ÖLÜM NEDENLERİ EĞİTİM DOKÜMANI

(1)

Yayın içeriğine yönelik sorularınız için Sağlık ve İş Güvenliği İstatistikleri Takımı

Tel: + (312) 410 06 15 - 410 06 40 Fax: + (312) 425 01 93

İnternet

http://www.tuik.gov.tr/indir/sid/olum_nedeni.zip E-posta

[email protected]

Türkiye İstatistik Kurumu

Necatibey Cad. No: 114 06100 ANKARA / TÜRKİYE

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU

(2)

Yayın içeriğine yönelik sorularınız için Sağlık ve İş Güvenliği İstatistikleri Takımı

Tel: + (312) 410 06 15 - 410 06 40 Fax: + (312) 425 01 93

İnternet

http://www.tuik.gov.tr/indir/sid/olum_nedeni.zip E-posta

[email protected]

Türkiye İstatistik Kurumu

TÜRKİYE İSTATİSTİK KURUMU

(3)

EL KİTABI

Ölüm Nedenlerinin Belgelenmesi

(4)

Bu kitap, “Ölüm Nedenlerinin Belgelenmesi Üzerine Bir AB Eğitim Paketinin Hazırlanması” Projesi kapsamında hazırlanan “Avrupada Ölüm Nedenlerinin Belgelenmesi İle İlgili El Kitabı”nın Türkçe çevirisidir.

Bu süreçte, Türkiye İstatistik Kurumu, Sağlık Bakanlığı Strateji Geliştirme Daire Başkanlığı, Onkoloji Hastanesi ve Atatürk Göğüs Hastalıkları Hastanesi üyelerinden oluşan “Editör Komite”nin de katkıları alınmıştır.

(5)

İÇİNDEKİLER

TUKaynaklar^UT ...6

TBölüm Û1Û Û Giriş Û...7^T TU1.1ÛT ^TU Giriş önsözüÛT...^TU7ÛT TU1.2ÛT ^TU Ölüm verilerinin amacıÛT...^T7^T TUŞekil 1 - ÛTÖlümden istatistiksel verilere genellenmiş bir şema...^T9^T TUAçıklama 1- Ölüm verilerinin amacıÛT...10

TU1.3ÛT Ölüm istat^TUistikleri: BÛTirçok oyuncusu olan karışık bir senaryoda doktorun rolü ...^T10^T TUAçıklama 2 – ÛTBelgeyi doldurmaya yetkili kişilerin nitelikleri...10

TBölüm 2 Tanımlar ve en doğru uygulamalar...12^T TU2.1^UT Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tanımları ve uluslararası ölüm belgesi...12

Açıklama 3 – Bazı önemli tanımlar...12

Şekil 2 – Ölüm nedeninin uluslararası tıbbi belgesi ölüm belgesinin ölüm nedeni bölümü...13

TU2.2^UT EUROSTAT önerileri...13

TU2.3^UT Ulusal ölüm belgesi...14

TU2.4^UT Gizlilik ile ilgili notlar...15

TU2.5^UT Ölüm belgesinin tıbbi bölümü nasıl doldurulur...15

Açıklama 4 – Ölüm belgesinin doğru bir şekilde doldurulmasına ilişkin açıklamalar...15

TU2.5.1^UT Okunabilirlilik ve kısaltmalar...15

TU2.5.2^UT Ölüm nedeni Bölüm 1...16

TU2.5.2.1^UT Bölüm I - (a) Satırı - Doğrudan ölüme neden olan hastalık ya da durum...16

TU2.5.2.2^UT Bölüm I – Satır (b), (c) ve (d), önce gelen nedenler...16

TU2.5.3^UT Ölüm nedeni Bölüm II ve diğer önemli durumlar...16

Açıklama 5- Neler rapor edilmelidir ve nereye rapor edilmelidir?...17

TU2.5.4^UT ^TUSüre^UT...17

TU2.5.5^UT Neden belirlenemiyorsa...17

TU2.6^UT Diğer önemli ipuçları...17

TU2.6.1^UT Cerrahi girişimler ve diğer işlemlerdeki kazalar...17

TU2.6.2^UT Önlem Mekanizmaları:^TU Nasıl ve ne zaman^UT...18

TU2.6.3^UT Belirlilik Nasıl Artırılır...18

Açıklama 6- Neoplazma rapor edilirken kullanılacak liste ...18

Tablo 1 – Etiyoloji üzerine ek bilgi gerektiren durumlar (bu tamamlanmış bir liste değildir)...19

