T. C.
BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU ANABİLİM DALI MİLLETLERARASI HUKUK BİLİM DALI
TANZANYA BİRLİĞİ'NİN HUKUKİ BAKIMDAN GEÇERLİLİĞİNİN ANALİZİ:
ZANZİBAR ÖRNEĞİ
(DOKTORA TEZİ)
Said Nassor SAID Orcid: 0000-0002-9327-5518
BURSA- 2021
T. C.
BURSA ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU ANABİLİM DALI MİLLETLERARASI HUKUK BİLİM DALI
TANZANYA BİRLİĞİ'NİN HUKUKİ BAKIMDAN GEÇERLİLİĞİNİN ANALİZİ:
ZANZİBAR ÖRNEĞİ
(DOKTORA TEZİ)
Said Nassor SAID
Danışman
Dr. Öğretim Üyesi Sercan REÇBER
BURSA- 2021
ÖZET
Yazar Adı ve Soyadı : Said Nassor SAID
Üniversite : Bursa Uludağ Üniversitesi Enstitü : Sosyal Bilimler Enstitüsü Anabilim Dalı : Kamu Hukuku
Tezin Niteliği : Doktora Tezi Sayfa Sayısı : XI + 185
Mezuniyet Tarihi : …. / …. / 2021
Tez Danışmanı : Dr. Öğr. Üyesi Sercan REÇBER
TANZANYA BİRLİĞİ'NİN HUKUKİ BAKIMDAN GEÇERLİLİĞİNİN ANALİZİ: ZANZİBAR ÖRNEĞİ
Tanganika 09 Aralık 1961 tarihinde, Zanzibar ise 10 Aralık 1963 tarihinde Birleşik Krallık’tan bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. Ancak, sadece bir ay sonra 12 Ocak 1964’te Zanzibar’da kanlı bir darbe meydana gelmiştir. Çıkan bu darbeden üç ay sonra oluşturulan Zanzibar Halk Hükümeti’nin Cumhurbaşkanı ve Tanganika Cumhuriyeti Hükûmeti’nin Cumhurbaşkanı ile bir Birlik Antlaşması imzalayarak Tanganika ve Zanzibar Birleşik Cumhuriyeti'ni bir devlet olarak kurmuşlardır. Böylece Doğu Afrika’da iki ayrı devlet olan Tanganika Cumhuriyeti ve Zanzibar Halk Cumhuriyeti 1964 yılında bir çatı altında birleşmiştir.
Tanganika ve Zanzibar, Birleşik Cumhuriyeti adıyla kurulmuş olan tek bir egemen devlet olmasına rağmen Tanzanya devleti içinde Tanzanya ve Zanzibar şeklinde iki hükümetten oluşan bir yönetim sistemi mevcuttur. Zanzibar iç işlerinde bağımsız iken, Tanganika değildir.
Bu araştırmada amaçlanan Tanganika Cumhuriyeti ile Zanzibar Halk Cumhuriyeti arasındaki birliğin anayasa hukuku ve uluslararası hukuk açısından yasallığının incelenmesidir. Bu kapsamda, sorun tarihi boyutlarıyla da ele alınacaktır.
Araştırma ayrıca, Tanganika Cumhuriyeti ile Zanzibar Halk Cumhuriyeti arasındaki antlaşmanın uygulanması sırasında tam olarak içeriği belirlenmemiş olan önemli uluslararası ve ulusal hukuk sorunlarını incelenmektir. Bu bağlamda, Tanganika ve Zanzibar Birliği bünyesinde ortaya çıkan hukuki belirsizliklerini ortadan kaldırmayı amaçlayan ve böylece Tanzanya halkının aydınlık geleceğine önemli katkılar sağlayabilecek olan öneriler sunulmaktadır.
Anahtar Sözcükler: Tanganika, Zanzibar, Birlik, Zımnen Kabulün İlkesi, Antlaşma, Devrim, Saldırı, Hükümet.
ABSTRACT
Name & Surname : Said Nassor SAID University : Bursa Uludağ University Institution : Institute of Social Sciences
Field : Public Law
Degree Awarded : Phd.
Page Number : XI+185
Degree date : _ _/_ _/2021
Supervisor : Assistant Professor Dr. Sercan Reçber
AN ANALYSIS OF THE LEGAL VALIDITY OF THE TANZANIA UNION:
THE CASE OF ZANZIBAR
In 1964 there were two States in East Africa that merged to form a union. The names of these states were Tanganyika and Zanzibar. Tanganyika was declared independence from the British on 9th December 1961 and Zanzibar on 10th December 1963. However, on January 12, 1964, the government that was entrusted independence in Zanzibar was overthrown in a bloody coup and just within three months later, the Tanganyika and Zanzibar Presidents signed an agreement to unite their states into a single sovereign state.
Through this agreement, a new sovereign state and a new government was established under the name of the United Republic of Tanganyika and Zanzibar.
According to the current structure of the United Republic, the powers of the Tanganyika government has been transferred to the Union government while Zanzibar has since then remained as an autonomous government. Therefore, while Tanganyika is no longer in an actual existence, Tanzania as a unitary sovereign state constitutes two governments; the union, and the Zanzibar government.
The aim of this study is to examine the legality of the union between the Republic of Tanganyika and the People's Republic of Zanzibar in terms of both constitutional law and international law. In this context, the research starts by examining the historical background of these two countries. The research also examines important areas of international and national law that were not fully determined during the implementation of the union treaty between the Republic of Tanganyika and the People's Republic of Zanzibar. Finally, the research puts forward recommendations that can be used to solve the unconstitutionality of the union for the bright future of the people of Tanzania.
Keywords: Tanganyika, Zanzibar, Union, Acquiescence, Treaty, Revolution, Aggression, Government.
TEŞEKKÜR
Bu seviyeyi tamamlamamız için bana rehberlik eden Allah'a şükrettim. Eğer Allah bana rehberlik etmeseydi, bu başarıya asla ulaşamazdım. Bu seviyedeki çalışmaları bitirmek kolay bir iş değildi. Ancak, Allah'ın rehberliğinde asla umudumu yitirmedim ve tamamlayana kadar her zaman cesur oldum.
Bu görevi yerine getirirken, üst düzey liderliği ve desteği için danışmanıma içtenlikle teşekkür ediyorum. Hedefime ulaşmamı sağlamak için her zaman çok yakınmdaydı. Tezimi bitirmeyi destekleyen herkesten bahsetmek kolay değil. Tezimi bitirmeme yardım eden kişilerin sayısı beklediğimden de çok yüksek olmuştur.
Yardımlarının Allah'tan ödüllendirilmesi gereken bir fedakârlık olarak görüyorum.
Çünkü iyi bir fedakârlık gizli tutulur ve onlardan bahsetmemeye karar verdim.
Hocalarımın ve arkadaşlarımın yaptığı yardımların hepsi kalbimde gizli kalacak.
İhtiyacınız olan en iyi şeyleri size vermesi için Allah'a dua ediyorum. Genel olarak, aileme, değerli Türk vatandaşlarına ve Bursa Uludağ Üniversitesinin yöneticilerine ve personellerine en içten teşekkürlerimi iletmek isterim. Destek veren herkesten Allah razı olsun.
