marx yoluyla He rak leitos düşün cesi nin çağı mızın üze rin deki et kisini yad sı­

mak mümkün değildir.

Bir başka etken, bu büyük zekânın, yalnızlığıdır. He rak ­ leitos’un Ephesoslularla, he le yöneticilerle hiç an la şa ma dığını biliyoruz. Öyle ki, sonunda dağlara çe kil miş, bit kilerle besle­

nip, tam bir münzevi yaşam sürmüş tür. Bun lar söylenti olmak­

Kırık Taşlar üzerine

17

18

la birlikte, “Parçalar” de rinlemesine o ku nursa, onun bu tür bir yaşamı seçmiş olma olasılığı ak la yatkın gelmekte dir. Öte yan­

dan, He rakleitos’un ki mi “Par çalar”ını okuyan Sok rates’in oku­

dukları karşı sın da hay ranlık duyduğu, ama anlamak için, “De­

loslu bir dal gıç ge rek,” dediği yazılıdır.

Herakleitos, yaygın ününe ve etkisine kar şın, yüz yıl lar ca

“muammacı”, “karanlık”, “ağ layan” gibi sıfatlarla anıl dı. Ancak XVIII. ve XIX. yüzyılların Avrupa dü şün cesinde gerçek yan­

sıma sını bulabildi.

Üçüncü etken, Herakleitos’un birkaç söz cükte in di ği o büyük derinliğin Türkçe söyle yişe çok uygun düş tü ğünü fark etmemdir:

Aynı ırmağa girdiğimizde

girmeyiz Biziz

değiliz

Düşündükçe daha da derinleşen bu sözler, sanı rım, pek az dilde altı sözcükle anlatılabilir. Bu açıdan, Kırık Taşlar daha çok, bir dil ça lışması oldu benim için.

Bana kalsa, bu kitaba yalnız “Parçalar”ı koyar, baş ka tek sözcük yazmazdım. Okur bu Taşlar’ı “çıplak akıl”la okusun diye; tıpkı Herakleitos’un suyu, ateşi oku duğu gibi.

ALOVA

19

PARÇALAR

21

I

Her zaman var olsa da Logos insanlar kavrayamıyorlar onu duymadan önce de

bir kez duyduktan sonra da Her şey bu Logos’a göre olup bitse de

insanlar

hiçbir şey yaşamamış gibiler Benim

her şeyi

doğasına göre ayırarak ve nasıl olduğunu göstererek açıkladığım

sözler

işlerde bile Ötekilerse

bilmiyorlar yaptıklarını uyanıkken uykudayken yaptıklarını

unuttukları gibi

22

II

Demek izlemeli

ortak olanı Ortak olsa da Logos çoğunluk yaşar kendine özgü

düşüncesi varmış gibi

23

III

Beni değil

Logos’u dinlemek bilgelik Uyuşmak

her şeyin

Bir olduğunda

24

25