Yazarlar : Hüseyin Okur – Meltem Tanır Bülent İshakoğlu - Asiye Ayık Dizgi – Grafik Tasarım : Aydın Yayınları Dizgi Birimi

(1)

(2)

Bu kitabın her hakkı saklıdır ve AYDIN YAYINLARI’na aittir. 5846 sayılı yasanın hükümlerine göre kitabın düzeni, metni, soru ve şekilleri kısmen de olsa hiçbir şekilde alınıp yayımlana- maz, fotokopi ya da başka bir teknikle çoğaltılamaz.

Yayın Sorumlusu : Hüseyin Okur

Yazarlar : Hüseyin Okur – Meltem Tanır Bülent İshakoğlu - Asiye Ayık Dizgi – Grafik Tasarım : Aydın Yayınları Dizgi Birimi

ISBN No : 978-605-7945-51-8

Yayıncı Sertifika No : 16753

Basım Yeri : Ertem Basım Yayın Ltd. Şti. • 0312 640 16 23

İletişim : AYDIN YAYINLARI

[email protected]

Tel: 0312 418 10 02 • 0850 577 00 71 Faks: 0312 418 10 09

aydinyayinlari aydinyayinlari 0533 051 86 17

*

33

İNSAN SİNİR SİSTEMİ KARMA TEST - 1

4. D5. A6. B 1. B2. E3. E

1. İnsanda, beynin bir bölümünün, işlevlerinden bazı- ları aşağıda belirtilmiştir.

- Vücudun su dengesini düzenler.

- Karbonhidrat ve yağ metabolizmasını düzenler.

- Eşeysel olgunlaşmayı ve eşeysel yönelmeyi kontrol eder.

İşlevleri belirtilen beyin bölümü ve bu bölümün sinir sistemindeki yeri, aşağıdakilerden hangi- sinde doğru verilmiştir?

Beyin bölümü Beyin bölümünün bulunduğu yer

A)Talamus Ara Beyin

B)Hipotalamus Ara Beyin

C)Hipotalamus Uç Beyin

D)Pons Arka Beyin

E)Beyincik Arka Beyin

2. İnsanın düşünerek, planlayarak ve farkında olarak yaptığı tüm davranışlar uç beyin (beyin kabuğu) ta- rafından kontrol edilmektedir.

Buna göre aşağıdaki davranışlardan hangisini uç beyin kontrol etmez?

A) Zeynep'in geleceği hakkında hayal kurması B) Ayça'nın fizik problemi çözmeye çalışması C) Bihter'in resim yapmak üzere fırçayı eline alma-

sı ve kullanacağı boyaların rengini seçmesi D) Tunç'un zıplayarak ısınmaya çalışması E) Doğa'nın sobaya değen elini aniden çekmesi 3. Sinir sistemi kaynaklı bazı rahatsızlıklar aşağıda

verilmiştir.

- Merkezi sinir sistemini oluşturan sinirlerin çeşit- li nedenlerle miyelin kılıflarının tahrip olmasıyla ortaya çıkar.

- Büyük beyindeki ak madde kısmında yer alan bazal çekirdeklerin zarar görmesi sonucu kas hareketinde bozukluklar görülür.

- Beyinde protein birikimi, yakın geçmişin unutul- ması görülür.

- Sinir hücrelerinde geçici olarak elektrokimyasal boşalma görülür.

Verilen rahatsızlıklardan hangisinin açıklaması- na yukarıda yer verilmemiştir?

A) Epilepsi B) Multiple skleroz C) Alzheimer D) Parkinson

E) Şizofreni

4. Refleks ile ilgili olarak aşağıda verilen açıkla- malardan hangisi yanlıştır?

A) Refleksler uykuda da gerçekleşebilir.

B) Öğrenilen refleksler, beyin kabuğu denetiminde gerçekleşir.

C) Kalıtsal refleksler bir türün sağlıklı tüm bireyle- rinde aynıdır.

D) Omurilikle beyin bağlantısı kesilirse hiç bir refleks meydana gelmez.

E) Bazı kalıtsal reflekslerde iki çeşit nöron görev alır.

5. Şekilde, bir sinapsa ait kısımlar gösterilmiştir.

Sinaptik boşluk Sinaptik boşluğa salgılanan nörotransmitter maddelerle ilgili;

I. Getirici nöronun akson ucundan ekzositoz yo- luyla sinaptik boşluğa bırakılırlar.

II. Sinaptik boşluktaki nörotransmitterlerin fazlası ya hidroliz edilir ya da iletileceği nöron tarafın- dan endositozla içeri alınır.

III. Nörotransmitter molekül Na+, K+ veya Ca++

olabilir.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

6. Aşağıdakilerden hangisi merkezi sinir siste- minde yer almaz?

A) Talamus B) Kalp düğümleri C) Omurilik D) Omurilik soğanı

E) Pons

31

YAZILI SORULARI

İNSAN HAREKET SİSTEMİ

A. Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların yanına D, yanlış olanların yanına da Y yazınız.

(Her soru cümlesi 2 puan, toplam 20 puan) 1. ( Y )Kemik doku içerisinde kan damarı ve sinirler bulunmaz.

2. ( Y )Mide organındaki kas kasılırken I bandı daralır.

3. ( D )Aynı anda kasılıp aynı anda gevşeyen kaslara sinerjist kaslar denir.

4. ( D )Motor nöronlar ile iskelet kası hücreleri arasındaki bağlantıya motor uç plak denir.

5. ( D )Embriyonik gelişim sürecinde kıkırdak doku, kemik dokuya dönüşür.

6. ( Y )Tüm eklem çeşitlerinde sinoviyal zar bulunur.

7. ( D )Kalp kası hücreleri, motor nöronlardan uyarı almadan kasılıp gevşeyebilirler.

8. ( D )Kas kasılırken, kasın hacmi değişmez.

9. ( Y )Alt çene kemiği yarı oynar eklemlere örnektir.

10. ( D )En fazla kemik sayısı üyeler iskeletinde bulunur.

B. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun kelimelerle doldurunuz.

(Her kelime 2 puan, toplam 20 puan)

eklem süngerimsi kemik tendon kondrosit epifiz plağı

periost sarı ilik sarkoplazmik retikulum miyoglobin tonus

1. Kıkırdak doku hücresine kondrosit denir.

2. Kalp kaslarında oksijen depo eden molekül miyoglobin dir.

3. Kemiğin beslenmesi, onarımını ve kalınlaşmasını sağlayan yapı periost tur.

4. Kan hücrelerinin üretildiği kemik kısmı süngerimsi kemik dokudur.

5. Sarı ilik sadece uzun kemiklerde bulunur.

6. Kasların kemiklere bağlanmasını sağlayan bağ dokudan oluşmuş dayanıklı yapılara tendon denir.

7. Kas hücrelerinde kalsiyumun depolandığı hücre organeline sarkoplazmik retikulum denir.

8. Kemiklerin birbiriyle bağlantı yaptıkları bölgeye eklem denir.

9. İskelet kas demetlerinin, dinlenme halinde bile, bir miktar kasılı kalmasına tonus denir.

10. Uzun kemiklerin baş kısımlarında bulunan ve boyuna uzamayı sağlayan epifiz plağı bulunur.

A 1. Y 2. Y 3. D 4. D 5. D 6. Y 7. D 8. D 9 Y 10. D B. 1. kondrosit 2. miyoglobin 3. periost 4. süngerimsi kemik 5. Sarı ilik 6. tendon 7. sarkoplazmik retikulum 8. eklem 9. tonus 10. epifiz plağı

Karma Testler

Yazılı Soruları

www.aydinyayinlari.com.tr

1

11. SINIF

1. ? 2. ? 1. ? 2. ?

➤ Destek ve Hareket Sistemleri İnsan iskelet sistemi • 4

➤ Konu Testleri • 15 İnsanda hareket sistemi • 19

➤ Konu Testleri • 28

➤ Yazılı Soruları • 31

➤ Yeni Nesil Sorular • 33

➤ Sindirim Sistemi İnsan sindirim sistemi • 38

➤ Konu Testleri • 59

➤ Yazılı Soruları • 67

➤ Yeni Nesil Sorular • 69

➤ Cevaplar • 71

2. MODÜL

➤ İNSAN FİZYOLOJİSİ

Bölüm Kapağı

Alt bölümlerin

başlıklarını içerir. Modülün sonunda

tüm alt bölümleri içeren karma testler yer alır.