İÇİNDEKİLER
ÖZET...i
ABSTRACT...ii
TEŞEKKÜR ………...………iii
İÇİNDEKİLER...vi
KISALTMALAR...vii
GİRİŞ...1
BİRİNCİ BÖLÜM TANGANİKA VE ZANZİBAR BİRLİĞİ’NİN OLUŞUMUNUN TARİHSEL ARKA PLAN I. BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ...6
A. Tanganika...6
B. Zanzibar...7
II. ZANZİBAR VE TANGANİKA ARASINDAKİ BİRLEŞMEYE SEBEP OLAN FAKTÖRLER...10
A. Pan-Afrikanizm...11
B. Tehdit...15
1. İç Tehdit...15
a) Karume ve Nyerere Hükümetlerine Yönelik Tehditler...15
b) Tehdit Olarak İslam...18
2. Dış Tehdit...22
III. DEĞERLENDİRME...24
İKİNCİ BÖLÜM TANGANİKA CUMHURİYETİ VE ZANZİBAR HALK CUMHURİYETİ ARASINDA İMZALANAN BİRLİK ANTLAŞMASI I. BİRLİK ANTLAŞMASI’NIN İMZALANMASI VE ONAYLANMASI...26
II. BİRLİK ANTLAŞMASI’NIN İÇERİĞİ...34
III. TANZANYA BİRLEŞİK CUMHURİYETİ'NİN YAPISAL ÖZELLİKLERİ VE ANAYASAL DÜZENİ...43
A. Konfederasyon Olarak Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti...45
1. Konfederasyon Özellikleri...45
2. Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti’nin Konfederasyon Özellikleri...46
B. Federal Olarak Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti...47
1. Federal Devletin Özellikleri...48
2. Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti’nin Federal Devlet Özellikleri...49
a) İktidarın Bölünmesi………...……… 49
b) Anayasal Bir Garanti...50
c) Tanzanya Anayasa Mahkemesi...51
d) İki Tür Vatandaşlık...51
e) İki Yasama Organı...52
C. Üniter Olarak Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti...54
1. Üniter Bir Devletin Özellikleri...54
2. Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti’nin Üniter Özellikleri...55
a) Tek Devlet...55
b) Tek Millet...55
c) Tek bir hükûmet olması...56
d) Hukuki egemenlik...57
D. Bölgeli Devlet Olarak Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti...60
1. İtalya...62
2. İspanya...63
3. Zanzibar'ın Özerkliğinin Oluşumu...66
4. İskoçya'nın Birleşik Krallıkta Özerkliğinin Oluşumu...68
E. DEĞERLENDİRME...71
IV. 1977 TARİHLİ TANZANYA ANAYASASI'NDA ZANZİBAR’IN YERİ...70
A. Tanzanya Anayasası’nın Tarihsel Gelişimi...70
B. Ülkesel Konumu...73
C. Tanzanya Devleti'nin Otoritesi...74
D. Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti'nin Organları...75
1. Yürütme...76
a) Tanzanya Cumhurbaşkanı...76
b) Başbakan...78
c) Bakanlar Kurulu...81
2. Yasama...82
a) Kanun Koyma...84
b) Uluslararası Antlaşmaların Onaylanması...91
i. Bakanlar Kuruluna Sunulan Milletlerarası Antlaşmalar...92
ii. Tanzanya Parlamentosu’nun Onaylaması Gereken Antlaşmalar...92
iii. Milletlerarası Antlaşmaların Onaylanmasında Zanzibar'ın Statüsü.93 3. Yargı...94
a) Tanzanya Temyiz Mahkemesi'nin Yapısı ve Oluşumu...96
b) Tanzanya Temyiz Mahkemesi'nin Görevi ve Yetkileri...96
V. ZANZİBAR ANAYASASI'NDA ZANZİBAR’IN KONUMU...98
A. Bir Devlet Olarak Zanzibar...99
1. Zanzibar’ın Toprak Unsuru...101
2. Zanzibar Milleti...102
3. Zanzibar’ın Hükûmet Unsuru...103
VI. DEĞERLENDİRME...106
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
TANZANYA BİRLİĞİ'NİN YASALLIĞININ ANALİZİ I. ZANZİBAR DEVRİMİ VE ZANZİBAR HALK CUMHURİYETİ'NİN
KURULMASI...108
A. 12 Ocak 1964’te Zanzibar'daki Olayın Değerlendirilmesi...109
1. Saldırı Suçu...113
2. Saldırı Suçunun Temel Unsurları...115
B. Tanganika'nın 1964 Yılında Zanzibar Devrimi'ne Katılımı...116
II. TANZANYA BİRLİĞİ'NİN KURUCU ANTLAŞMASININ HUKUKİ NİTELİĞİ ...121
A. Tanganika ve Zanzibar’ın Anayasalarında Onaylama Şartı...122
B. Tanganika ve Zanzibar Birlik Antlaşması’nda Onaylama Şartı...123
III. TANZANYA BİRLİĞİ’NİN OLUŞUMUNA KARŞI ZANZİBAR’IN PROTESTO EDİP ETMEDİĞİ KONUSUNDA BİR DEĞERLENDİRME...125
A. Uluslararası Hukuk Çerçevesinde Zımnen Kabul (acquiescence) İlkesi...125
B. Tanzanya Birliği’nin Kurulması Yönünde Zanzibar’ın Bakışı...128
IV. TANGANİKA VE ZANZİBAR BİRLİK ANTLAŞMASI'NIN YAPILMA SÜRECİNDE ZANZİBAR CUMHURBAŞKANI ÜZERİNDE TEHDİT KULLANILIP KULLANILMADIĞININ TARTIŞILMASI...134
V. TANZANYA BİRLİĞİ’NİN OLUŞMASINDAN ÖNCE REFERANDUM İÇİN GEREKLİ ŞARTLARIN VAR OLUP OLMADIĞININ İNCELENMESİ...141
VI. TANZANYA BİRLİĞİ’NİN KURUCU ANTLAŞMASINDA İYİ NİYET İLKESİNİN UYGULANMASI...145
VII. DEĞERLENDİRME...151
SONUÇ VE ÖNERİLER...155
KAYNAKÇA...158
EKLER...178
ÖZGEÇMİŞ...181
KISALTMALAR
Kısaltma Bibliyografik Bilgi
AC Appeal Cases / Temyiz Davaları
AIR All India Reporter
AMNUT the All Muslim National Union of Tanganyika / Tanganika'nın Tüm Müslüman Ulusal Birliği
ANC the African National Congress / Tanganika Afrika Ulusal Kongresi ASP Afro-Shirazi Party / Afro-Şiraz Parti
B baskı
Bkz BM/UN
bakınız
Birleşmiş Milletler/ United Nations C
CCM CIA
Cilti
Chama Cha Mapinduzi / Devrim Partisi
Merkezî İstihbarat Teşkilatı/ Central Intelligence Agency Çev
ed/eds
Çevirmen editör/ editörler
EAMWS East African Muslim Welfare Society/ Doğu Afrika Müslüman Refah Derneği
EU/AB HC
The European Union/ Avrupa Birliği High Court/ Yüksek Mahkemesi
İbid Aynı yerde
İİT İslam İşbirliği Teşkilatı
JUMIKI Jumuiya ya Uamsho na Mihadhara ya Kiislam / Canlanma ve İslami Vaazları Derneği
NATO The North Atlantic Treaty Organization / Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü
op. cit Adı geçen eser
P Paragraf numarası
S Sayfa numarası
S Sayı
Ss Sayfaları arasında
SC Supreme Court (Hindistan Cumhuriyeti)
SMZ Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar/ Zanzibar Devrimci Hükûmeti TANU Tanganyika African National Union / Tanganika Afrika Ulusal Birliği TBMM Türkiye Büyük Millet Meclisi
TCA The Tanzania Court of Appeal/ Tanzanya Temyiz Mahkemesi TLR Tanzania Law Review/ Tanzanya Hukuk Dergisi
TRA Tanzania Revenue Authority/ Tanzanya Gelir Kurumu UAD/ICJ Uluslararası Adalet Divan/ International Court of Justice UAM Uluslararası Askeri Mahkemesi
UCM/ICC Uluslararası Ceza Mahkemesi/ International Criminal Court UKPC United Kingdom Privy Council/ Birleşik Krallık Özel Konseyi UNGA United Nations General Assembly/ Birleşmiş Milletler Genel Kurulu
VAHS Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi
ZLSC Zanzibar Legal Services Centre/ Zanzibar Hukuksal Hizmetler Merkezi
ZNP Zanzibar Nationalist Party/Zanzibar Milliyetçi Partisi
ZPPP Zanzibar and Pemba People’s Party/Zanzibar ve Pemba Halk Partisi
GİRİŞ
Tanganika ve Zanzibar Birleşik Cumhuriyeti Devleti, Tanganika ve Zanzibar arasında oluşturulan birlik ile meydana gelmiştir. Diğer bir deyişle, Tanganika ve Zanzibar eski devletleri günümüzdeki söz konusu devleti oluşturan iki devlet unsurudur.
Tanganika ya da günümüzde bilindiği üzere Tanzanya Anakarası, bağımsızlığını 9 Aralık 1961 tarihinde Birleşik Krallık'tan kazanmıştır1. Zanzibar da 10 Aralık 1963 tarihinde bağımsızlığını Birleşik Krallık'tan kazanmış ve monarşi hükümet sistemini benimsemiştir2. Zanzibar’ın bağımsızlığını kazanmasından sadece bir ay sonra meşru hükümet devrilmiş ve monarşik parlâmenter hükümet feshedilerek başkanlık sistemi getirilmiştir.
22 Nisan 1964 tarihinde Zanzibar Halk Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı ve Tanganika Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı, Birlik Antlaşması’nı imzalayarak iki devleti tek bir devlet altında birleştirmişlerdir. Ancak, bu imzalar antlaşmaya bağlayıcılık kazandırmak için yeterli olmamıştır. Çünkü Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin Kurucu Antlaşması’nın geçerlilik kazanabilmesi, Tanganika ve Zanzibar yasama organlarının her ikisi tarafından da onaylanmasını gerektirmiştir. Tanganika Parlamentosu, 26 Nisan 1964 tarihinde Birlik Antlaşması’nı onaylamasına rağmen Zanzibar tarafından onaylandığına dair hiçbir kanıt bulunmamaktadır. Bu hukuki eksikliğin olmasına rağmen Tanganika ve Zanzibar Birleşik Cumhuriyeti kurulmuştur.
Tanzanya bir isim olarak, Tanganika ve Zanzibar isimlerinin ilk hecelerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuştur3.
Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti’nin Pan-Afrikanizm, soğuk savaş ve milliyetçilik tartışmalarının ortasında kurulduğu söylenebilir. Pan-Afrikanizm’i savunanlar Afrika Birleşik Devletleri'nin ortak bir birlik içinde her zaman tek devlet
1 Tanganyika Independence Act, 1961/1961 tarihli Tanganika Bağımsızlık Yasası https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1961/1/pdfs/ukpga_19610001_en.pdf?timeline=true
(24.10.2020).
2 Zanzibar Act 1963/1963 tarihli Zanzibar Bağımsızlık Yasası
https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/55/pdfs/ukpga_19630055_en.pdf (24.10.2020).
3 11.12.1964 tarihli ve 61 sayılı Kanunun 2. maddesi uyarınca Tanganika ve Zanzibar Birleşik Cumhuriyetinin adı Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti olarak değiştirilmiştir.
https://tanzlii.org/tz/legislation/act/1964/70/61-1964.pdf (21.04.2020).
olarak kurulmasını ileri sürmüşlerdir4. Doğu Afrika’da bağımsız Tanganika'nın ilk Cumhurbaşkanı ve aynı zamanda Zanzibar Tanganika ile birleşmesinden sonra Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Julius Nyerere'nin düşüncesine göre, Afrika Birleşik Devletini kurma hedefine ulaşmak için devletlerin bölgesel olarak birleşmeleri gerekir5. Bu nedenle, Nyerere Afrika Birleşik Devletleri'ni kurma hedefine ulaşmak amacıyla Doğu Afrika Federasyonu'nun oluşturması için diğer Doğu Afrika devletleri ile müzakerelere başladı6. Uganda ve Kenya'nın, Doğu Afrika Federasyonu'nun kurulmasına ilgi göstermemesi ve Zanzibar'daki monarşi hükümetinin devrim ile sona ermesi sonucunda Tanganika Cumhurbaşkanı Julius K. Nyerere ile Zanzibar Cumhurbaşkanı Abeid Amani Karume iki devleti birleştirdi7.
Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin kuruluş nedenleri bazı araştırmalarda belirtilmesine rağmen Birliğin hukuki yönünü inceleyen çalışmalara rastlanılmamaktadır. Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin yasallığının geniş ve ayrıntılı bir analizi bulunmadığı için, bu çalışmada, Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin yasallığı konusu incelenecektir. Bu konuyu ele alırken şu temel soruya cevap aranacaktır:
Tanganika ve Zanzibar'ın Birliği uluslararası ve ulusal hukuk çerçevesinde ne kadar yasaldır?
4 Mucahit Yılmaz, “Pan-Afrikanizm'in İdeoloğu: Kwame Nkrumah”, Dünya Bülten, 15 Nisan 2013, https://www.dunyabulteni.net/tarihten-olaylar/pan-afrikanizmin-ideologu-kwame-nkrumah-
h255878.html (24.10.2020). Ayrıca bkz. Ali A. Mazrui, “Pan-Africanism and the Intellectuals: Rise, Decline and Revival”, African Intellectuals: Rethinking Politics, Language, Gender and Development ed. Thandika Mkandawire, London: Zed Books Ltd, 2005, ss. 56-77. Ayrıca. bkz Issa Gulamhussein Shivji, “Pan-Africanism or Imperialism? Unity and Struggle Towards a New Democratic Africa”, African Sociological Review / Revue Africaine de Sociologie, C. 10, S. 1, (2006), ss. 208-220.
5 Opoku Agyeman, “The Osagyefo, the Mwalimu, and Pan-Africanism: A Study in the Growth of a Dynamic Concept”, The Journal of Modern African Studies, C. 13, S. 4, (1975), ss. 653-675. Ayrıca bkz. Augustine Senan Ogunyeremuba Okwu, Kwame Nkrumah and Julius K. Nyerere A Study of Their Policies and Programs in Historical Perspective, (Yüksek Lisans Tezi), New Haven: Southern Connecticut State College, Faculty of Arts Graduate School of History, 1971, s. 141. Ayrıca bkz.
Azaria Mbughuni, “Tanzania and the Pan-African Quest for Unity, Freedom, and Independence in East, Central, and Southern Africa: The Case of the Pan-African Freedom Movement for East and the Central Africa/Pan-African Freedom Movement for East Central and South Africa”, The Journal of Pan-African Studies, C. 7, S. 4, (2014), s. 212, s. 229.
6 David H. Johns, “East African Unity—Problems and Prospects”, The World Today, C. 19, S. 12, (1963), s. 536.
7 Zanzibar Hükümeti devrim yapılmadan önce düzenlenmiş olan müzakerelere gözlemci olarak davet edilmesine rağmen, Doğu Afrika Federasyondaki diğer büyük devletler tarafından pasifize edilme (bastırılma) ihtimalinden dolayı bu teklife sıcak bakmadı. Konu hakkında ayrıntılı tartışmalar için bkz.
Issa Gulamhussein Shivji, Pan-Africanism or Pragmatism: A Lesson from the Union of Tanganyika and Zanzibar, Dar es Salaam: Mkuki na Nyota, 2008, s. 71-72. Ayrıca bkz. Azaria Mbughuni, op. cit, s.
214.
Tanganika ve Zanzibar Birliği hakkında yapılan araştırma ve inceleme çalışmalarında farklı görüşler sunulmaktadır. Shivji’nin Tanganika ve Zanzibar Birliği’ni ele aldığı çalışmasında, Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin [Kurucu]
Antlaşmasını Tanzanya'nın ilk anayasası olarak değerlendirmiştir8. Ayrıca 2008 yılında yayımlanan başka bir kitabında Shivji, Tanganika ve Zanzibar Birliği'nin Kurucu Antlaşması'nın Zanzibar tarafından onaylanıp onaylanmadığına dair geniş çaplı bir araştırma yapmıştır. Shivji, Birlik Antlaşması'nın Zanzibar tarafından onaylanmadığını ispat etmesine rağmen, ilk görüşünü değiştirmemiştir. Shivji ve bazı yazarlar Zanzibar'ın, Tanzanya Birliğine uzun süre karşı çıkmadığı için antlaşmayı zımnen onaylamış olduğunu ileri sürmektedirler9.
Bu çalışmada, yukarıdaki görüşlerle ilgili tartışmalar incelenecektir. Zanzibar, Birliğin oluşumundan bu yana Birliğe karşı hiçbir şekilde sessiz kalmamıştır.
Zanzibar’ın Tanzanya Birliğine sadece genel siyasal sistem bakımından sıcak baktığı varsayılmaktadır. Bu çalışmada, Zanzibar’ın Birliğe katılmayı onaylayıp onaylamadığı incelenecektir.
Tanganika ve Zanzibar Birliği'nin oluşumundan itibaren pek çok sorun ortaya çıkmıştır. Birliğin ortaya çıkan sorularından bazıları; Birliğin meşruiyeti başta olmak üzere Birliğin tarafları arasındaki eşitlik ve karşılıklı menfaat, Zanzibar ve Tanganika’nın ulusal ve uluslararası statüsünün ne olduğu, Tanganikalıların ve Zanzibarlıların Birliğin devam edip etmeyeceği konusunda kesin bir karar oluşturamaması şeklindedir.
Bu çalışmada, Birliğin yürürlükte olduğu dönemde, Zanzibar ve Tanganika halklarının birlikten memnun olup olmadıklarının üzerinde de durulmaktadır. Bu araştırmanın üçüncü önemli noktası, Tanzanya Birliğinde Zanzibar’ın statüsüne dair tartışmaların da ele alınmasıdır. Burada, Tanzanya Cumhuriyeti Anayasası ve Zanzibar Anayasaları’nın ilgili bölümleri incelenmektedir. Bu araştırmanın ana hipotezini,
“hukuki hakların hukuk dışı bir durumdan kaynaklanamayacağı (ex injuria jus non
8 Ibid, s. 16-17.
9 Abubakar Khamis Bakary, “The Union and the Zanzibar Question”, Zanzibar and the Union Question, eds. Chris Maina Peter, Harub Othman, Zanzibar: Zanzibar Legal Services Centre, 2006, s. 9. Ayrıca bkz. Mohammed Bakari, Makulilo Alexander, “Between Confusion and Clarity: Rethinking the Union of Tanganyika and Zanzibar After 50 Years”, African Review, C. 41, S. 1, (2014), s. 9. Ayrıca bkz.
Mbunda Richard, “The Union and the Zanzibar Statehood Question”, African Review, C. 41, S. 1, (2014), ss. 139-160.
oritur)” ilkesinin uygulamaları üzerinde durulması oluşturmaktadır10. Uluslararası teamül hukuku çerçevesinde devletlerin, hukuki olmayan araçlar yoluyla vuku bulan herhangi bir durumu, antlaşmayı ya da anlaşmayı tanımaması gerekmektedir11.
