ARKITEKT
M İ M A R L I K , Ş F , I I İ R
Revııe t r i m e s t r i e l l e D ' a r c l i i e c t ı ı r r - D'ıırbarıisme et d e s a r t s rtĞcoratifs
İ M T İ Y A Z A D R E S :
K U R U L U Ş U : 1931
Cilt : 32 No. 313
A b o n e ş a r t l a r ı :
Resmî ve özel bürolar için yıllığı 50.— T.L.
Özel kişiler için yıllığı 40.— T.L.
»> » >» Altı aylığı ... 22.50 T.L.
Bu sayı 15.— T.L.
Yabancı memleketler için 60.— T.L.
ARKİTEKT'iıı K O L L E K S İ Y O N L A R I : 1931 — 1935 beher cildi 40.— T.L.
1936— 1940 » » 40.— T.L.
1941 — 1945 » » 35.— T.L.
1 9 4 6 — 1963 » » 40.— T.L.
İlân tarifemiz talep üzerine gönderilir.
Yazı; f o t o ; r e s i m ve a b o n e b e d e l l e r i A R K İ T E K T ' i n adresine posta ile gönderil- melidir. Basılmıyan yazılar iade edilir.
Adreslerini değiştiren abonelerin en geç iki ay içinde idarehanemizi h a b e r d a r etme- ler! lâzımdır. Aksi takdirde kaybolan der- g i l e r d e n M ü d ü r l ü ğ ü m ü z m e s ' u l i y e t k a -
b u l e t m e z . Muhabirlerimiz :
B. Almanya: Y. Müh. M i m a r Arslan T E R - Z İ O Ğ L U — Fransa: Y. M i m a r Halûk T O G A Y — İsviçre : Y. Mimar Seyfi S O N A T — İ t a l y a : Y. Mimar Baran Ç A Ğ A — B. Amerika: Y. M i m a r Nezahat A R I K O Ğ L U — İzmir: Y. M i m a r H a r b i H O T A N — A N K A R A Y. Mimar Ferzan B A Y D A R .
Pour tout payement et demande des ren- seignements: ainsi que pour tout envoi des documents, tels a u e photos. articles, annon- ces bibliographie â inserer, s'adresser â la Direction.
Abonnements pour I'etranger I an 5 Dollars Prix de ce n u m i r o 1.25 » Ali subscriptions, Ietters, photos. articles.
advertisements ete. Should be addrcssed T o : A R K İ T E K T
No. 33, Anadolu han Eminönü.
Subscription rates :
Annual subscription Dollars 5.00 Single copv » 1.25
C İ L İ K V fi il E L E l) r y
( J u a r t e r l y p ı ı b l i r a t i o u on A r e h i t e c - |—|
t u r e ( i t y plaııniıı^ a n d d e c o ı a t i o n
M e s
Büyük İstanbul, benzeri dünya şehirleri arasında plânlama bakımından çok geri kal- mış ve bu yönden talihsiz bir şehirdir.
Birinci Dünya Harbinden önce 1908 de nüfusu 1.080.000 olan İstanbul. C u m h u - riyetten sonra ikinci plânda bir şehir te- lâkki edilmiş ve nüfusu da 690.000 e ka- dar inmiştir.
1935 senesinde İstanbul plânı için açı- lan Uluslararası bir yarışmaya birçok Al- man ve Fransız şehircileri 'katılmışlar, ancak böyle bir çalışma için gerekli ön hazırlıklar yapılmamış olduğundan, konu, sınırlı bir belge için ve o devrin şehircilik anlamına göre bir güzelleştirme plânı olarak ele alın- mıştır.
Yarışma sonunda Fransız şehircilik Profesörü Henri Prost, 1936 dan 1951 yı- lına kadar 15 vıl eksik veri. eksik harita ve idarî müdahalelerle şehir için daha çok gü- zelleştirmeye yöneltilmiş bir çalışma yap- mıştır. Yakın çevresi ile 30 bin hektar kap- lamasına karşılık. Prost nâzım plânlarında toplam alan 9 - 1 0 bin hektarı geçmemiştir.