4 11. SINIF2. MODÜLİNSAN İSKELET SİSTEMİ

İnsan İskelet Sistemi İskelet sisteminin dokuları

Destek ve hareket sistemleri kıkırdak, kemik ve kas dokulardan oluşur.

Kıkırdak doku Kıkırdak doku esnek bir yapıya sahip olan destek dokudur.

Kıkırdak dokunun hücrelerine kondrosit, ara maddesine kondrin denir. Kondrositler, yuvarlak veya oval şekilli büyük çekirdekli hücrelerdir. Kondrob- last adı verilen hücreler tarafından oluşturulur. Bu hücreler ara maddeden kapsülle ayrılmış olan boşluklar içinde bulunurlar.

Kıkırdak dokuda kan damarları ve sinirler bulun- maz. Beslenme, bağ dokudan difüzyonla gerçekle- şir. Atık maddeler de aynı yolla uzaklaştırılır. İnsan- da, fetal dönemde iskelet kıkırdak dokudan oluşur.

doğuma yakın kemikleşir.

Kondrosit Kondrin

Kapsül

Şekil 11.1.3.1: Şekilde, esnek bir yapıya sahip olan kıkır- dak dokunun mikroskobik yapısı görülmektedir.

Hücreler arası maddedeki liflerin yapısına, düzeni- ne ve miktarına göre kıkırdak doku üçe ayrılır.

Destek ve Hareket Sistemleri İlişkili Kazanımlar

11.1. 2 : Destek ve hareket sisteminin yapı, görev ve işleyişini açıklar.

Akciger Kaburga

Eklem Burun Embriyo

Şekil 11.1.3.2: Şekilde, hiyalin kıkırdağın bulunduğu yapılar görülmektedir.

Sınıf İçi İşleyiş

Bu bölümdeki örnek soruların çözümlerine akıllı tahta uygulamasından ulaşabilirsiniz.

Okul yazılı sınavlarında çıkabilecek soruları içerir.

Modülün genelinde yorum yapma, analiz etme vb.

becerileri ölçen kurgulu sorulara yer verilmiştir.

Ayrıca modül sonunda tamamı yeni nesil sorulardan oluşan testler bulunur.

Yeni Nesil Sorular

Her alt bölümün sonunda o bölümle ilgili testler yer alır.

Alt Bölüm Testleri

15 İNSAN İSKELET SİSTEMİ

1. B2. D3. C 4. E5. B6. A

TEST - 1

1. İnsan iskeletinin görevleriyle ilgili olarak aşağı- da verilenlerden hangisi doğru değildir?

A) Organları koruyan kafesleri oluşturma B) Hormon salgılayarak kandaki kalsiyum miktarı-

nı ayarlama C) Kan hücrelerini üretme D) Kaslara bağlanma yüzeyi oluşturma E) Vücudun genel şeklini oluşturma

2. İnsanda embriyonik gelişimden hemen sonra, hiyalin kıkırdak yapıda olan iskeletin, kemik do- kuya dönüşmesinde, aşağıdaki etmenlerden hangisi doğrudan rol oynamaz?

A) Kalsiyum, fosfat gibi mineraller B) Güneş ışığı C) Kalsitonin hormonu D) Antikor sentezleme hızı E) D vitamini

3. Erişkin bir insana ait uzun kemiğin bölümleri şekil- de gösterilmiştir.

5 4

3 2 1

Numaralandırılmış kısımlardan hangisi kemiğin beslenmesinden, onarımından ve kalınlaşma- sından sorumlu olan periosttur?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

4. Kemik doku için aşağıdaki açıklamalardan han- gisi yanlıştır?

A) Hücreleri canlıdır ve ara maddenin osein prote- inlerini sentezler.

B) İnorganik tuzlar, kemiğe sertlik verir.

C) Parathormon miktarının kandaki artışı, kalsiyumun kemikten kana geçmesini sağlar.

D) Kaslar ve kirişler için bağlantı yerleri oluşturur.

E) Periost alyuvar ve akyuvar yapım yeridir.

5. İskeletimizi oluşturan bütün kemik çeşitlerinde;

I. Periost II. Sarı ilik III. Kırmızı ilik IV. Sert (sıkı) kemik doku V. Süngerimsi kemik doku yapılarından hangisi ortak olarak bulunmaz?

A) I B) II C) III D) IV E) V

6. Aşağıda uzun kemiğin bölümleri numaralandırıla- rak gösterilmiştir.

1 4

3

2 Uzun kemiklerle ilgili;

I. 2. kısım yaşam boyu uzamayı sağlar.

II. 4. kısımda havers ve volkman kanalları bulunur.

III. 3. ve 4. kısımlar tüm kemiklerde bulunur.

IV. 1. kısım epifiz plağıdır.

açıklamalarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız III B) Yalnız IV C) I ve III

D) I, II ve IV E) II, III ve IV 33

YENİ NESİL SORULAR

İNSAN HAREKET SİSTEMİ

❋ İnsan kalbinin çalışmasını sağlayan impulslar sinoatriyal (SA) ve atriyoventriküler (AV) düğümlerde üretilir. AV'de üretilen impulslar his demetleri aracı- lığıyla purkinje liflerine ve karıncık miyokardına ya- yılır ve böylece kan karıncık kaslarının kasılmasıyla atardamarlara pompalanır. SA, AV, his demetleri ve purkinje lifleri özelleşmiş kalp kası hücrelerinden oluşur.

❋ Dinlenme halindeki erişkin ve sağlıklı bir insanda kalp dakikada yaklaşık 80 kez atar. Bu birey koş- maya başlarsa sempatik nöronun akson ucundan, SA'ya saglılanan norepinefrin, kalbin ritmini 140'a kadar yükseltebilir. Bu bireyde, derin uyku halinde kalbin ritmi 50'ye kadar inebilir. Parasempatik nö- rondan SA'ya asetil kolin salgılanması, kalbin ritmi- nin düşmesini sağlar. Asetil kolin SA'yı oluşturan hücrelerin zarının iç yüzeyini hiperpolarize eder.

Böylece SA hücrelerinin depolarize olma zamanı uzar ve dolayısıyla ritim düşer.

❋ Bireyin aktivitesi arttıkça artan oksijenli solunum sonucunda kandaki CO

2 derişimi yükselir. CO 2'nin yükselmesi kan pH'sının düşmesine yol açar. Kan pH'sının 7,3'ün altına düşmesi, SA'nın daha sık impuls üretmesine, kan pH'sının 7,2'nin altına düş- mesi ise omurilik soğanının devreye girmesine yol açar. Omurilik soğanından köken alan impulslar sempatik sinirler aracılığıyla hem soluk alıp vermeyi sağlayan kasların hem de kalp kasının çalışma hızını eş zamanlı artırır.

❋ Adrenalin hormonu karaciğerde, kalp kası ve iskelet kaslarında glikojen depolarının glukoza hid- rolizlenmesini böylece hücrelerin ihtiyaç duyduğu glukozun hazır edilmesini sağlar.

❋ Tiroksin hormonu, mitokondrilerin krista zarlarında bulunan elektron taşıma sisteminin (ETS'nin) çalış- ma hızını artırır. ETS'nin çalışma hızı arttıkça hüc- relerde ATP, su ve ısı üretimi maksimuma çıkar.

Bu verilerden yola çıkarak ardışık soruları çö- zünüz.

1. Ara nöronlar arasındaki sinapslara veya mo- tor uç plaklardaki sinaptik boşluğa saglılanan asetil kolin uyarıcı etki yaparken, SA düğümü- ne salgılandığında inhibe edici etki yapmakta- dır. Asetil kolinin iki farklı etkisinin olası açıkla- ması nedir?

Ara nöronlar arasında veya motor uç plaklarda, asetil ko- lin uyarıcı olduğu hücrelerin zarında yer alan voltaj kapılı sodyum iyonu kanallarının kapılarının açılmasına ve do- layısıyla bu hücrelerde aksiyon potansiyelinin oluşma- sına yol açar. Oysa asetil kolin, kalbin sinoatriyal (SA) düğümünü oluşturan hücrelerin zarlarını uyardığında, bu kez pozitif yüklü iyonların hücre dışına çıkmasına ve hücrenin hiperpolarize olmasına yol açan bir mekaniz- manın devreye girmesine neden olur.