Bu çalışma, giriş, sonuç ve öneriler kısmı hariç üç bölümden oluşmaktadır.
Çalışmanın birinci bölümünde Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin oluşum nedenleri genel hatlarıyla incelenerek, üye devletlerin bu Birliğe neden ihtiyaç duyduğu, Birlik kurulana kadar hangi evrelerden geçtiği ele alınacaktır.
İkinci bölümde, Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin Kurucu Antlaşması’nı oluşturan maddeler incelenerek, Tanzanya Birleşik Cumhuriyeti’nin Üniter Devlet olarak mı yoksa Federal Devlet olarak mı kurulduğu konusu tartışılacaktır. Tanganika ve Zanzibar arasında var olan Birliğin yapısını anlayabilmek için bu bölümde 1977 tarihli Tanzanya Cumhuriyeti Anayasası incelenecek ve Zanzibar’ın statüsü de irdelenecektir.
Üçüncü bölümde ise, Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin kuruluşu ve meşruiyeti incelenecektir. Bu incelemenin gerçekleştirilebilmesi için, uluslararası hukuk ile ulusal hukukun ilgili konuları ele alınacak olup Tanzanya Birliği’nin yasallığının bulunup bulunmadığı yeniden gözden geçirilecektir. Bu nedenle bu bölümde ayrıntılı bir şekilde Zanzibar devrimi ve Zanzibar Halk Cumhuriyeti'nin kurulması, Zanzibar tarafından Tanzanya Birliği'nin [Kurucu] Antlaşması'nın onaylanmamasının hukuksal etkisi, zımnen kabulü (acquiescence) ilkesi, bir uluslararası antlaşmanın kabulü sürecinde bir devlet temsilcisinin üzerinde baskı kurulması ve Tanzanya Birliği’nin kurulmasından
10 İlkenin daha geniş bilgi için bkz. Sherman L. Cohn, “Ex Injuria Jus Non Oritur: A Principle Misapplied”, Santa Clara Law Review, C. 3, S. 1, (1962), ss. 23-42.
11 Shaw’un düşüncesinde, “Bu yaklaşım özellikle Japonya’nın 1931 yılında Mançurya’yı istilası ile uygulamaya geçirilmiştir. ABD Dışişleri Bakanı, 1932’de hukuka aykırı istilanın, ulusal politikanın bir aracı olarak savaşı yasaklayan 1928 Paris Antlaşması’na (Kellogg-Briand Paktı) aykırı olduğu için tanınmayacağını ilan etmiştir. Söz konusu doktrin, 1945 yılından sonra bir kez daha gözden geçirilmiştir. BM Şartı’nın 2(4). maddesi, herhangi bir başka devletin toprak bütünlüğüne karşı kuvvet kullanma tehdidini ya da kuvvet kullanılmasını yasaklarken; 1949 tarihli Devletlerin Hakları ve Ödevleri Bildirisi taslak metni, tehdit veya güç kullanımıyla veya uluslararası hukuka ve uluslararası düzene aykırı diğer yollarla devletlerce kazanılan toprakların tanınmayacağını vurgulamıştır. 1970 tarihli Uluslararası Hukuk İlkeleri Bildirgesi, ayrıca, kuvvet kullanımı tehdidinden veya kuvvet kullanımından kaynaklanan hiçbir toprak kazanımının hukuki olarak tanınmaması amacına yönelik bir hüküm içermiş ve Orta Doğu’daki uyuşmazlık çözümüne ilişkin Güvenlik Konseyi’nin 242 (1967) sayılı kararı ise ‘savaş yoluyla toprak kazanımının kabul edilmezliğini’ vurgulamıştır.” Ayrıca daha geniş bilgi için bkz. Malkolm Nathan Shaw, Uluslararası Hukuk, çev. İbrahim Kaya ‘vd’, 8. b, Ankara:
Türkiye Bilimler Akademisi, 2018, s. 332-333.
önce referandum yapılmasının gerekip gerekmediği konusundaki yasal durum incelenecektir.
Bu araştırma, Tanganikalılara ve Zanzibarlılara Birliğin ilişkilerinin geliştirilmesi ve iyileştirilmesinde yardımcı olabilecek genel önerilerle tamamlanmaktadır.
BİRİNCİ BÖLÜM
TANGANİKA VE ZANZİBAR BİRLİĞİ’NİN OLUŞUMUNUN TARİHSEL ARKA PLAN
Bu bölümde, Tanganika’nın ve Zanzibar’ın bağımsızlıklarını kazanmalarının öncesinin ve sonrasının tarihsel arka planı, Tanganika ve Zanzibar’ın Birleşik Krallık tarafından nasıl ayrı ayrı kolonileştirildiği anlatılmıştır. Buna ek olarak bu bölümde, Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin oluşmasında ortaya çıkan farklı faktörler tartışılmıştır. Bu faktörlerden bazıları Birliğin yasal dayanağının tartışılması konusunda esaslı rol oynamıştır.
Dolayısıyla bu bölümde, öncelikle Tanganika’nın ve Zanzibar’ın bağımsızlıklarının tarihsel arka planına değinildikten sonra, Tanganyika ve Zanzibar Birliği’nin oluşumuna neden olan ortak faktörler anlatılmıştır.
I. BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ A. Tanganika
Tanganika ya da günümüzde genel olarak anıldığı üzere Tanzanya Anakarası, güneyinde Mozambik, Malawi ve Zambia; batısında Kongo, Burundi ve Ruanda;
kuzeyinde Uganda ve Kenya ve doğusunda Hint Okyanusu’ndaki Zanzibar adaları ile sınırdır.
Tanganika bağımsızlığını 1961 yılında Birleşik Krallık’tan kazanmıştır. Ancak Birleşik Krallık Tanganika’da yerleşmeden önce Tanganika, 1880’den beri Alman Doğu Afrikası’nın bir kolonisi olmuştur12. 1919’dan 1949 yılına kadar Tanganika, Birleşik Krallık’ın egemenliği altında kalmıştır. Daha sonra Tanganika, Birleşmiş Milletler Güvenli Bölgesi (Manda Yönetimi) olarak Birleşik Krallık kontrolü altında tutulmuştur. Birçok Afrika devleti gibi Tanganika’da da işçi sendikaları, siyasal partiler ve dini örgütler, bağımsızlık kazanmak için mücadele etmiştir13.
Almanların Tanganika’da egemen olduğu dönemde de bağımsızlık mücadelesi verilmiştir14. Birleşik Krallık’ın egemenliği döneminde devam eden bağımsızlık
12 Thomas Methuselah Msaky, Tanganyika: The Road to Independence, (Yüksek Lisans Tezi), Rhode:
The University of Rhode Island, Institute of Political Science, 1964, s. 10-19.
13 Godfrey Mwakikagile, Africa 1960-1970: Chronicle and Analysis, California: Custom Books Publishing, 2009, s. 186.
14 Maji Maji isyan,1907 yılından 1905 yılına kadar Alman sömürge yönetimine karşı silahlı mücadele vermişti. Konu hakkında ayrıntılı tartışmalar için bkz. John Iliffe, “The Organization of the Maji Maji
mücadelesinin verilmesinde en çok grev yöntemine başvurulmuştur. 1939 ve 1947 yıllarında Tanga ve Darüsselam kentlerinde yapılmış olan grevlerin ortak noktaları Afrikalılar ve Batılılar arasında eşitlik talebidir. Said’in belirttiği gibi grevler; “koloni devletlerinin Liman İşçileri Sendikası’nın teşekkülü ve nihai olarak sendikaların kütüğe geçirilmesi için uygun yasaları yürürlülüğe koymaları adına gerekli koşulları sağlamıştır”15. İşçi sendikalarının serbest bir şekilde kurulması, bağımsızlık iradesini arttırmıştır.
Bu bağlamda, Tanganika Afrika Ulusal Birliği (TANU), Tanganika'nın Tüm Müslüman Ulusal Birliği (AMNUT), Birleşmiş Tanganika Partisi (UTP) ve Tanganika Afrika Ulusal Kongresi (ANC), gibi farklı partiler demokratik değişiklikler için oluşturulmuştur. 1958–59 ve 1960 yıllarında demokratik genel seçimler yapılmıştır.
Seçimlerin sonucunda bağımsızlık yanlısı partilerden TANU ezici bir çoğunlukla iktidara gelmiştir16. Kurulan yeni Tanganika Hükûmeti ve Birleşik Krallık arasında yapılan görüşmelerde, Tanganika’nın 1961 yılı aralık ayında tam bağımsızlık elde etmesi konusunda anlaşma sağlanmıştır. 22 Nisan 1964 tarihinde Tanganika ve Zanzibar adlı bağımsız devletlerin cumhurbaşkanları Birlik Antlaşması’nı imzaladıktan sonra, Tanzanya yeni bir devlet olarak kurulmuştur17. Tanzanya Birliği’nin oluştuğu dönemde Tanganika’nın nüfusu yaklaşık 10 milyondur.