TU2.6.4^UT Bebek ölümlerinde belirlilik nasıl artırılır:...19

TU2.6.5^UT Ölümleri rapor ederken birden fazla neden olmasının önemi...19

TU2.6.6^UT Sorgulamanın nedenleri ve amaçları...20

TU2.7^UT Ek bilgi ...^T20^T Şekil 3 – Ek bilgi açıklaması...20

TU2.7.1^UT Ölüm tarihi...20

TU2.7.2^UT Ölüm şekli...21

TU2.7.3^UT ^TUOtopsiler^UT...21

TU2.7.4^UT Düzeltmeler...21

TU2.7.5ÛT Ölüm yeri...^TU21ÛT TU2.7.6ÛT Ölen kişi bebek yada ölü doğum ise...22

TU2.7.7^UT Ölen kişi kadınsa...22

TU2.8^UT Kimlik ve diğer demografik bilgiler ...22

TU2.8.1^UT Ölüm belgesini dolduranın kimliği ve adresi...22

TU2.8.2^UT Ölen kişinin kimliği ve diğer demografik bilgileri...22

TU2.9^UT Ulusal bebek ölüm belgesi...22

TBölüm Û3Û Dış nedenler...23^T TU3.1ÛT Dış nedenleri belgeleme ile sorumlu kişiler...23

TU3.2^UT Yaralanmalar nasıl rapor edilir...23

TU3.3^UT Ek bilgi...23

Şekil 3 tekrar – Ek bilgi açıklaması ...24

TU3.3.1^UT Ölüm şekli...24

TU3.3.2^UT İşyerinde yaralanma...24

(6)

TU3.3.3^UT ^TUYaralanma tarihi^UT...24

TU3.3.4^UT Kazanın/yaralanmanın gerçekleştiği yer ...25

TU3.3.5^UT Kazanın/yaralanmanın gerçekleştiği koşullar- Yaralanma nasıl gerçekleşmiş...25

Açıklama 7 – Taşıt kazalarının rapor edilmesi...26

Açıklama 8 - Ameliyat ve işlemlerin rapor edilmesi...26

TBölüm Û4Û Vaka incelemeleri ...2^TT7^T TU4.1ÛT Vaka incelemelerine giriş...27

TU4.2^UT Genel bakış...28

TU4.2.1^UT Bölüm I’in incelemesi ...28

TU4.2.2^UT Bölüm II’nin incelemesi...31

TU4.2.3^UT En doğru tıbbi görüşün sağlanmasının önemi:^T^TKarışık vakalarda alternatif belge hazırlama seçenekleri ...34

TU4.3^UT Doğal ölümlerde vaka incelemeleri ...36

TU4.3.1^UT Bulaşıcı hastalıklar...36

TU4.3.2^UT ^TUNeoplazma^UT...39

TU4.3.3^UT Dolaşım sistemi hastalıkları...44

TU4.3.4^UT Solunum yolu hastalıkları...49

TU4.3.5^UT Belirlenemeyen durumlar ve belirsiz ölüm nedenleri ...51

TU4.3.6^UT Yaşlı ölümleri...53

TU4.3.7^UT Anne ölümleri...57

TU4.4^UT Çeşitli durumlar...60

TU4.4.1^UT İş ile ilgili hastalıklar...60

TU4.4.2^UT Uyuşturucu bağımlılığı, Alkolizm...62

TU4.4.3^UT Cerrahi girişimler...64

TU4.4.4^UT Tıbbi ve cerrahi işlemler sonrasındaki komplikasyonlar...65

TU4.4.5^UT Ani bebek ölümü sendromu...67

TU4.4.6^UT İleri tetkik sonuçlarından sonra yapılan değişiklikler – doğal ölümler ...68