2. Kalp kaslarının çalışmasının düzenlenmesinde etkili olan yapı ve işlevleri açıklayınız.

Kalp kaslarının kasılıp gevşemesini sağlayan ritmik im- pulslar SA düğümünde üretilir. Omurilik soğanında üre- tilen ve sempatik nöronlarla iletilen impulslar kalp rit- mini artırırken, parasempatik nöronlarla iletilen impuls- lar ise kalp ritmini azaltır. Asetil kolin, kalbin çalışması- nı yavaşlatırken tiroksin, adrenalin ve noradrenalin hor- monları hızlandırır. Kandaki CO2 miktarının artması kal- bin ritmini artırır.

3. Kandaki CO2 miktarının artmasıyla oluşan kan pH'sındaki değişime bağlı olarak kalbin ritmin- deki değişimin grafiğini çiziniz.

Kalbin atım sayısı

Zaman

7 7,27,37,4

Normal Maksimum

CEVAPLAR

İNSAN SİNDİRİM SİSTEMİ

E.

Pepsinojen HCl

Pepsin

Tripsinojen Enterokinaz

Tripsin

Tripsinojen Tripsin

Tripsin

Kimotripsinojen Tripsin

Kimotripsin

YENİ NESİL SORULAR

1.

a.

• Öncelikle aşırı ve yanlış beslenme ve fiziksel aktivitenin az ol- ması öncelikli sebebler arasındadır.

• Diğer sebeplerde, sosyo kültürel etmenler, hormonlar ve metabolik etmenler

• Genetik etmenler

• Psikolojik sorunlar

• Sigara kulanma

• Alkol bağımlılığı

• Bazı ilaçların kullanımı

• Doğum sayısı ve doğumlar arası süre

• Anne sütünün 18 aydan daha az verilmesi

b.

• Egzersiz ve düzenli spor

• Beslenme ve davranış değişikliği tedavisi

• Diyet

• İlaç

• Cerrahi müdahale

c.

• İnsülin direnci

• Hipertansiyan

• Kalp, damar hastalıkları

• Sosyal uyumsuzluk

• Uyku apnesi

• İskelet, kas problemleri

• Karaciğer yağlanması

• Menstruasyon düzensizlikleri

• Astım

• Solunum güçlüğü

• Ruhsal sorunlar

d.

Düzenli, dengeli ve her öğünde yeterli besin alan sağlıklı bir bireyin kanındaki ghrelin hormonu miktarının gün içerisindeki değişimi grafikteki gibi olabilir.

Zaman Ghrelin hormonunun kandaki miktarı

Normal değer

Uyku Uyanma Kahvaltı (30 dk) Öğle yemeği (30 dk) Akşam yemeği (30 dk)

Sağlıklı bireylerde

Obez veya aşırı obez bireylerde düzensiz, dengesiz ve gereksinim duyulandan çok daha fazla besin alınımına neden olabilen ghrelin hormonunun kandaki miktarı, büyük olasılıkla grafikteki gibi elde edilmektedir.

Zaman Ghrelin hormonunun kandaki miktarı

Normal değer

Uyku Uyanma kahvaltı Atıştırma Öğle yemeği Aperatif Akşam yemeği Atıştırma

Obez veya aşırı obez bireylerde

Sonuç; Sağlıklı bireylerde, gün içerisinde ghrelinin kandaki mikta- rı az sayıda ve kısa süreli olarak normal (eşik) değerinin üzerine çı- karken, obez bireylerde çok kez ve uzun sürelerde eşiğin üzerinde seyretmektedir.

2.

Olası cevap: Belirtilen hidroliz enzimleri kilusa salgılansaydı, ki- lusta oluşan besin monomerlerinin önemli bir kısmı bağırsak bak- terilerince kullanılırdı. Bu durum kar topu etkisine yol açabilirdi. Ki- lusta daha çok besin monomeri, daha çok bakteri anlamına gelirdi.

Bakterilerin normalden daha fazla olması vücuda emilen monomer miktarını çok azaltabilirdi.. Giderilemeyen açlık hissi daha çok bes- lenmeye yol açabilirdi. Daha çok besin, daha çok bakteri! Daha çok bakteri, daha çok açlık hissi....

Olası diğer durum, normalden çok daha fazla dışkılama gözlenir- di. Normalde dışkının yaklaşık %75'i bakteridir. Bağırsak habitatın- da artan bakteri sayısı daha çok dışkı, daha çok dışkı daha çok besin kaybı anlamına gelir.

Olası üçüncü bir durum da kilusa salgılanan enzim miktarı, daha çok enzim kaybı, dolayısıyla organik monomer kayı anlamına gele- bilirdi.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(3)

1

11. SINIF

1. ? 2. ? 1. ? 2. ?

➤ Destek ve Hareket Sistemleri İnsan iskelet sistemi • 4 ➤ Konu Testleri • 15

İnsanda hareket sistemi • 19 ➤ Konu Testleri • 28

➤ Yazılı Soruları • 31 ➤ Yeni Nesil Sorular • 33

➤ Sindirim Sistemi

İnsan sindirim sistemi • 38 ➤ Konu Testleri • 59 ➤ Yazılı Soruları • 67 ➤ Yeni Nesil Sorular • 69 ➤ Cevaplar • 71

2. M OD ÜL

➤ İNSAN FİZYOLOJİSİ

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(4)

2

KONUYA HAZIRLIK

☛ Bu sayfadaki içerik “Destek ve Hareket Sistemi” konusuyla ilgili 9. sınıfta gördüğünüz konuların tekrarı amacıyla hazırlanmıştır.

Destek ve Hareket Sistemleri Bir hücreli canlılarda destek

Bir hücreli canlılarda destek görevini yapan yapılar;

Prokaryotlarda hücre çeperi hücrenin şeklini oluş- turur ve hücreyi korur.

Ökaryotlardan alg türlerinde hücre çeperi hücreye şekil verir ve korur.

Öglena, paramasyum türlerinde hücre zarının ka- lınlaşmış ek katmanı olan pelikula hücrenin belirgin bir şekle sahip olmasını sağlar. Bazı türlerde pelikulanın yapısına silis, kalsiyum gibi minerallerin katılmasıyla kabuk oluşur. Protista aleminin forami- nifera veya radiolariya türlerinin bu kabukları deniz zemininde binlerce yıl boyunca birikerek basınç al- tında tebeşir, çakmak taşı gibi silisli kayaları oluştu- rur.

Amiplerde pelikula bulunmaz. Bu nedenle amiple- rin belirgin bir şekli yoktur.

Hücre zarı, endoplazmik retikulumun yanında özel- likle hücre iskeletleri olan mikrotübül, mikrofila- ment ve ara filamentler hücrelere önemli oranda destek ve direnç kazandırır. Bu hücre iskeletleri protein yapılı moleküller olup tüm ökaryot hücreler- de bulunur.

Bir hücrelilerde hareket

Birçok bir hücreli organizma, suyun hareketiyle pa- sif olarak yer değiştirir.

Bir hücreli birçok canlı türünde ise siller, kamçılar veya yalancı ayaklarla aktif olarak yer değiştirme hareketleri gözlenir. Bir hücrelerin bu aktif hareketlerine taksi denir. Bir hücrelilerin tepki hareketleri olan taksi çeşitlerinde uyarının yönüne bağlı olarak tepki oluşturulur. Örneğin amibin besine doğru hareket etmesi + kemotaksi, öglenanın kuvvetli ışık- tan uzaklaşması ise - fototaksis olarak adlandırılır.

Bitkilerde destek

Tüm bitki hücrelerinde destek ve direnci selüloz yapılı olan hücre çeperi ve turgor basıncı oluş- turur. Ayrıca iletim demetlerinden odun boruları da destek görevini üstlenmiştir.

Bir canlı organizma yer değiştiriyorsa aktif hareket, durum veya konum değiştiriyorsa pasif hareket adını alır. Çoğu bir hücreli ve hayvan türleri aktif, bitki ve mantar türleri ise pasif hare- ketli canlı organizmalardır.

UYARI

Bitkilerde hareket:

Bitkilerde sinir ve kas sistemleri yoktur. Dolayısıyla mantarlar gibi bitkilerde aktif hareket edemezler.

Bitkilerde iki çeşit pasif hareket görülür. Bu hare- ketler tropizma ve nasti olarak adlandırılır.