B. Zanzibar
Zanzibar iki ana ada olan Unguja ve Pemba’nın yanısıra Hint Okyanusu’nda ve Doğu Afrika kıyısında yer alan küçük adalardan oluşmaktadır18. Zanzibar’ın nüfusu 1 milyon 304 bindir ve yüzölçümü 2848 km2’den bir alanı kapsamaktadır19.
Rebellion”, Journal of African History, C. 8, S. 3, (1967), ss. 495-512. Ayrıca bkz. Nadra Hashim, Language and Resistance in Zanzibar, (Doktora Tezi), Virginia: The University of Virginia, Department of Politics, 2006, s. 136.
15 Mohammed Said, “Islam and Politics in Tanzania”,
https://www.islamtanzania.org/nyaraka/islam_and_politics_in_tz.html (02.01.2019).
16 The Commonwealth, United Republic of Tanzania: History, http://thecommonwealth.org/our-member- countries/united-republic-tanzania/history (02.01.2019).
17 Bu konu hakkında ayrıntılı bilgiler edinmek için 3. Bölüm sayfa 117 bakınız.
18 Pemba Adası'nı çevreleyen küçük yerleşim alanları bulunan bazı adaların listesi: Fundo Adası, Kojani Adası, Kokota Adası, Makoongwe Adası, Panza Adası, Shamiani Adası, ve Uvinje Adası’dır. Unguja Adası'nı çevreleyen küçük yeleşim alanlarına sahip bazı adaların listesi: Mnemba Adası, Tumbatu Adası, ve Uzi Adasıdır.
19 Tanzanya’da genel nüfus sayımı 2012 yılında yapılmıştır. https://www.nbs.go.tz/index.php/en/
(20.01.2019).
Adaları ilk olarak 15. yy’da Portekizliler işgal etmiştir20. Lakin Zanzibar Adası’nda bulunan yerlilerin karşı koymasından dolayı “adalarda asla tam hâkimiyeti kuramamışlardır”21. Zanzibar yerlileri, Portekizlilere karşı Ummanlılardan yardım istemişlerdir22. Ummanlılar Zanzibar’a geldiklerinde Portekizlileri yenmiş, Zanzibar yerlileri ile ortak bir ittifak kurmuş ve Zanzibar’da devamlı kalmışlardır23. Umman Sultanlığı’nın Zanzibar üzerindeki nüfuzu zamanla artmış, ticari aktivitelerini genişletmek üzere 1840 yılında sultan Sayyid Said, Umman’ın başkentini Maskat’tan Zanzibar’a taşımıştır24.
Bu bağlamda, Zanzibar Umman'ın yeni başkenti olduğu için kısa sürede birçok devlet Zanzibar’da konsolosluk açmıştır25. İlk konsolosluk ABD tarafından 1833 yılında, diğer konsolosluklar sırasıyla 1841 yılında Birleşik Krallık ve 1844 yılında Fransa tarafından açılmıştır26. 19. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu Afrika'nın Zanzibar Sultanlığı ile ilişkiler kurmuştur27. Bu sayede Zanzibar, dünyanın pek çok farklı
20 Michael Hitchcock, “Zanzibar Stone Town Joins the Imagined Community of World Heritage Sites”, International Journal of Heritage Studies, C. 8, S. 2, (2002), s. 157.
https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/13527250220143931?needAccess=true (22.11.2018).
21 Daniel Rhodes, Colin Breen, ‘vd’, “Zanzibar: A Nineteenth-Century Landscape of the Omani Elite”, International Journal of Historical Archeolgy, C. 19, S. 2, (2015), s. 338.
22 Portekizliler öncesinden ve sonrasından Zanzibar'ın tarihsel açıdan genel bir değerlendirmesi için bkz.:
Ahmet Kavas, “ZENGİBAR: Doğu Afrika’da Ada ve Burada XVIII-XX. Yüzyıllarda Hüküm Süren Sultanlık”, Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam
Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2013, C. 44,
https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/44/C44014293.pdf (30.06.2018).
23 Nadra Hashim, Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar, Lanham: Lexington Books, 2009, s. 24.
24 Umman ya da resmî adıyla Umman Sultanlığı, Orta Doğuda bulunan bir devlettir. “19. yüzyılda ise Maskat (Umman’ın başkent), Basra Körfezi'nden Doğu Afrika'da Zanzibar'a kadar yayılan Umman ve Maskat Sultanlığı'nın merkezi haline gelmiştir”. Bkz. Hüseyin Faruk Şimşek, 1945-1971 Arası Dönemde İngiltere’nin Basra Körfezi Politikası: Şeyhlikler Üzerine Bir İnceleme, (Yüksek Lisansı Tezi), Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Uluslararası İlişkiler, 2018, s. 19.
Ayrıca bkz. Hashim Hussain Al-Mousawi, A History of Omani-British Relations, With Special Reference to The Period 1888-1920, (Doktora Tezi), Glasgow: The University of Glasgow, Department of Modern History, 1990, s. 46. http://theses.gla.ac.uk/4350/ (20.05.2018).
25 Ruth Nora Cyr, Twenty Century of Africa, New York: Writers Club Press, 2001, s. 500.
26 Claud Hollis, “Zanzibar Present Condition and Interest”, Journal of African Society, C. 28, S. 11, (1929), s. 219. Ayrıca bkz. Norman Robert Bennett, “France and Zanzibar, 1844 to the 1860s”, The International Journal of African Historical Studies, C. 7, S. 1, (1974), ss. 27-57.
http://www.jstor.com/stable/216552 (10.01.2019).
27 Ayrıca Zanzibar Sultanlığı ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilişkilerin sömürge mi koloni mi döneminin içeriği için bkz: Hatice Bavatan, Understanding Afrika-yi Osmani in the late Ottoman Period: The case of Zanzibar/Geç Osmanlı Döneminde Afrika-yi Osmani Anlamak: Zanzibar Örneği, (Yüksek Lisans Tezi), İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2003. Ayrıca bkz.
Mehmet Tütüncü, Relations Between the Ottoman Empire and the Zanzibar Sultanate (1877- 1907):
Documents from Ottoman Archives in Istanbul, International Conference Omani Role in East Africa 11-12 Aralık 2012, C. 2, 2013.
yerinden insanların dikkatini çekmiştir28. Zanzibar’ın uygun iklim ve ekonomik koşulları İran, Hindistan, Avrupa ve Arabistan’dan birçok insanı adaya çalışmaya ve yerleşmeye çekmiştir29.
1856 yılında Umman ve Zanzibar’ın sultanı olan Seyyid Said’in ölümünün üzerine Umman’da yaşamış olan büyük oğlu Süveynî ile Zanzibar’da yaşamış olan küçük oğlu Mâcid arasında taht kavgası çıkmıştır. Süveynî, babasının hükümranlığını kendisine isterken Mâcid buna karşı direnmiştir. “Aralarındaki ihtilat Hindistan genel valisi Lord Canning'in hakemliği”30 tarafından Umman Sultanlığı’nın iki kardeş arasında bölünmesiyle sonuçlanmıştır; Süveynî, Umman’ı, Mâcid’in de Zanzibar’ı (ve Doğu Afrika sahilinde bulunan bölgeleri) yönetebilecekleri kararlaştırılmıştır31. Al- Mousawi’ye göre, Lord Canning tarafından verilen kararın etkisi “Afro-Umman İmparatorluğu’nun sonu olmuş ve Zanzibar ile Umman’ı farklı devletler haline getirmiştir”32. Zanzibar Sultanlığı ve Umman Sultanlığı’nın ikiye ayrılması için verilen karar, Birleşik Krallık için Hint Okyanusu’ndaki hâkim pozisyonunu garanti altına almasını oldukça kolaylaştırmıştır33. Bu vesileyle, Umman'ın Zanzibar’daki nüfuzu da bu durumdan olumsuz yönde etkilenmiş ve nihayet, Umman ile Zanzibar arasındaki bağlantı tamamıyla sona erip, ayrı devlet olarak sayılmıştır.
1890 yılında Almanya ve Birleşik Krallık arasındaki Helgoland-Zanzibar Antlaşması ile birlikte Zanzibar, İngiliz korumacılığı altında tipik bir sömürgeyi yansıtıyordu. Turki’ye göre, İngiliz nüfuzu tahtın kime geçeceği meselesinde olduğu gibi içişlerine karışma hususunda da gün geçtikçe daha baskın bir hâle gelmiştir34.
28 R. J. Gavin, “The Bartle Frere Mission to Zanzibar, 1873”, The Historical Journal, C. 5, S. 2, (1962), ss. 122-148. http://www.jstor.com/stable/3020319 (10.01.2019).
29 Willium Harold Ingrams, Zanzibar Its History and Its People, London: Frank Cass and Com Ltd, Digital Printing 2005, s. 20.