TU4.5^UT Dış nedenler ile ilgili vaka incelemeleri...69

TU4.5.1^UT Trafik kazaları ve diğer kazalar...70

TU4.5.2^UT İntiharlar ...75

TU4.5.3^UT ^TUCinayet ^UT...77

TU4.5.4^UT Yaşlılıkta görülen düşmeler...78

TU4.5.5^UT Zehirlenme...80

TU4.5.6^UT İleri tetkik sonuçlarından sonra yapılan değişiklikler – dış nedenler...83

TBölüm Û5Û Kesin olmayan nedenlerin listesi ve nasıl belirlilik ekleneceğine dair ipuçları ...85^T TU5.1ÛT Giriş...85

TUI^UT ENFEKSİYONLAR...85

TUII^UT ^TUNEOPLAZMLAR^UT...86

TUIII^UT KAN HASTALIKLARI...88

TUIV^UT ENDOKRİN, NÜTRİSYONEL VE METABOLİK BOZUKLUKLAR... 88

TUV^UT MENTAL VE DAVRANIŞSAL BOZUKLUKLAR...89

TUVI^UT SİNİR SİSTEMİ BOZUKLUKLARI...90

TUIX^UT DOLAŞIM SİSTEMİ HASTALIKLARI ...90

TUX^UT SOLUNUM YOLU HASTALIKLARI ...93

TUXI^UT SİNDİRİM HASTALIKLARI ...95

TUXIII^UT KAS-İSKELET SİSTEMİ BOZUKLUKLARI ...96

TUXIV^UT GENİTOÜRİNER BOZUKLUKLAR...96

TUXV^UT GEBELİK, DOĞUM VE LOHUSALIK DÖNEMİ İLE BAĞLANTILI ÖLÜMLER ...97

TUXVII^UT KONJENİTAL ANOMALİLER...98

TUXVIII^UT SEMPTOMLAR, BELİRTİLER VE İYİ TANIMLANMAMIŞ DURUMLAR ...98

TUXIX^UT YARALANMA, ZEHİRLENME, TIBBİ BAKIMDA YAN ETKİLER VEYA DIŞ NEDENLERDEN KAYNAKLANAN DİĞER SONUÇLAR...99

TUXX^UT DIŞ NEDENLER...100

TU6..^UTSözlük ^TU...^UT ………102

Ek 1 – Ulusal ölüm verileri akışı ... 106

Ek 2 – Ölüm nedenlerinin belgelenmesi ile ilgili uygulamalar üzerine EUROSTAT önerilerinden alıntı^TU.^UT...107

Ek 3 – Nüfus istatistikleri ile ilgili ulusal kanun(lar)dan alıntılar ^TU... ... ^UT110 Ek 4 – Ulusal uygulama üzerine kısa bir kılavuz...111

(7)

VAKA İNCELEMELERİ

TVaka İncelemesi 1 ^T...28

TVaka İncelemesi 4 ^T...^T31^T TVaka İncelemesi 5 ^T...^TU32^UT TVaka İncelemesi 6 ^T...33

TVaka İncelemesi 7 ^T...^T34^T TVaka İncelemesi 8 ^T...36^T Vaka İncelemesi 9 ...37

Vaka İncelemesi 10 ...38

Vaka İncelemesi 51 ...8^U0^U Vaka İncelemesi 52 ...81

Vaka İncelemesi 54 ... 83

(8)

Kaynaklar

Avustralya İstatistik Bürosu. Ölüm nedeni belgesi: ICD- Sürüm 10. Avustralya İstatistik Bürosu, Avustralya, 2001.

CDC, NCHS web sayfası: ^Uhttp://www.cdc.gov/nchs/about/major/dvs/mortdata.htm^U

Centre d’Epidémiologie sur les Causes Médicales de Décès. Avrupa ölüm nedenleri istatistiklerinin karşılaştırılabilirliğinin ve kalitesinin artırılması. CépiDc, INSERM, Fransa 2001.