Bitkilerde büyümeye bağlı olarak gerçekleşen yö- nelim hareketlerine tropizma denir. Tropizma ha- reketleri etkinin yönüne bağlı olarak gerçekleşir.

Ayçiçeğinin gövdesinin güneşe yönelmesi + fotot- ropizma

• Bitki köklerinin suya yönelmesi + hidrotropizma Bitkilerde etkinin yönüne bağlı olarak gerçekleşme-

yen irkilme, diğer adıyla ırganım hareketine nasti denir. Nasti hareketlerinin oluşumunda turgor ba- sıncındaki değişim etkili olur.

• Akşamsefası bitkisinin çiçek yapraklarının gün- düz kapalı, gece açık olması fotonasti

• Çiğdem bitkisinin soğukta taç yapraklarını kapat- ması, sıcakta açması termonasti örnekleridir.

Hayvanlarda destek sistemleri

Hayvanlarda iskelet sistemlerinin genel olarak üç temel görevi bulunur.

Organizmanın destek direncini oluşturma ve orga- nizmayı koruma

Organizmanın hareketini kas sistemleriyle birlikte sağlama

Destek sistemleri ayrıca kan hücrelerini üretme veya mineral deposu olma gibi işlevlere de sahiptir.

Hayvanlarda üç çeşit iskelet bulunur;

a) Hidrostatik iskelet

Hidrostatik iskelet, kapalı bir vücut boşluğunda basınç altında tutulan bir sıvıdan oluşur. Vücudun içerisinde sıkıştırılan sıvının sağladığı destek hem organizmanın çöküp büzülmesini önler hem de kaslarla sıkıştırılıp yer değiştirilen sıvı ile canlının hareket etmesini sağlar.

Yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlarda, ayrıca hid- ra, deniz anası gibi sölenterlerde hidrostatik iskelet bulunur.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(5)

3

KONUYA HAZIRLIK

☛ Bu sayfadaki içerik “Olasılık” konusuyla ilgili 10. sınıfta gördüğünüz konuların tekrarı amacıyla hazırlanmıştır.☛ Bu sayfadaki içerik “Destek ve Hareket Sistemi” konusuyla ilgili 9. sınıfta gördüğünüz konuların tekrarı amacıyla hazırlanmıştır.

b) Dış iskelet

Canlıları dıştan gelen etkilere karşı korur. Su ve ısı kaybını önler. Kaslar iskelete içeriden bağlanmıştır.

İskeletin üzerinde vücut örtüsü bulunmaz.

Ektoderm kökenlidir. Omurgasız hayvanların bir çoğunda organik veya inorganik maddelerden oluşan kitin veya kalker yapılı dış iskelet bulunur.

Midye, salyangoz gibi yumuşakcalarda, istakoz gibi kabuklularda CaCO₃(kalsiyum karbonat) yapılıdır.

Eklembacaklılarda ise azotlu bir polisakkarit olan kitinden yapılmıştır. Dış iskelet, canlının büyüme- sini sınırlandırabilmektedir.

c) İç iskelet

Vücudun iç kısmında bulunur. Üzeri çeşitli vücut ör- tüleriyle örtülmüştür. Kaslar iskelete dıştan bağlıdır.

İç organlara bağlanma yüzeyi oluşturur ve onları dıştan gelen etkilere karış korur.

Omurgasızlardan süngerlerde, derisidikenlilerde ve omurgalılarda iç iskelet bulunur.

Süngerlerde iç iskelet spikül denen kalsiyum iğ- nelerden oluşur. Derisidikenlilerde iç iskelet protein ağlarının üzerine biriken kalsiyumun oluşturduğu plakalardan şekillenir.

Omurgalıların tamamında ise bağ doku kökenli kıkırdak veya kemik dokudan oluşan bir iç iskelet bulunur ve bu iskelet mezoderm tabakasından oluşur. Embriyo döneminde kıkırdak olan iskelet, gelişim sürecinde kemikleşir. Köpek balığı gibi bazı omurgalılarda iskelet, kıkırdak dokudan yapılmış- tır. Diğer omurgalılarda ise iskelet kemik yapıdadır.

Kemikli balıklar, kurbağalar, sürüngenler kuşlar ve memelilerin iç iskeleti embriyo döneminde kıkırdak, ergin dönemde kemik dokudan oluşur.

Sürüngen, kuş ve memeli türlerinde kalp ve akci- ğerleri özel olarak koruyan göğüs kafesi (kaburgalar) gelişmiştir.

Kuşların uzun kemiklerindeki sarı ilik kanallarında sarı ilik bulunmaz. Bunun yerine hava keseleri yer- leşmiş olup kemiklerin daha hafif olmasını ve uçma kolaylığı sağlar.

Memelilerin uzun kemiklerindeki sarı ilik kanalında sarı ilik bulunur.

Tüm omurgalıların iskelet sistemi ile iskelet kasları birbirine çok sıkı bağlanmıştır. Böylece canlının çok karmaşık, ani ve hızlı hareketleri iki sistemin bütün- lüğüyle sağlanır.

ÖRNEK

1

Şekilde, omurgasız hayvan türlerinin dış iskeletleri gö- rülmektedir.

Hayvanlardaki dış iskeletlerin görevleri veya özellik- leriyle ilgili, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

A) Canlıyı su kaybından korur.

B) Canlıyı mekanik darbelere karşı korur.

C) Renk veya desen açısından yaşadığı zeminle uyumlu olup canlıyı avcılardan korur.

D) Eş bulma ve üreme artırır.

E) Dış iskeletin tüm çeşitleri, aynı çeşit polisakkarit ve mineral içerir.

1. E

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(6)

4 11. SINIF 2. MODÜL İNSAN İSKELET SİSTEMİ

İnsan İskelet Sistemi İskelet sisteminin dokuları

Destek ve hareket sistemleri kıkırdak, kemik ve kas dokulardan oluşur.

Kıkırdak doku

Kıkırdak doku esnek bir yapıya sahip olan destek dokudur.

Kıkırdak dokunun hücrelerine kondrosit, ara maddesine kondrin denir. Kondrositler, yuvarlak veya oval şekilli büyük çekirdekli hücrelerdir. Kondrob- last adı verilen hücreler tarafından oluşturulur. Bu hücreler ara maddeden kapsülle ayrılmış olan boşluklar içinde bulunurlar.

Kıkırdak dokuda kan damarları ve sinirler bulun- maz. Beslenme, bağ dokudan difüzyonla gerçekle- şir. Atık maddeler de aynı yolla uzaklaştırılır. İnsan- da, fetal dönemde iskelet kıkırdak dokudan oluşur.

doğuma yakın kemikleşir.

Kondrosit

Kondrin

Kapsül

Şekil 11.1.3.1: Şekilde, esnek bir yapıya sahip olan kıkır- dak dokunun mikroskobik yapısı görülmektedir.

Hücreler arası maddedeki liflerin yapısına, düzeni- ne ve miktarına göre kıkırdak doku üçe ayrılır.

Destek ve Hareket Sistemleri

İlişkili Kazanımlar

11.1. 2 : Destek ve hareket sisteminin yapı, görev ve işleyişini açıklar.

Akciger Kaburga

Eklem Burun Embriyo

Şekil 11.1.3.2: Şekilde, hiyalin kıkırdağın bulunduğu yapılar görülmektedir.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(7)

İNSAN İSKELET SİSTEMİ www.aydinyayinlari.com.tr

5

11. SINIF 2. MODÜL

2. E 3. A 1) Hiyalin kıkırdak: Hücreler arası maddesi homo-

jen saydam ve camsı görünümdedir. Yapısında kollajen lifler bulunduğundan basınca dayanıklı- dır. Omurgalıların embriyonik iskeletini oluşturan kıkırdak tipidir. Ergin omurgalılarda ise kaburga uçlarında burun, bronşlar, eklem başları ve soluk borusunda bulunur.

2) Elastik kıkırdak: Bol miktarda elastik lif bulundu- rur. Bu nedenle bükülme özelliğine sahiptir. Meme- lilerde dış kulak yolu kulak kepçesi, östaki borusu ve gırtlak kapağında (epiglottis) bulunur.

Kulak kepçesi

Kulak yolu Östaki borusu

Şekil 11.1.3.3: Şekilde, elastik kıkırdağın bulunduğu yapı- lar görülmektedir.