30 Ahmet Özel, “Macid b. Said: Bû Saîd Hânedanına Mensup Zengibar Sultanı (1856-1870)”, Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2003, C. 27, s. 298. https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/27/C27008877.pdf (13.10.2020).
31 United Nations, Reports of International Arbitral Awards: Arrangement for the Settlement of Differences Between the Sultan of Muscat and the Sultan of Zanzibar, And the Independence of Their
Respective States, 2 April 1861, Vol. XXVIII, s. 107-114.
http://legal.un.org/riaa/cases/vol_XXVIII/107-114.pdf (10.01.2019).
32 Nadra Hashim, Language and Collective Mobilization: The Story of Zanzibar, s. 48.
33 William Matthew, Flinders Petrie, ‘vd’, Book of History. A History of All Nations from the Earliest Times to the Present, USA: The Grolier Society, 1915, s. 2295.
34 Benyan Saud Turki, “Sayyid Khalid Bin Barghash, Britain and the Throne of Zanzibar”, Anaquel de Estudios Árabes, C. 21, S. 1, (2010), ss. 35-53. Ayrıca bkz. Michael Lofchie, Zanzibar Background to Revolution, Princeton: Princeton University Press, 1965, s. 58. Ayrıca bkz. Seithy Chachage,
1950’li yıllarda Zanzibar’ın bağımsızlık mücadelesi için siyasî partiler kurulmaya başlamıştır. Zanzibar’ın bağımsızlığı için ilk kez mücadele eden siyasî partiler Zanzibar Milliyetçi Partisi (ZNP), Afro-Şirazi Partisi (ASP), ve Zanzibar ve Pemba Halk Partisi’dir (ZPPP)35. Zanzibar’ın bağımsızlığa ulaşması ve Zanzibar’da anayasa yapılması amacıyla 1962 ve 1963 yıllarında İngiltere’de iki konferans düzenlenmiştir36. Prensip olarak, siyasî partilerin tamamı, Sultan’ın “Zanzibar Devleti’nin Başkanı” olarak devam etmesi garantisini vermiştir. 1963 yılı temmuz ayında yapılan genel seçimleri müteakip ZNP-ZPPP koalisyonu ara dönem hükûmetini oluşturmuş ve 10 Aralık 1963 tarihinde Zanzibar tam bağımsızlığını Birleşik Krallık’tan kazanmıştır.
Zanzibar’ın bağımsızlığını kazanmasından sadece bir ay sonra meşru hükûmetin ASP tarafından kanlı bir şekilde devrilmesiyle, hükûmeti ASP ele geçirmiş ve Monarşik hükûmet sistemini feshederek başkanlık sistemini getirmiştir37. 22 Nisan 1964 tarihinde Zanzibar Halk Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı ve Tanganika Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı Birlik Antlaşması’nı imzalayarak iki devleti tek bir devlet altında birleştirmişlerdir. Bu Birlik oluşturulduğunda Zanzibar’ın nüfusu yaklaşık olarak üç yüz bindi. Tanganika ve Zanzibar’ın birleşme nedeni aşağıdaki bölümde yer almaktadır.
II. ZANZİBAR VE TANGANİKA ARASINDAKİ BİRLEŞMEYE SEBEP OLAN FAKTÖRLER
Bir grup eyaletin veya devletin bir araya gelerek birlik, federasyon veya konfederasyon oluşturmasına farklı etkenler sebep olabilmektedir. Bu öğeler, birçok gruba bölünebilir ama çalışmada “ekonomik” ve “politik” olarak iki ana hususta
Environmental Aid and Politics in Zanzibar, Dar es Salaam: Dar es Salaam University Press, 1996, s.
35.
35 Yahya Khamis Hamad, Chris Maina Peter, “Elections in Zanzibar and Their Consequencies: ZEMOG and Miafaka”, Zanzibar: The Development of the Constitution, eds. Chris Maina Peter, Immi Sikand, Zanzibar: Zanzibar Legal Services Centre, 2011, ss. 119-180, s. 126.
36 Ibid. s. 133.
37 12 Ocak 1964 tarihinde Zanzibar Devrimi gerçekleşmeden önce Zanzibar siyasi durumu ile ilgili anlamak için bkz, Jonathon Glassman, “Sorting out the Tribes: The Creation of Racial Identities in Colonial Zanzibar's Newspaper Wars,” The Journal of African History, C. 41, S. 3 (2000), ss. 395-428.
Ayrıca bkz. Michael Lofchie, “Party Conflict in Zanzibar”, The Journal of Modern African Studies, C.
1, S. 2, (1963), ss. 185-207. Ayrıca bkz, Shivji, Pan-Africanism or Pragmatism: A Lesson from the Union of Tanganyika and Zanzibar, s. 20-30. Bkz, Jane Campbell, “Multiracialism and Politics in Zanzibar”, Political Science Quarterly, C. 77, S. 1, (1962), s. 87.
temellendirme yapılmaktadır38. Bu iki husus; herhangi bir birliği politik veya ekonomik tehdide ya da rekabete karşı savunma yapılabilen sebepler olarak kabul görmüştür39.
Tanzanya Birliği, Zanzibar Halk Cumhuriyeti ve Tanganika Cumhuriyeti arasında 22 Nisan 1964 tarihinde yapılan antlaşma uyarınca kurulmuştur. Tanganika ve Zanzibar'ın birleşmesine neden olan ana faktörlerin bu iki devletin karşı karşıya olan iç ve dış tehditler olduğu söylenebilir. Pan-Afrikanizm ideolojisi altında yaratılan Afrika Birleşik Devletleri'nin kuruluş hedefine ulaşmak için Tanganika ve Zanzibar Birliği’nin bir başlangıç teşkil edebileceği de göz önünde bulundurulmaktadır40.
A. Pan-Afrikanizm
Pan-Afrikanizm, Afrikalılık ideolojisini temel alarak doğmuştur. Pan- Afrikanizm “... Afrikalıların insanlığını ve itibarını yerine koyma felsefesi”41 olarak ortaya çıkmıştır. Diğer devletler gibi Tanganika ve Zanzibar Birliği'nin de Afrika'da tek bir devlet kurmak amacıyla Afrika halkını birliğini sağlamayı hedeflediği söylenebilir.
Tanganika ve Zanzibar halkının din, dil, renk, etnik kökeni ve coğrafi konum gibi ortak değerleri paylaştığı için tek bir devlette birleşmelerinin kolay olabileceği düşünülmüştür. Din, dil, renk, etnik kökeni ve coğrafi konum gibi ortak noktaları bulunan devletlerin uluslararası ilişkilerde daha etkin olabilmek amacıyla birleşmesi mümkündür42. Din, dil, renk, etnik kökeni ve coğrafi konum gibi ortak değerleri barındıran en bilindik devletlerin oluşturduğu birlikler ise şu şekildedir: Irak Krallığı ve Ürdün Krallığı arasındaki Arap Birliği43, Mısır ve Suriye tarafından oluşturulmuş
38 Edward D. Mansfield, Helen V. Milner, “The New Wave of Regionalism”, International Organization, C. 53, S. 3, (1999), ss. 589-627. Ayrıca bkz. Richard E. Baldwin, The Causes of Regionalism, Geneva:
Blackwell Publishers Ltd, 1997, s. 866. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/1467- 9701.00107 (20.06.2018).
39 Baregu Mwesiga, “Economic and Military Security”, From Cape to Congo: Southern Africa’s Evolving Security Challenges, eds. Baregu Mwesiga, C. Landsberg, Colorado USA: Lynne Rienner Publisher, 2003, s. 21. Ayrıca bkz. Mbunda, op. cit., s. 141.
40 Mbunda, ibid.
41 Horace Campbell, “Julius Nyerere: Between State-Centred and People-Centred Pan-Africanism”, Africa’s Liberation: The Legacy of Nyerere, eds. Chambi Chachage, Annar Cassam, Kampala:
Pambazuka Press, 2010, s. 44.
42 Maurice Bloch, “The Moral and Tactical Meaning of Kinship Terms”, Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, C. 6, S.1, (1971), ss. 79-87. Bkz. Montserrat Guibernau, “Anthony D.
Smith on Nations and National Identity: A Critical Assessment”, Nations and Nationalism, C.10, S.1, (2004), ss. 125-141.
43 Bu birlik sadece 5 ay sürmüştür. 14 Temmuz 1958 tarihinde gerçekleştiren kanlı askeri darbe sonucunda monarşi yıkılmış yerine Cumhuriyet rejimi kurulmuştur. Derbenin hemen bir hafta sonrasında da Arap Federasyonu’nun dağıldığı ilan edildi.
Birleşmiş Arap Cumhuriyeti44, Zanzibar ve Tanganika Birliği45. Tüm bu birlik devletlerin oluşumlarının ana sebebi; kuvvetli tarihi arka plan veya işbirliği içinde yer alan devletlerdeki halkların paylaştığı değerlere dayanmasıdır.