Centro Mexicano para la Clasificaciòn de Enfermedades. Guìa de autoaprendizaje para el llenado correcto del certificado de defunctión. CEMECE, Meksika, 2001.

İtalya Ulusal İstatistik Kurumu. Ölüm nedenlerinin belgelenmesi üzerine bir AB eğitim paketinin hazırlanması - Teknik rapor. i ISTAT, İtalya 2003.

Myers KA, Farquhar DR. Ölüm belgesinin doğruluğunun artırılması. CMAJ, 158(10): 1317 –1323, 1998.

Yeni Zelanda Sağlık Bilgi Servisi. Ölüm nedenlerinin belgelenmesi ile ilgili bir kılavuz. NZHIS.

Yeni Zelanda 2001.

Nova Scotia Nüfus İstatistikleri. Tıbbi ölüm ve ölü doğum raporu: Doktorlar ve otopsi uzmanları için el kitabı. Nova Scotia Servisi ve Belediye İlişkileri ve Bilgi Yönetimi Servisleri Nüfus İstatistikleri, Halifax, Kanada, 2002.

Ulusal İstatistik Ofisi, Ölüm belgesi eğitim paketi. ONS, Londra, Birleşik Krallık, 1997.

Organisation Mondiale de la Santè. Le certificat médical de la cause de décès. Quatrième édition, OMS, Cenevre, İsviçre,1980.

Teksas Sağlık Bölümü (TDH), A.B.D. Tıbbi ölüm ve ölüm şekli raporu, Web sayfası:

Uhttp://www.tdh.state.tx.us/phpep/cme/cme_dc/default.html^U.

Birleşik Devletler Sağlık ve İnsani Hizmetler Bölümü, Hastalık Kontrol Ve Önleme Merkezleri, Sağlık İstatistikleri Ulusal Merkezi. Otopsi uzmanlarının ve adli tabiplerin, ölüm kayıtları ve fetüse ilişkin ölümlerin rapor edilmesi üzerine el kitabı. CDC, NCHS, Hyattsville, Maryland, 2003.

Birleşik Devletler Sağlık ve İnsani Hizmetler Bölümü, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, Sağlık İstatistikleri Ulusal Merkezi. Otopsi, tıp ve ölüm istatistikleri. NCHS, CDC, Hyattsville, Maryland, ABD, Nüfus ve Sağlık İstatistikleri Serileri 3, N° 32, Ekim 2001.

Birleşik Devletler Sağlık ve İnsani Hizmetler Bölümü, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, Sağlık İstatistikleri Ulusal Merkezi. Yönerge el kitabı, Bölüm 2a- esas ölüm nedenini sınıflandırmak için yönergeler, ICD- 10, NCHS Ocak 2003.

Birleşik Devletler Sağlık ve İnsani Hizmetler Bölümü, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, Sağlık İstatistikleri Ulusal Merkezi. Tıbbi ölüm raporu üzerine doktorların el kitabı. NCHS, CDC Hyattsville, Maryland, 2003.

Ufficio Federale di Statistica, Statistiche Svizzere delle Cause di Morte. Direttive per la compilazione del certificato medico delle cause di morte. Bern, İsviçre, 1996.

DSÖ, UNFPA, UNHCR. Mülteci durumlarında üretken sağlık, kurumlar arası alan el kitabı, 1999.

Dünya Sağlık Örgütü. Hastalıkların ve ilgili sağlık sorunlarının uluslararası istatistiksel sıralaması- Onuncu sürün (ICD10). Cilt 1, 2, DSÖ, Cenevre, 1992-93.