3) Fibröz (lifli) kıkırdak: Bol miktarda kollajen lif içe- rir. Kıkırdak dokunun diğer çeşitlerine göre, kondrosit sayısı daha azdır. Gerilme ve basınca daya- nıklıdır. Omurlar arası disklerin yapısında bulunur.

Ayrıca köprücük kemiklerinin ekleminde, diz ekleminde ve kalça ekleminde bulunur.

Şekil 11.1.3.4: Şekilde, fibröz kıkırdağın bulunduğu omur- gayı oluşturan omurlar arası diskler görülmektedir.

ÖRNEK

2

İnsan iskelet sisteminin görevleri veya özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

A) Vücudun genel planını oluşturma B) Kemik ve kıkırdak hücrelerinden oluşma C) Kan hücrelerinin üretim merkezi olma

D) Organlara ve iskelet kaslarına tutunma yüzeyi oluş- turma

E) Hücrelerinin olgun evrede canlılığını yitirmesiyle iş- levini yapma

ÖRNEK

3

Kıkırdak dokunun özellikleriyle ilgili;

I. Metabolik hızı diğer dokulardan yüksektir.

II. Birkaç hücrenin aynı kapsül içerisinde yer aldığı tek doku örneğidir.

III. Hücreleri bölünme ve dokunun yenilenme yetene- ği, bireyin hayatı boyunca devam eder.

A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(8)

6 11. SINIF 2. MODÜL

Kemik Doku

Hücrelerine osteosit, hücreleri tarafından olu- şan organik ve inorganik moleküllerden oluşan ara maddesine osein denir. Oseinin organik kısmı protein yapıdaki kollajen liflerden, inorganik kısmı ise kalsiyum fosfat, kalsiyum karbonat, potasyum ve magnezyumdan oluşur.

TANIM

İnsanda, kemik dokuda, yaş ilerledikçe organik madde miktarı azalırken, inorganik madde miktarı artar. Dolayısıyla kemik sertleştiği için kemiklerin kırılganlıkları artar, onarım ve iyileşmesi zorlaşır.

Kemik doku içinde osteoklast adı verilen hücreler bulunur. Bunlar kemik doku içinde kanallar açarak yıpranmış kemik doku hücrelerinin yıkımını sağlar.

Osteoklastları izleyen, osteosit hücrelerini oluştu- ran osteoblastlar yeni kemik hücrelerini oluşturur.

Sürekli devam eden bu kemik yıkımı ve yapımı, ke- miğin taşıyabileceği kuvvetlerin ayarlanmasını ve kemiğin yeniden şekillenmesini sağlar.

Kemikleri dıştan saran zara periost denir. Periost bağ dokudan oluşur ve bol miktarda kan damarı, lenf damarı ve sinir içerir. Periost, kemik hücreleri- nin oluşumunu, kemiğin enine büyümesini, yenilen- mesini ve onarımını sağlar.

Kemik doku sert (sıkı) kemik doku ve süngerimsi kemik doku olmak üzere ikiye ayrılır.

Sert (sıkı) kemik doku

Uzun kemiklerin gövdesinde, baş kısmının üzerin- de ve iskeleti oluşturan tüm kemiklerin dış yüzeyin- de bulunur. Sert kemik doku bükülmeye ve baskıya dayanıklı olup, hücreleri ve ara maddesi düzenli bir dizilime sahiptir. Enine kesitinde iç içe geçmiş halkalar şeklinde lamelli yapısı gözlenir. Lamellerin ortasında sinir hücrelerini ve kan damarlarını taşı- yan, kemiğin ortasındaki sarı ilik kanalına paralel uzanan havers kanalı bulunur.

Havers kanallarını birbirine bağlayan yan kanallara volkmann kanalı denir. Sinirler ve kan damarları havers ve volkmann kanallarının içerisinde yer alır.

Sıkı kemik dokuda bulunan osteosit, osteoblast ve osteoklast gibi hücreler, kan damarlarından besin ve O₂ alırken, metabolik artıklarını da aynı yolla kana verir.

% 20 Su

% 30 Organik madde

%50 inorganik madde

bulunur.

Yetişkin bir insanın kemik analizinde ortalama;

UYARI

Kemik astar hücreleri

Yaşlı Osteosit

Yeni Osteosit

Kemik astar hücreleri Osteoklast

Makrofajlar

Osteoblastlar

Osteoid

Yeni kemik

Eski kemik

osteositler

Hasarlı veya yaşlı

hücrelerin yıkımı Yeni kemik

hücrelerinin yapımı Mineral birikimi ve dokunun yenilenmesi

Şekil 11.1.3.5: Şekilde osteoklastların, eski kemiği tahrip ederek, açtığı tünellerle osteblastlar sayesinde oseosit hücrelerinin doldurulduğu yeni kemik dokunun oluşumu görülmektedir.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(9)

7

11. SINIF 2. MODÜL

Osteoblast Osteosit

Sinir Osteoklast

Havers Kanal

Lakün Toplardamar

Atardamar

Şekil 11.1.3.6: Şekilde, kemiğin enine kesitinin mikroskobik yapısı görülmektedir. Osteonlar merkezinde bir havers ka- nalı içerir. Havers sistemi atardamar, toplardamar ve sinir demetlerinin kemiğe yerleştiği yapılardır. Havers sistemi uzun kemiklerin merkezinde yer alan sarı ilik kanalına paralel dizilim gösteren yapılardır. Volkman kanalları, havers kanallarına dik bağlanan kemikte yatay yerleşen yapılardır.

Kemik zarı (periost)

Osteon

Sinir

Toplardamar

Atardamar

Volkman kanalı

Osteosit

Havers kanalı

Sert kemik doku

Süngerimsi kemik doku Lakün

Şekil 11.1.3.7: Şekilde kemiğin boyuna kesitinin yapısı gö- rülmektedir.

Süngerimsi kemik doku

Uzun kemiklerin uç kısımlarında ve diğer kemiklerin sert kemik dokusunun altında, kemiğin merkezinde yer alır.

Gözenekli yapıya sahip olup, düzensiz lamellerden oluşmuştur. Kan hücrelerinin yapımını gerçekleştiren kırmızı kemik iliğini içerir. Burada kök hücre ve kan hücreleri bulunur.

Süngerimsi kemik

Sert kemik Periost

Kan kök hücresi

Granülsüz akyuvarlar

KanPulcukları Alyuvarlar

Monosit ve Lenfositler Granüllü

akyuvarlar Kırmızı

kemik iliği Kan

damarları

Şekil 11.1.3.8: Şekilde süngerimsi kemik dokuda bulunan kırmızı kemik iliğindeki kök hücrelerinin farklılaşması görülmektedir.

Kemik oluşumu ve büyümesi

İnsanda iskelet sisteminin temel yapı birimlerinden olan kemiklerin oluşumu iki şekilde gerçekleşir.

1. Bağ doku hücrelerinden fibroblastların bölün- mesi ve farklılaşmasıyla kemik hücreleri oluşur. Örne- ğin, yeni doğanın baş iskeletindeki bıngıldak, bağ dokunun kemikleşmesiyle oluşur.

2. Hiyalin kıkırdak hücreleri, gelişim boyunca yı- kılarak kemik dokuya dönüşür. İnsanda bir yanda kemik yapımı devam ederken bir yandan da kemik yıkımı olur.

Büyüme çağında yapım yıkımdan fazla olduğu için kemikler uzar.

Kemiklerin uzamasını kıkırdak doku sağlar Eksen ve üyeler iskeletindeki kemikler, kıkırdak kökenli olduğundan kemikleşme sürecinde büyüye- bilirler. Embriyonik dönemde kıkırdak olan iskelet kemikleşirken, kemik ucu ile kemik gövdesi arasın- da bulunan bir bölge epifiz plağı adı verilen hiyalin kıkırdak doku olarak kalır. Bu yapı sayesinde boyca uzama devam eder.

Ergenlik bitiminde epifiz plağı hormonların etkisiyle tümüyle kemiğe dönüşür ve büyüme sona erer.

İnsanda boyca büyümenin sınırlı olmasının nedeni budur.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(10)

8 11. SINIF 2. MODÜL

Kemiklerin kalınlaşmasını kemik zarı (periost) sağlar

Kemik zarı, iç kısmına yeni kemik hücreleri oluştu- rur, böylece kemik kalınlaşır. Periost kemiğin bes- lenmesini, onarılmasını ve kalınlaşmasını sağlar.