Söz konusu Tanganika ve Zanzibar Birliği, Zanzibarlıların ve Tanganikalıların tarihi olarak aynı nitelikleri ve değerleri paylaşmaları sonucu oluşmuştur. Nyerere’nin ifadesine göre, “Tanganika ve Zanzibar her şey için birbirine komşudur. Aynı zamanda tarih Unguja’nın bütününün (Zanzibar) ve Tanganika’nın kıyı alanının büyük bir kısmının sadece bir devlet olan Zanzibar Sultanlığı tarafından yöneltilmiştir”46.
1884-1885 tarihli Afrika'nın Sömürgeleştirilmesi için yapılmış olan Berlin Konferansı düzenlenmeden önce tüm Afrika’nın kıyı kesimi ve Doğu Afrika'nın bazı iç kesimleri ekseriyetle Zanzibar Sultanlığı tarafından kontrol edilmiştir. Zanzibar Sultanlığı, hükümranlığının son dönemlerinde Afrika'nın iç kesimlerine olan ilgisi önemli ölçüde azalmıştır47. Zanzibar Sultanlığı'nın iç bölgelere dair ilgisi ya mağlubiyetlerle ya da Birleşik Krallık’ın ve Almanların daha fazla bölge almasına sebep olan antlaşmaların sonucudur48. Nihayetinde, Zanzibar bağımsızlık kazandığında Zanzibar’ın egemenliğinde coğrafi olarak sadece Unguja Adası, Pemba Adası ve çevredeki diğer adalar kalmıştır.
Tanganika ve Zanzibar'ın Birliği, Afrika akrabalığının sonucu olduğu fikri birkaç yazar tarafından desteklenmektedir. Örnek olarak Mwakikagile, “...bu iki devleti birleştirme fikri, iki devletin bağımsızlıkları kazanmalarından çok öncedir. Eğer ASP ve TANU kazanmış olsalardı devletlerini birleştirmeyi düşünüyorlardı” şeklinde kısa bir tarihsel arka plan da sunmuştur49. Ayrıca, Shivji’ye göre, Tanganika ve Zanzibar
44 Konu hakkında tartışmalar için bkz. Eugene Cotran, “Some Legal Aspects of the Formation of the United Arab Republic and the United Arab States”, The International and Comparative Law Quarterly, C. 8, S. 2, (1959), s. 347.
45 Aboud Jumbe, The Partner-ship: Tanganyika and Zanzibar Union: 30 Turbulent Years, Dar es Salaam:
Amana Publishers, 1994, s. 54.
46 The Tanganyika Parliament, The Hansard: Tanganyika Parliament Session No. 11 of 25th April 1964, s.
2-3. / Tanganika Parlamentosu, Tutanak Dergisi: 11. Oturum, 25 Nisan 1964, s. 2-3.
47 Bennett N. Robert, The Arab Power of Tanganyika in the Nineteenth Century, (Doktora Tezi), Boston:
The University of Boston, 1961. Ayrıca bkz. Neville Chittick, “Kilwa and the Arab Settlement of the East African Coast”, The Journal of African History, C. 4, S. 2, (1963), s. 179.
48 Dukes Jack Richard, Heligoland, Zanzibar, East Africa: Colonialism in German Politics, 1884-1890, (Doktora Tezi), Illinois: The University of Illinois, 1970, s. 39.
49 Mwakikagile Godfrey, The Union of Tanganyika and Zanzibar: Product of The Cold War?, http://internationalpublishers.tripod.com/id8.html (12.09.2019).
arasındaki “birlik” fikri ilk defa 1956 yılında Zanzibar’da düzenlenen ASP grup toplantısında ortaya atılmıştır50. Fakat bu fikir, ateşli ASP mensupları tarafından isabetli bir fikir olmayacağı öngörülmüştür51. Bu yüzden ASP üyelerinden bazıları ayrılıp yeni bir siyasi parti olarak ZPPP’yi kurmuştur52.
Nyerere, Afrika devleti kurma stratejisini öne sürdüğünde, bu amacına bölgesel olarak başlamayı düşünmüştür53. Nyerere, devletlerin büyük ölçekli tek bir bölge içerisinde birleşmesi fikrini savunmuştur. Nyerere’ye göre, “eğer iki devlet katılabilirse üç de katılabilir; eğer üç katılabilirse otuz da katılabilir. Bu sebeple Afrika Birliği beyhude değildir”54. Nyerere’ye göre:
“...Doğu Afrika Federasyonu’nu oluşturmak üzere komşularımızla aynı istekle, hevesle işbirliği yapmaya devam edilmesi konusunda ısrar etmeliyim. Birliğimiz (Tanganika ve Zanzibar Birliği), Doğu Afrika Federasyonu’na erişmek üzere atılan bir adımdır ve inanıyoruz ki Doğu Afrika Federasyonu da Afrika Birliği’ne ulaşmak için atılmış bir adımdır.”
Ancak Nyerere, Biafra'yı Nijerya'dan bağımsız bir devlet olarak tanıdığını ilan ettiğinde daha önce öne sürdüğü (bölgesel bir Afrikanizm ideolojisi) fikirleriyle çok çelişmiş ve Nijerya’nın egemenliğine karşı olduğu için eleştirilmiştir55. Biafra'yı egemen bir devlet olarak tanıma kararı, tüm Afrika devletlerinin birleşme hedefiyle çelişiyordu56. Tanganika ve Zanzibar, Afrika birliğini desteklemek için bir araya
50 Shivji, Pan-Africanism or Pragmatism: A Lesson from the Union of Tanganyika and Zanzibar, s. 31.
51 Sheriff Abdul, “Race and Class in the Politics of Zanzibar”, Africa Spectrum, C. 36, S.1, (2001), s. 305.
52 Gerth A. Myers, “Narrative Representations of Revolutionary Zanzibar”, Journal of Historical Geography, C. 26, S. 3, (2000), s. 434.
53 Frontera Ann, The Mirror of the Future? A Study of the Union of a Minor Power with a Greater Political Entity, Zanzibar and Tanganyika, (Yüksek Lisans Tezi), Pittsburgh: Duquesne University, 1969, s. 56. Shivji'ye göre, “Julius Nyerere, Afrika Birliğine büyük bir inançlıydı. Ama o pragmatik bir politikacı olarak, Afrika Birliği'nin bütünlüğünü gerçekleştirmek için adım adım ister siyasi ister ekonomik bir bölgesel bütünleşmeyle başlaması”, Konu hakkında tartışmalar için bkz. Shivji, Pan- Africanism or Pragmatism: A Lesson from the Union of Tanganyika and Zanzibar, s. 69-99.
54 The Tanganyika Parliament, op. cit, s. 3-4.
55 Opoku Agyeman, op. cit, ss. 653-675. Ayrıca bkz. Vaughan CM, “The Politics of Regionalism and Federation in East Africa, 1958-1964”, The Historical Journal, C. 62, S. 2, (2018), ss. 519-540. Ayrıca konu hakkında tartışmalar için bkz. Richard Theuman, An Analysis of Tanzania's Recognition of Biafra, (Yüksek Lisans Tezi), Montreal: McGill University, Department of Economics and Political Science, 1972.
56 Biafra, 30 Mayıs 1967 tarihinde Nijerya’dan bağımsızlığını ilan etmiştir. Nyerere, Biafra’yı ‘bağımsız’
devlet olarak tanıdığını belirtti. Nyerere oldukça saygı değer biri olarak, Nijerya’nin egemenliğini ve bütünlüğünü tehlikeye sokmamak için, Nijerya Hükümeti ile Biafra arasındaki çatışmaları barışçı
geldiyse, Nyerere, Biafra'nın Nijerya'dan ayrılarak bağımsız bir Biafra devleti kurması girişimini neden destekledi? Pan-Afrikanizm stratejisinin eksik olan unsuru Afrika topluluklarını politik, ekonomik ve sosyo-kültürel alanlarda birleştirmek üzere, doğrudan bir liderlik kavramı sağlanamamasında bulunmaktadır57. Her Afrikalı lider kendi Pan-Afrikanizm vizyonunu sunmaktadır.
Bu çalışmanın ilerleyen kısımlarında da görüleceği üzere Tanganika ve Zanzibar Birliği, Pan-Afrikanizm’e doğru bölgesel Afrikanizm için bir başlangıç noktası olurken, aynı zamanda Doğu Afrika Devletleri’nin katılmaları için bir şans sağlayabilirdi.
Örneğin, Birleşik Arap Devletleri Sözleşmesi’nde58, Irak ve Ürdün Arap Federasyonu’nda veya Avrupa Birliği’ne katılmak için Kopenhag kriterlerinde, kendi bünyelerine katılmak isteyen yeni devletler için şartlar vardır. Öte yandan, Zanzibar ve Tanganika Birliği’ne üye olmak isteyen Doğu Afrika devletlerine hiçbir açık kapı bırakılmamıştır.