Sonuç olarak İstanbulini yakın çevre- leri bu devrede plânsız veya parça parça plânlarla gelişmeye devam etmiştir.
Bu süre içinde şehir nüfusu 741.000 den 983.000 e yükselmiş ve arada 242.000 kişilik fark olmuştur.
1952 d : ku/ıılan yerli uzmanlardan mü- rekkep (İmar ve Müşavere heyeti) bir ta- raftan plânlama için gerekli verileri, diğer taraftan lüzumlu haritaları hazırlamaya baş- lamış. p h r i n , endüstri, gecekondu ve trafik gibi önemli problemleri üzerinde araştırma-
ı : e i l i k n e r g i s i
D r e i ııı o n a 1 s x e i t s c h r i f t f a r b a u k u n s t . s t a e d t e b a u und d e k o r a t i o n
lar yapmış, plânlamayı 3 yıl yürütmeye gay- ret etmiştir. Ancak bu heyetin kanunî yet- kileri var olmadığından, yalnız danışma fonksiyonu ile bu çalışmaları daha verimli bir şekilde yürütememiş. diğer taraftan poli- tik baskılar da, daha olumlu bir başarı elde etmeye mâni olmuştur.
1958 de kurulan İmar ve İskân Bakan- lığı, İstanbul plânını ele almış, İstanbul'da kurulan büroya bir İtalyan şehircilik uz- manı getirtilmiş, 1961 yılma kadar, Profesör Piccinato tarafından yürütülen bu büro, İs- tanbulu oldukça geniş çevresiyle inceleme- ye başlamıştır.
Piccinato, raporlarında şöyle demek- tedir: (Bir şehre dışardan içeriye, rejyönün- den merkezine doğru bakmak esastır ve za- ruridir.) Raporunda böyle söyliyen Profe- sör. maalesef vine yeter çevre rejyon veri- leri mevcut elmadan ekonomik, sosyal ve endüstriyel veriler tam olarak tesbit edilme- den bazı kabullerle şehir nüfusunun 20 yılda 4 milyona erişeceğini tasarlamış, buna göre şehir çevrelerinde geniş iskân alanları teklif etmiştir.
Bir taraftan Prof. Piccinato İstanbul için geniş bir plânı bu şekilde gerçek veri- leri olmadan hazırlarken, diğer taraftan hükümet 1956- 1960 yılları arasında îstan- bıılda geniş bir imar tatbikatına geçmiştir.
Kısmen mevziî plânlarla, cereyan eden bu büyük ölçüdeki tatbikatta, geniş istimlâk- ler, yıkmalar yapılmış ve bazan da hiç plân yapılmadan tatbikat bir nevi denemeler şeklinde yürütülmüştür. O esnada şehrin bütünü üzerinde, kendi bürosunda, çalışmak- S A H İ B I VE E A Ş Y A Z A R I : Z E K İ SAVAK. U. N E Ş R İ Y A T M Ü D Ü R Ü M- İLHAN GÖNEN A R K İ T E K T A N A D O L U H A N No. :« E M İ N Ö N Ü . İ S T A N B U L T E L E F O N : 2 2 1 3 0 7
l e k P o l i t i k a s ı :
İ S T A N B U L U N P L A N L A N M A S I
N A S I L Y A P I L M A L I D I R ?
Ord. Prof. Y. Mimar Kemal Ahmet A R Û
ta olan İtalyan uzmanı, bu faaliyet karşı- sında seyirci kalmıştır. Diğer taraftan baş- ka bir Alman uzmanı Prof. Hogg, ayrıca İstanbul'un muhtelif yerleri için kendi ken- dine bazı plânlar hazırlamış, bu plânların da ne işe yaradığı bugüne kadar anlaşıla- mamıştır.