Kemik Oluşumunda;

İnsanda, embriyonik dönemde, mezoderm ta- bakasından farklılaşan mezenşim hücreleri bağ dokuya, ardından kıkırdak ve kemik dokuya farklılaşır.

UYARI

Hormonlar, mineraller, vitaminler, dengeli beslenme, eğzersiz ve genetik faktörler etki eder.

Kemiğin oluşumunda kalsiyum, fosfat ve potas- yum gerekli olan minerallerdir. Bu minerallerin ke- miklere geçmesi ve kanda belirli oranda tutulması gerekir. Bunu da paratiroid bezinden salgılanan parathormon ve tiroid bezinden salgılanan kalsi- tonin hormonu ile sağlar. Parathormon kemikler- den kana kalsiyum geçişini arttırarak kanda azalan kalsiyumun normal düzeyine çıkmasını sağlar. Kal- sitonin ise kandaki kalsiyum ve fosfatın kemiklere geçmesini sağlar.

Kemiklerin gelişmesine, büyümesine hipofiz bezinden salgılanan büyüme hormonu (STH) ve tiroid bezinden salgılanan ve metabolizma hızını düzen- leyen tiroksin hormonu da etki eder.

Kemiklerde kalsiyum ve fosforun birikmesinde D vitamini de etkilidir. Öncül D vitamini deri hücrele- rinde ultraviyole ışınlarının etkisiyle başlayan süreç böbreklerde D vitaminine dönüşümle sonlanır.

D vitamininin eksikliğinde kalsiyum ve fosfat emili- mi azalır, kemiklerde sertleşme olmaz. Kemiklerin yumuşak olmasıyla oluşan bu hastalığa çocuklar- da raşitizm, yetişkinlerde ise osteomalazi denir.

Kemik gelişimi için A ve C vitaminlerine de gerek duyulmaktadır.

Kemik gelişiminde beslenmenin de önemli rolü vardır. Kalsiyum oranı yüksek olan süt ve süt ürün- leri, protein değeri yüksek olan yumurta ve et gibi besinler vitamin açısından da taze sebze ve meyve tüketilmelidir.

Düzenli spor yaparak hücrelere bol miktarda besin ve oksijen taşınması sağlanmalı ve kemik gelişimi artırılmalıdır..

Bütün bunların yanısıra kemik gelişiminde anne ve babadan alınan genler, büyüme potansiyelini belir- ler.

Kırmızı kemik iliği tüm kemiklerde bulunurken, sarı kemik iliği sadece uzun kemiklerde bulunur.

UYARI

Şekil 11.1.3.9: Şekilde, uzun kemiklerde embriyo döneminden, ergin döneme kadar büyüme görülmektedir.

Birincil kemikleşme merkezi

Embriyoda şekillenen ilk kemikler hiyalin kıkırdaktan oluşur.

İkincil kemikleşme merkezi

Epifiz plağı

Eklem kıkırdağı

Sarı ilik

Kırmızı ilik

Periost Sert kemik

Süngerimsi kemik Kan

damarları

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(11)

9

11. SINIF 2. MODÜL

İnsan iskeleti

Üst çene kemiği Elmacık kemiği Burun kemiği

Alt çene kemiği

El parmak kemikleri El bilek kemikleri Oturga kemiği Göğüs kemiği

Sırt omurları Göğüs kafesi (Kaburgalar)

Omurga

El tarak kemikleri Sağrı omurları Bel omurları

Ayak parmak kemikleri Ayak tarak kemikleri Ayak bilek kemikleri Ön kol kemiği

Dirsek kemiği Kalça (Leğen) kemiği

Çatıkemiği Pazu kemiği Kürek kemiği Kafatası

Sağ köprücük kemiği Sol köprücük kemiği

Boyun omurları

Uyluk kemiği

Diz kapağı kemiği

Kaval kemiği

Baldır kemiği

Kuyruk sokumu omurları

Şekil 11.1.3.10: Şekilde insan iskeletinin genel yapısı görülmektedir.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(12)

10 11. SINIF 2. MODÜL

İnsan iskeletinde, şekillerine göre dört çeşit ke- mik bulunur:

1. Uzun Kemikler: Kol, bacak kemikleri, örnek ola- rak verilebilir. Pazu, ön kol ve dirsek kemikleri kolda uyluk, kaval, baldır kemikleri de bacaklarda bulunan uzun kemiklerdir.

Uzun kemiklerin gövde kısmında sıkı kemik, baş kısımlarında süngerimsi kemik doku bulunur. Ayrıca gövdenin ortasındaki boşluk, sarı kemik iliği ile doludur.

Uzun kemiğin baş kısmı ile gövdesi arasında, kemiğin boyuna uzamasını sağlayan ve kıkırdak doku yapısın- da olan epifiz plağı bulunur. Epifiz plağı, genellikle 23 yaşına kadar kemikleşir ve kemiğin boyuna uzaması durur.

Epifiz plak Süngerimsi kemik

Sarı kemik iliği

Kemik kanalı

Kırmızı kemik iliği

Kemik zarı (Periost) Sert kemik

Eklem kıkırdağı

Şekil.11.1.3.11: Şekilde, uzun kemiğin yapısı görülmekte- dir.

2. Kısa Kemikler: El ve ayak bilek kemikleri örnek olarak verilebilir. Dıştan kemik zarı ile sarılmıştır. Ke- mik zarının altında sert kemik, en içte süngerimsi kemik doku bulunur.

Kısa kemik

Şekil.11.1.3.13: Şekilde, kısa kemik örneği olan el bilek ke- miği görülmektedir.

3. Yassı kemikler: Kafatası, kalça, göğüs ve ka- burga kemikleri örnek olarak verilebilir. Yapıları kısa kemikler gibidir.

4. Düzensiz şekilli kemikler: Omur kemikleri ve bazı yüz kemikleri örnek olarak verilebilir. Belirli bir şe- killeri olmayıp yapıları kısa ve yassı kemiklere benzer.

Omur deliği Omur gövdesi

Yan çıkıntı Dikensi çıkıntı

Şekil 11.1.3.14: Şekilde, omurgayı oluşturan düzensiz ke- miklere örnek olan omur kemiği görülmektedir.

Kürek kemiği Yan kafa kemiği

Alın kemiği Temel kemik

Burun kemiği Elmacık kemiği Üst çene Dişler Alt çene Alt çene kemiğinin

oynar eklemi Art kafa kemiği

Şakak kemiği

(a) (b)

Şekil 11.1.3.12: Şekilde, insan baş iskeleti (a) ve kürek kemiği (b) görülmektedir. Kürek kemiği ve baş iskeletinin birçok kemiği yassı kemik örneğidir.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(13)

11

11. SINIF 2. MODÜL

4. C

İskeletin görevleri

Vücudun çatısını oluşturma

İç organları mekanik etkilere karşı koruma Vücuda destek ve direnç sağlama

İç organlara ve kaslara bağlanma yüzeyi sağlama Eklemler yardımıyla vücuda hareket yeteneği sağ-

lama

Madensel tuzları ve mineralleri depolama Kan hücrelerini üretme

İnsanda iskelet yapısı, eksen iskeleti (baş ve göv- de iskeleti) ve üyeler iskeleti (kollar ve bacaklar) olmak üzere iki temel kısma ayrılır.

ÖRNEK

4

İnsanda iskelet sisteminde yer alan kemiklerin gö- revleriyle ilgili olarak,

I. Büyüme hormonu salgılama II. Kan hücreleri üretme III. Vücudun şeklini koruma IV. Vücut ısısını oluşturma yargılarından hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve IV D) III ve IV E) I, II, III ve IV

Eksen İskeleti

Baş ve gövde iskeletinden oluşur.

Baş iskeleti

Kafatası ve yüz kemiklerinden oluşur.

Kafatasında 8, yüzde 12 kemik vardır.

Kafatasında; alın, art kafa, kalbur, yan kafa, şakak ve temel kemikleri; yüz kemiklerinde ise tırnakcık, elmacık, burun, boynuzcuk, üst çene, damak, sapan ve alt çene kemiği bulunur.

Baş iskeletinde alt çene kemiği, şakak kemiği- ne oynar eklemle bağlı ve hareketlidir. Baş iskeletinin diğer kemikleri oynamaz eklemli olup hareketsizdir.