Tanganika ve Zanzibar'ın birleşmesinin Pan-Afrikanizm ideolojisinin bir sebebi olduğuna karşı olanlara göre, Zanzibar devriminden hemen sonra komünist devletlerin Zanzibar üzerindeki nüfuzunun Batı Bloğu devletlerinin menfaatlerine karşı bir tehdit oluşturduğuna inanmışlardır59. Zanzibar, Afrika ve Asya arasında merkez bir konumda olduğu için, komünist devletlerin politikalarının yayımlaması Afrika ve Asya devletlerine daha kolay olacaktır60. Zanzibar ve Tanganika arasındaki birliğin Zanzibar’da kurulan komünist devletlerin etkisini önlemek için Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşik Krallık tarafından öne sürüldüğünü söylenmiştir61. Tanganika ve Zanzibar'ın birleşmesinin Pan-Afrikanizm ideolojisinin bir sebebi olduğuna karşı
yollarla çözmeliydi. Konu hakkında ayrıntılı tartışmalar için bkz: Lasse Heerten, Dirk Moses, “The Nigeria–Biafra war: Postcolonial Conflict and the Question of Genocide”, Journal of Genocide Research, C. 16, S. 3, (2014), s. 176.
57 Cemil Doğaç İpek, “Afrika Birliği Örgütü ve Kıtada İşbirliği Arayışları”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, C. 1, S. 3, (2012), s. 127.
58 1. madde birliğe katılma hakki sağlamıştır. Maddeye göre,’… Bu birliğe, katılmak isteyen diğer Arap
devletlerine de açıktır…’’
https://archive.org/stream/BasicDocumentsOfTheArabUnifications/arabunifdoc_djvu.txt (25.10.2018).
59 Harub Othman, “Tanzania: The Withering Away of the Union?”, Zanzibar and the Union Question, eds. Chris Maina Peter, Harub Othman, Zanzibar: Zanzibar Legal Service Centre, 2006, ss. 34-72, s.
53.
60 Ibid.
61 Ibid.
olanlara göre, Tanzanya Birliği’nin oluşumunda ana faktörü, içeriden ve dışarıdan gelen tehditlere karşı Afrika’yı koruma amacıdır.
B. Tehdit
Daha önceden belirtildiği üzere tehdit, Birliğin oluşmasına yol açan sebeplerden biri olabilir. Tanzanya Birliği, Tanganika ve Zanzibar’ın refahını tehdit eden tehlikeye karşı oluşturulmuştur. Tanganika’nın ve Zanzibar’ın içerisinde daha çok güç elde etmek için tırmandırılan iç tehdit söz konusudur. Soğuk Savaş’ın etkisi ise dış tehdidi oluşturmaktadır. Her ikisi de Tanganika ve Zanzibar’ın güvenlik kaygılarını güçlendirmiştir.
1. İç Tehdit
Bu bölümün amacı, iç tehdidi Tanganika ve Zanzibar’ın sınırları içinde gerçekleşen bir tehdit olarak sınıflandırmaktır. Bu nedenle, Tanzanya Birliği'nin geçmişinin tarihsel analizine göre, iç tehdit iki kategoriye ayrılabilir. Birincisi Karume ve Nyerere hükümetlerinin geleceğini tehlikeye attığı düşünülen politik gelişmelerden kaynaklanan tehditdir. Bir başka iç tehdit türü ise, Zanzibar'da İslam'ın gelişmesinin, özellikle Tanganika ve Doğu Afrika'nın bazı bölgelerinde mevcut olan Hıristiyan dinini olumsuz yönde etkileyebileceğine dayanan varsayımdır62. Aşağıda bu bölümde iç tehditten bahsedilirken hem Karume hem de Nyerere yönetimlerine karşı yapılan tehditler ele alınmıştır.
a) Karume ve Nyerere Hükümetlerine Yönelik Tehditler
Kabudi, Birliğin ardında yatan kuvvetli sebebin Pan-Afrikanizm fikri olduğuna karşı çıkmıştır. Aksine Kabudi, tehdidin ortak öğe olduğunu belirtmiştir:
“…her iki kişi de (Nyerere ve Karume) güvenlikleriyle ilgili çok endişeli idiler. Karume’nin, Zanzibar’daki devrimden sonra daha çok sıkıntıda olduğu doğrudur. [Karume] Siyasi temelini oluşturmadığı için emniyette
62 Bu korkunun Zanzibar Sultanı'nın ortadan kaldırılmasının nedenlerinden biri olduğu iddia edilmiştir.
Çünkü Zanzibar Sultanı, Kenya'nın bazı bölgelerinde ve Tanganika'daki bazı camilerin inşasına büyük katkıda bulundu. Bu yüzden Zanzibar Monarşı Hükümeti, devrime karşı Birleşik Krallık, Tanganika ve hatta Kenya'ya askeri müdahale çağrısında bulunduğunda, bu ülkelerin hiçbiri destek vermeyi kabul etmediler. Bkz. Marie-Aude Fouéré, “Julius Nyerere, Ujamaa, and Political Morality in Contemporary Tanzania”, African Studies Review, C. 57, S. 1, (2014), s. 16. Ayrıca bkz. Ghassany op. cit, s. 120.
de değildi. Bu durumda birliği, özellikle, Zanzibar’daki gücünü kuvvetlendirecek ve koruyacak şekilde görmüştür”63.
Bu durum, aynı zamanda Karume’nin içten içe güvensiz olduğunu iddia eden Mahadhi’nin “...genç, eğitimli ve bazen radikal liderlerin karşı koyuşlarından ve iktidar kavgalarından korktuğunu”64 söyleyişiyle de örtüşmektedir. Karume hiç eğitim görmemiştir ve kabinedeki genç eğitimli seçkinlere, liderliğine bir tehdit oluşturdukları için şüpheli bir şekilde davranmıştır65. Kabine içindeki bu eğitimli seçkinler, Karume’nin hükûmeti yönetemeyeceğini iddia etmişlerdir. Bu nedenle, Tanganika ve Zanzibar Birliği kurulmadan önce Zanzibar Hükûmeti birbirine düşman iki kısma ayrılmıştır. Birinci kısmı ağırlıklı olarak eğitimsiz olan muhafazakârlardan, ikinci kısım eğitimli olan liberal görüşlü aydınlardan oluşmuştur. İkinci kısımda yer alanlar çoğunlukla İngiltere, Küba ve Rusya'da eğitim almışlardı. Eğitimli olan kişiler, Karume hükümetine karşı devrim tehlikesini arttırmıştır66. Bu grubun hareketleri sayesinde Zanzibar, komünist ülkelerden ekonomik olarak faydalanmıştı. Bu yüzden liberal görüşlü aydınların giderek artan popülaritesi, Karume hükümeti için potansiyel bir tehdit olarak algılandı67.
Bu çerçevede Karume, kurduğu hükümetin etrafındaki tehditleri azaltmak, kendisini güvende tutmak ve Zanzibar’da var olan liberal görüşlü aydınların siyasi etkilerini azaltmak için Zanzibar ve Tanganika’yı tek bir çatı altında birleştirmeyi kabul etmiştir. Bu amaç doğrultusunda Tanzanya Birleşik Hükümeti kurulduktan hemen sonra, Karume’ye karşı çıkanlar Tanzanya Birleşik Hükümeti’nin ilk bakanlar kuruluna bakan olarak görevlendirilmiştir68. Karume, bu taktiğiyle Zanzibar’daki liberal görüşlü
63 Palamagamba John Kabudi, “The United Republic of Tanzania after a Quarter of a Century: A Legal Appraisal of the State of the Union of Tanganyika and Zanzibar”, Africa Journal of International &
Comparative Law, C. 5, S. 1, (1993), s. 313.
64 Mahadhi Juma Maalim, “The Union Between Tanganyika and Zanzibar and the Right of Secession Under International Law”, Zanzibar and the Union Question, eds. Chris Maina Peter, Harub Othman, Zanzibar: Zanzibar Legal Service Centre, 2006, ss. 109-161, s. 127.
65 Karume okuryazar olmadığından cahillikle itham edilmişti, fakat kaydedilmiş bazı hitapları dinlendiğinde cahil olmadığı gözlemlenebilir. Çünkü kaydedilen konuşmalarının bazılarında Zanzibar Devleti’nin menfaatlaerine faydalı görüşleri verdı. Cahillik iddialari daha çok muhalifleri tarafindan ileri sürülmüş olabilir.
66 Muhammed Bakari, The Democratisation Process in Zanzibar: A Retarded Transition, Hamburg:
Institute of African Affairs, 2001, s. 5.
67 CIA, Intelligence Memorandum: The Current Disarray in Zanzibar, 02.12.1968, s. 2-6.
cia.gov/readingroom/docs/DOC_0000126864.pdf (12.09.2020).
68 Helen-Louise Hunter, Zanzibar: The Hundred days Revolution, California: PSI Reports ABC-CLIO, 2009, s. 76.