Diğer taraftan son yıllar içinde gece- kondular sürekli artmış ve şehrin çevrele- rinde plân düzeni dışında bugün sayısı yüz- bini çoktan aşan gecekondulara, çalışmaya gelen yarım milyon nüfus yerleşmiştir (*).
Bir şehrin plânının var olması da bu şekilde bir hücum karşısında bir şey ifade etmemektedir. Bu suretle plân otoritesi sar- sılmaktadır.
Bir taraftan imar organları, şehirde imar tatbikatının plânlara göre yapılıp ya- pılmadığını sıkı bir şekilde kontrol etmeye gayret ederken, diğer taraftan şehir kena- rındaki yeşil alanlar, dağlar, bayırlar, kır- lar üzerinde, kamu topraklarında 10 bin- lerce yapının hiç bir imar ruhsatı almadan inşa edilmesi niteliği, bir şehrin imar or- ganlarının otoritesini altüst etmekte, ve bü- tün imar tatbikatının kontrolünü da iflâs ettirmektedir.
Gecekondu emrivakilerine karşı otori- tesi sarsılmış bir imar kontrol organı, şeh- rin diğer normal yapı tatbikat kontrolunda da zayıf düşmüştür.
Ayrıca bu devrede, yani on yıl içinde şehir nüfusu 983 binden 1.700.000 e yük- selmiş, 713 bin n ü f u s artmıştır. Bu son on yıl, özellikle, kırdan büyük şehre h ü c u m u n arttığı devredir.
1961 de İmar ve İskân Bakanlığı Bölge Plânlama Müdürlüğünün aldığı yerinde bir karar ile İstanbul'da kurulan M a r m a r a Böl- gesi Müdürlüğü, Doğu M a r m a r a ön plânı- na ait verilerin tesbiti ve analizlerini t a m a m - lamış ve bu arada büyük şehir İstanbul'da bu çalışmaların sınırları içerisine alınmıştır.
İstanbulun plân verilerini hazırlayan ekip, tarafından şehrin 1980 de, yüksek tahmini olarak, 4,8 milyon nüfusa sahip olacağı ve bu suretle 16 vıl gibi kısa bir dev- rede halen 2 milyonu bulmamış olan n ü f u - sun 1,5 misli artacağı kabul edilmiştir. İs- tanbul ve çevresi için. Doğu M a r m a r a Böl- gesi etüdleri küçük ölçekte bazı plân teklif- leri de yapmaktadır. Meselâ halen Maltepe, Kartal ve Pendik çevresinde yapılmış bulu-
nan endüstri, tamamen oralardan kaldırıl- makta, şehre daha yakın alanlara alınmak- tadır. Oysa ki, bugün bir taraftan endüstri tesisleri kurulmakta ve endüstri yatırımları bu bölgede devam etmektedir. Doğu Mar- mara Bölgesi üzerinde tesbit ve analizler yapan İmar ve İskân Bakanlığına bağlı ekip.
Türkiye'de ilk defa çok ciddî ve bilimsel bir çalışmayı başarmıştır. Ancak şimdi hazır- lanmış bulunan verilerin değerlendirilmesi çe- şitli meslek kollarına bağlı uzmanların yar- dımiyle büyük bir ekip çalışmasını gerek- tirmektedir. Tesbitleri ve analizleri yapan ekip. plân teklifi yapmakta, kanaatimize göre.
biraz acele etmiştir.
Doğu M a r m a r a Bölgesi içinde İstanbul şehrinin fonksiyonları belli olmuştur. An- cak, yaşayan 2 milyonluk şehrin, bugünkü bünyesi hastadır, gelecek nüfus için plânla- ma yapmadan önce şehrin problemleri üze- rine eğilmeye de mecburuz.
1) Şehrin mevcut iskân sektöründe esaslı tedbirler alınma zamanı çoktan gel- miştir. Gecekondu konusu da aynı problem içinde çözülecektir.
2) Şehrin trafiği, bugün tamamen dü- ğümlenmiş durumdadır. Muhtelif bölgele- rini birbirlerine bağlıyan arterleri geçebil- mek için normalden iki misli fazla zaman kullanılmaktadır.