UYARI

Alın kemiği Yan kafa

kemiği

Temel kemiği Kalbur kemiği Burun kemiği Elmacık kemiği Üst çene kemiği Alt çene kemiği Şakak

kemiği Art kafa

kemiği

Şekil 11.1.3.15: Şekilde, baş iskeletini oluşturan kemik çe- şitleri görülmektedir.

Gövde İskeleti Gövde iskeletinde,

• Omurga, 33 kemik

• Göğüs kemiği, 1 kemik bulunur.

• Kaburgalar, 24 kemik

DiskOmur Boyun (7)

Sırt (12)

Bel (5)

Sağrı (5) Kuyruk sokumu (4)

Omur gövdesi

Süngerimsi kemik Sert (sıkı) kemik Yan çıkıntı Dikensi çıkıntı Omur

deliği

Şekil 11.1.3.16: Şekilde, omurganın bölümleri görülmekte- dir. Omurga, 33 omur kemiğinin üst üste oturmasıyla oluşur.

Böylece omur delikleri omurga kanalını oluşturur. Omurga kanalına omiriliği yerleşir. Boyun, sırt ve bel omurları yarı oynar, sağrı ve kuyruk sokumu omurları ise oynamaz eklemlerle birbirlerine bağlıdır.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(14)

12 11. SINIF 2. MODÜL

Omurga: Omur denilen 33 kemikten oluşur. En üstteki boyun omuruna atlas, atlasın altındaki ikinci omura ise eksen adı verilir. Eksen kemiğinin çıkın- tısı atlas kemiğinin içine yerleşmiştir. Bu biçimlen- me başın eksen kemiği etrafında rahatça hareket etmesini sağlar. Omurlar üst tarafta kafa kemiği alt tarafta kalça kemikleri ve sırtta kaburga kemikle- ri ile eklem yapar.

Göğüs Kemiği; Vücudun göğüs bölgesinde soluk borusunun önünde yer alır. Yassı kemik olup, kaburga kemiklerine bağlanma yüzeyi oluşturur.

Kaburga kemikleri; Göğüs bölgesini saran 12 çift yassı şekilli kemiklerdir. Tümü vücudun arkasında sırt omurlarına eklem yapar. Önden ilk 7 çift göğüs kemiğine eklem yapmıştır. 8, 9 ve 10 çiftler birbirine bağlandıktan sonra 7. kaburga kemiği ile eklem yapar. 11. ve 12. kaburga çiftlerinin ön uçları serbest- tir. Bunlara yüzücü kaburgalar denir. Kaburgala- rın görevi kalbi ve akciğeri çevreleyerek mekanik olarak bu organları korumak ve destek sağlamaktır.

Ayrıca nefes alıp vermeyi sağlayan kaslara, tutunma yüzeyi oluşturur.

Köprücük kemiği

Kürek kemiği

Göğüs kemiği

Kaburga kemiği

Omur kemiği Omur diski

Şekil 11.1.3.17: Şekilde, göğüs kafesini oluşturan kemikleri görülmektedir.

Üyeler iskeleti

Omuz ve kalça kemeri ile kol ve bacak kemiklerinden oluşur.

Omuz kemeri: Sağlı, sollu önde 2 köprücük kemi- ği arkada 2 kürek kemiğinden oluşmuştur. Köprü- cük kemiklerinin bir ucu göğüs kemiğine, diğer ucu kürek kemiğine bağlanmıştır.

Köprücük kemiği

Kol (pazu) kemiği

Kürek kemiği

Şekil 11.1.3.18: Şekilde, omuz kemeri görülmektedir.

Kalça kemeri: Kalça, oturga ve çatı kemiklerinin bir araya gelmesi ile oluşur. Bu kemiklerin oluştur- duğu boşluğa legen boşluğu ya da pelvis boşlu- ğu denir.

Kalça eklemi

Oturga

kemiği Oturga

kemiği Çatı kemiği Uyluk

Leğen kemiği

Şekil 11.1.3.19: Şekilde, kalça, oturga, legen ve çatı kemik- lerinden oluşan kalça kemeri görülmektedir.

Kol ve bacak kemikleri

En fazla kemik sayısına sahip olan iskelet kısmı- dır. Uzun ve kısa kemiklerden oluşan kol ve bacak kemikleri her birinde 30’ar kemik olmak üzere toplam 120 kemik içerir.

Kol kemikleri; Pazu, ön kol, dirsek, el bilek, el ta- rak ve el parmak kemiklerini içerir.

Pazu kemiği Ön kol kemiği

Dirsek kemiği El bilek

kemiği El tarak kemiği

El parmak kemiği

Şekil 11.1.3.20: Şekilde, kol ve elde bulunan kemikler gö- rülmektedir.

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(15)

13

11. SINIF 2. MODÜL

Bacak kemikleri; Uyluk, diz kapağı, ka- val, baldır, ayak bilek, ayak tarak ve ayak parmak kemiklerini içerir.

Uyluk

Diz kapağı

Kaval Baldır

Ayak bileği Ayak tarak Ayak parmak

Şekil 11.1.3.21: Şekilde, bacak ve ayakta bulu- nan kemikler görülmektedir.

ÖRNEK

5

Uzun ve kısa kemiklerde;

I. Sarı kemik iliği II. Periost

III. Sıkı kemik doku IV. Süngerimsi kemik doku

yapılarından hangileri ortak olarak bulu- nur?

A) Yalnız I B) I ve II C) II ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV

Eklemler

Kemikler işlevlerine ve hareket durumlarına göre birbirleriyle bağlantı yaparlar kemiklerin birbirleriyle bağ- lantı kurdukları yere eklem denir. Hareket derecele- rine göre oynar eklem, yarı oynar eklem, oynamaz eklem olarak adlandırılırlar.

TANIM

I. Oynar eklem

Kol ve bacaklarda kürek kemiği ile pazu kemiği veya kalça kemiği ile uyluk kemiği arasında olduğu gibi, üyeler iskeletinin tüm kemikleri birbirlerine oynar eklemle bağlanmıştır.

Kemiklerin eklem yapan uçlarında hiyalin kıkırdak yapılı eklem kıkırdağı bulunur. Bu yapı kemiklerin birbirine ba- kan yüzeyinin sürtünmesini ve aşınmasını önler.

Oynar eklemlerde iki kemiği birbirine bağlayan ve bağ dokudan oluşan eklem kapsülü bulunur. Eklem kapsülünü destekleyen, hareket sırasında oluşan zıt yönlü baskılara karşı kemikleri birbirine bağlayan yapıya ligament denir.

Ligament eklemlerin dayanıklı olmasını sağlar. Diz kapa- ğındaki ligamentler menisküs adını alır. Ligamentlerin ya- pısı, düzenli sıkı bağ dokusudur.

Sarı kemik iliği Kemik zarı Süngerimsi kemik Epifiz plağı Bağ doku Eklem zarı (Sinoviyal zar) Eklem sıvısı Eklem kıkırdağı (Hiyalin kıkırdak)

Eklem kapsülü

Şekil 11.1.3.22: Şekilde oynar eklemde bulunan yapılar görülmek- tedir.

5. E

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(16)

14 11. SINIF 2. MODÜL

6. B Oynar eklemlerde kemiklerin etrafını saran, eklem-

deki iki veya daha fazla kemiği birbirine bağlayan ve bağ dokudan oluşan bir yapı olan eklem kap- sülü bulunur. Eklem kapsülünün içi eklem zarıy- la (sinoviyal zar) çevrilmiştir. Bu zar ise hareketi kolaylaştıran ve kayganlık sağlayan eklem sıvısını (sinoviyal sıvı) salgılar. Sinoviyal sıvı sayesinde eklem yüzeylerinin aşınması önlenir.

Eklem kapsülü, sinoviyal zar ve sinoviyal sıvı sadece oynar eklemlerde bulunur. Yarı oynar ve oynamaz eklemlerde bulunmaz.

UYARI

2. Yarı oynar eklem

Omurgadaki bükülme ve doğrulma gibi sınırlı hare- ketlere izin veren eklem tipidir.

Eklemi oluşturan iki kemik arasında sürtünme ve aşınmayı önleyen fibröz kıkırdaktan oluşmuş disk- ler bulunur.

Boyun, sırt ve bel omurları arasındaki eklemler yarı oynar eklemlerdir.