Trafik konusunda biiyük kitleyi taşı- mak için her büyük şehrin başvurduğu metro, İstanbul için de kaçınılmaz bir za- rurettir.
3) Şehrin tarihî bölgeleri bugüne ka- dar devam edegelen davranıştan çok farklı bir şekilde ele alınmalıdır. Yapılacak yatı- rımlar, kısa zamanda turizm yolu ile amor- tize edilebilir.
İstanbul'un dünva şehri karakteri ile.
bu şehirdeki kabul edilecek endüstri hacmi- nin gelişmesi bağdaştırılmak ve ölçüsü ta- yin edilmelidir. Endüstri için Porf. Piccinato raporundaki çok yerinde bir cümleyi bura- da zikrediyoruz: (İstanbul'un plân şemasın- daki kapalı sistem değiştirilmeli, bunun ye- rine, İzmite kadar imtidat eden yol boyun- ca, müsait sahalarda yeni tesis edilecek ça- lışma yerleri ve bunlara ait lüzumlu iskân sahaları kabul edilmelidir.)
Yukarıda saydığımız birkaç nokta, şehrin çözüm bekleyen problemlerinden bazılarıdır.
Bugünkü d u r u m karşısında, şehir ida- recilerinin tutumu ne olmalıdır? Bu konu üzerinde görüşümüzü kısaca özetlemeye ça- lışalım:
İstanbul şehri, büyük kültür merkezi, bir tarih hazinesi ve neticede bir büyük dünya şehridir. Bu kabul karşısında, davra- nışlarımız da uluslararası ölçüde olmalı- dır. Bütün dünyanın, Türkiye'nin bu tarihî şehri ile ilgisi olduğu asla unutulmamalı- dır.
Bu şehrin tarihî varlıkları, coğrafî eş- siz durumu, şehir kuruluşundaki her türlü uygun şartları karşısında, yurt idarecilerinin davranışı her halde bugüne kadar ele alınışı da dünya ölçüsünde olmalı idi.
Tekrar ediyoruz, İstanbul bir dünya şehridir ve bu şehrin ele alınışı da dünya ölçüsünde olmalıdır.
Bu düşüncemizi bir evvelki Belediye Başkanına ifade etmiştik ve kendileri de bu fikri tasvip etmişlerdi.
Kanaatimize göre, mevcut Doğu Mar- mara Bölge çalışmalarının verileri ve ay- rıca Belediyenin bugüne kadar hazırladığı sosyal doku araştırmaları, uluslararası b i r yarışmanın açılmasına yetecek verilerdir.
Birçok dünya büyük şehri idarecileri- nin yaptığı gibi, İstanbul'a, çeşitli milletlere mensup, 5 - 6 büyük şehirci davet edilmeli ve bu kimselerin bir süre bu şehirde kala- rak uluslararası yarışmanın hazırlıkları üzerinde fikirleri alınmalıdır. Aynı heyet ileride yarışma jüri heyetini de teşkil ede- bilir.
Dünya büyük şehircilik otoritelerinin İstanbul gibi bir şehir karşısında ilgisiz k a - lacakları düşünülemez.
Bir yıl sürecek böyle bir yarışma so- nucunun mevcut veriler karşısında her hal- de en iyi çözüm şeklinin ana fikirlerini ge- tireceğine inanıyoruz.
İstanbul'un plânlama tarihinde bir yıl çok kısa bir süredir. Ayrıca İstanbul'a karşı dünyanın ilgisinin ne kadar büyük olduğu- nu d", bu vesile ile germemiz m ü m k ü n olur.
(*) 1950 senesinde gecekondu sayısı 8238 iken 1958 de 31914. 1959 da 61.400 ve 1960 da 78.400, bugün ise 100 bini geç- miştir. G ö r ü l ü y o r ki son 6 sene zarfında gecekondu 8.000 den 100 bine çıkmış ve 6 senede 92.000 gecekondu inşa edilmiştir..