Dikensi çıkıntı Omur

gövdesi Omurlararası disk

Yarı oynar eklem

Şekil 11.1.3.23: Şekilde omurgadaki omurlar arasındaki yarı oynar eklem yapısı görülmektedir.

3. Oynamaz eklem

Eklemleri oluşturan kemikler hareket yeteneği ol- mayacak şekilde testlere dişi gibi birleşen eklemlerdir.

Kafatası kemikleri, sağrı ve kuyruk sokumu omurları oynamaz eklemlerle birleşmiştir.

Oynamaz eklem

Şekil 11.1.3.24: Şekilde, oynamaz eklem görülmektedir.

İnsanın baş iskeletinde yer alan, alt çene kemiğinin eklemi dışında kalan tüm kemikler birbirlerine oynamaz eklemle bağlanır.

ÖRNEK

6

İnsanda,

I. Kafatası kemikleri arasında

II. Uyluk kemiği - Kaval kemiği arasında III. Boyun omurları arasında

bulunan eklem çeşitlerinden hangilerinde sinoviyal sıvı bulunur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III

Tendon, düzenli sıkı bağ doku çeşidi olup, iskelet kaslarını kemiğe bağlayan kaş kirişidir.

Tendonlar kasılmaz. Hayvan vücudundaki, ge- rilmeye karşı en diençli yapı tendonlardır.

UYARI

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(17)

1. B 2. D 3. C 4. E 5. B 6. A

TEST - 1

1. İnsan iskeletinin görevleriyle ilgili olarak aşağı- da verilenlerden hangisi doğru değildir?

A) Organları koruyan kafesleri oluşturma

B) Hormon salgılayarak kandaki kalsiyum miktarı- nı ayarlama

C) Kan hücrelerini üretme

D) Kaslara bağlanma yüzeyi oluşturma E) Vücudun genel şeklini oluşturma

2. İnsanda embriyonik gelişimden hemen sonra, hiyalin kıkırdak yapıda olan iskeletin, kemik do- kuya dönüşmesinde, aşağıdaki etmenlerden hangisi doğrudan rol oynamaz?

A) Kalsiyum, fosfat gibi mineraller B) Güneş ışığı

C) Kalsitonin hormonu D) Antikor sentezleme hızı E) D vitamini

3. Erişkin bir insana ait uzun kemiğin bölümleri şekil- de gösterilmiştir.

5 4

3 2 1

Numaralandırılmış kısımlardan hangisi kemiğin beslenmesinden, onarımından ve kalınlaşma- sından sorumlu olan periosttur?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

4. Kemik doku için aşağıdaki açıklamalardan han- gisi yanlıştır?

A) Hücreleri canlıdır ve ara maddenin osein prote- inlerini sentezler.

B) İnorganik tuzlar, kemiğe sertlik verir.

C) Parathormon miktarının kandaki artışı, kalsiyumun kemikten kana geçmesini sağlar.

D) Kaslar ve kirişler için bağlantı yerleri oluşturur.

E) Periost alyuvar ve akyuvar yapım yeridir.

5. İskeletimizi oluşturan bütün kemik çeşitlerinde;

I. Periost II. Sarı ilik III. Kırmızı ilik

IV. Sert (sıkı) kemik doku V. Süngerimsi kemik doku

yapılarından hangisi ortak olarak bulunmaz?

A) I B) II C) III D) IV E) V

6. Aşağıda uzun kemiğin bölümleri numaralandırıla- rak gösterilmiştir.

1 4

3

2

Uzun kemiklerle ilgili;

I. 2. kısım yaşam boyu uzamayı sağlar.

II. 4. kısımda havers ve volkman kanalları bulunur.

III. 3. ve 4. kısımlar tüm kemiklerde bulunur.

IV. 1. kısım epifiz plağıdır.

açıklamalarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız III B) Yalnız IV C) I ve III D) I, II ve IV E) II, III ve IV

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(18)

16

İNSAN İSKELET SİSTEMİ

1. E 2. D 3. D 4. A 5. D 6. D

TEST - 2

1. İnsan iskelet sistemi ile ilgili;

I. Periost → Enine büyümeyi sağlar.

II. Epifiz plağı → Boyuna büyümeyi sağlar.

III. Ligament → Kası kemiğe bağlar.

IV. Tendon → Kemiği, kemiğe bağlar.

eşleştirmelerinden hangileri doğru değildir?

A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV

2. Kıkırdak doku için;

I. Hücrelerine osteosit denir.

II. Kan damarları bulunmaz.

III. Sinir bulundurmaz.

IV. Ara maddesine kondrin denir.

A) I ve III B) II ve IV C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

3. İskelet sistemini oluşturan kemikler arasında bağ- lantıyı sağlayan birleşme yerlerine eklem denir.

Uyluk kemiği ile kaval kemiği arasındaki eklem ile ilgili;

I. Yarı oynar eklemdir.

II. Eklem boşluğuna bakan kemiklerin uçlarında hiyalin kıkırdaktan oluşan eklem kıkırdağı bulunur.

III. Eklemi oluşturan kemikler, birbirine eklem kap- sülü ile bağlanır.

IV. Kemikler arası boşluklarda sinoviyal sıvı bulunur.

A) I ve II B) I ve III C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

4. Aşağıda verilen kemiklerden hangisi gövde is- keletinde yer almaz?

A) Pazu kemiği B) Göğüs kemiği C) Kaburga kemiği D) Kalça kemiği E) Köprücük kemiği

5. Aşağıdaki kemik çiftlerinin hangileri arasında oynar eklem bulunmaz?

A) Pazu kemiği – Ön kol kemiği B) El bilek kemiği – Ön kol kemiği C) Baldır kemiği – Ayak bilek kemiği D) Sapan kemiği – Üst çene kemiği E) Uyluk kemiği – Kaval kemiği

6. Uyluk ve kürek kemiğinde;

I. Sarı kemik iliği II. Periost

III. Havers kanalları IV. Süngerimsi kemik doku

yapılarından hangileri ortak olarak bulunur?

A) I ve II B) I ve III C) I, II ve III D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

EĞ İTİ ME AYDINLATAN

DESTEK

(19)

1. B 2. B 3. C 4. D 5. E 6. D

TEST - 3

1. Baş iskeletine ait kemikler şekilde gösterilmiştir.

I. Düzensiz kemik II. Uzun kemik III. Yassı kemik

Verilen kemik çeşitlerinden hangileri baş iske- letinde bulunmaz?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III

2. İnsan iskelet sisteminde bulunan bir uzun kemiğin yapısı şekilde gösterilmiştir.

III

II

IV V

I

Numaralı bölgelerden hangileri tüm kemik çe- şitlerinin yapısında bulunmaz?

A) Yalnız II B) I ve IV C) III ve IV D) II, III ve V E) II, IV ve V

3. İnsan iskeletini oluşturan kemikler sıkı kemik doku- su ve süngerimsi kemik dokusundan oluşur.

Sert (sıkı) kemik dokusuyla ilgili;

I. Uzun kemiklerin gövdesini oluşturur.

II. Kan damarlarının ve sinirlerin geçtiği havers kanalını bulundurur.

III. Kırmızı kemik iliği bulundurur.

IV. İçerisinde gözenekler bulunduran, boşluk içe- ren bir yapıya sahiptir.

özelliklerinden hangileri doğru değildir?

A) Yalnız I B) I ve II C) III ve IV D) I, II ve IV E) II, III ve IV

4. Aşağıda vücudumuzda bulunan kemiklerin çeşitle- ri eşleştirilmiştir.

Verilen eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) Uyluk kemiği - Uzun kemik B) Kalça kemiği - Yassı kemik C) Ayak bilek kemiği - Kısa kemik D) Göğüs kemiği - Uzun kemik E) Omur kemikleri - Düzensiz kemik

5. Aşağıdakilerden hangisi tam oynar bir eklemin yapısında bulunmaz?

A) Eklem kapsülü B) Eklem zarı C) Eklem kıkırdağı D) Eklem sıvısı

E) Kemik iliği

6. İnsan vücudunda bulunan aşağıdaki kemikler- den hangisi iskelet sisteminde diğerlerinden farklı bir bölümde bulunur?

A) Dirsek kemiği B) Ön kol kemiği C) Pazu kemiği D) Kaval kemiği E) El tarak kemiği