(9)

BÖLÜM 1 Giriş

1.1. Giriş önsüzü

Bu el kitabı, ölüm verilerinin kalitesini artırmak ve AB üye ülkeleri, AEA/ ASTB ülkeleri, katılımcı ve aday ülkeler tarafından ölüm belgelerinde toplanacak bilgiler için ortak ve standart eğitim referansı sağlamak amacıyla Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (Eurostat) ile imzalanan bir anlaşmayı takiben ISTAT’ta (İtalya Ulusal İstatistik Kurumu) bulunan “Ölüm Nedenleri Birimi” tarafından Avrupa için geliştirilmiştir. Web tabanlı interaktif eğitim yazılımı ve ölüm belgesi broşürü dahil olmak üzere ölüm nedenlerinin belgelenmesi ile ilgili eğitim paketinin parçasıdır.

Bu el kitabı, ölüm belgesi formatı ve toplanacak bilgiler ile ilgili DSÖ yönergelerini ve Eurostat önerilerini izlemektedir; özel gereksinimler ve kanunun öngördüğü şartlara göre Ulusal uyarlamaya izin vermek için genelleştirilen bir kaynaktır.

Belgeleri hazırlayan kişilere DSÖ Uluslararası İstatistiksel Hastalık Sınıflandırılması ve kendi ülkesinde kulanılmakta olan hastalık sınıflandırılması hakkında bilgi sahibi olmaları gerekir: bu bilgi, istatistiksel amaçlar için belgelemenin kalitesini ve kodlama, veri üretimi ve yayınlama aşamaları sırasında ele alınacak ayrıntıların miktarını artırabilir.

Bu el kitabının kullanım amaçı; ölüm belgelerinin tıbbi bölümünün doğru bir şekilde doldurulması ile ilgili referansların verilmesiyle ortaya çıkan genel sorunların olduğu alanlarda, formu dolduran kişilere kalite bilgisinin sağlanmasında yardımcı olmaktır.

Bu el kitabının kullanımı sadece ölüm belgelerinin işlenmesini ve ölüm nedeni verilerinin toplanmasını kolaylaştırmakla kalmayacak aynı zamanda bu sistemin uygulandığı ülkelerde formu dolduran doktorların sorgulama taleplerini yanıtlamak için harcadıkları zamanı da azaltacaktır.

1.2. Ölüm verilerinin amacı

Ölüm Nedeni Belgesi, en eski ve en kapsamlı halk sağlığı sürveyans sistemlerinin temelini oluşturan ölüm istatistiklerinin kaynağıdır (ölüm verilerinin üretilmesine ilişkin genelleştirilmiş bir şema için bakınız şekil 1).

Ölüm belgeleri, ölen kişilerin özelliklerine ilişkin bilgi ve ölüm nedeni ile ilgili önemli bilgiler sağlar. Ölüm belgeleri ile ilgili olarak ölüm nedenleri en önemli istatistiksel araştırma öğesidir, çünkü insan sağlığı ve ölüm ile ilgili genel eğilimleri açıklamak ve ölüme neden olan durumları incelemek için temel oluştururlar. Ölüm istatistikleri, yaş, cinsiyet ve diğer demografik değişkenler açısından önde gelen ölüm nedenleri üzerine odaklanan epidemiolojik çalışmalar için bir temel sağlamaktadır. Aynı zamanda, hasta bakımında gelişmelere yol açan hastalık etiolojisi ve teşhis tekniklerinin değerlendirilmesindeki araştırmalar için de temel sağlarlar. Ölüm belgelerinden elde edilen istatistiksel veriler,( belgede belirtilen bilgilerden daha doğru olamayacağı için) ölümlerin kayıt edilmesi ile ilgili olan kişilerin doğru, tam, güvenilir ve çabuk bilgi sağlamaları çok önemlidir.

Ölüm istatistikleri, hem tarihsel nedenlerden hem de halk sağlığı müdahalelerinin tesadüfen bağlantılı tıbbi durumların sıralamasını mümkün olduğu kadar erken bozmaya çalışmasından dolayı ölümün esas nedeni (örneğin, ölüme yol açan olaylar zincirini başlatan durum veya hastalık; bakınız paragraf 2.1) üzerine odaklanır.

(10)

hedefleri, araştırmacılar ve klinik tedavi uzmanları, eğitim kurumları oluşturmak ve daha bir çok amaç için kullanılmaktadır (bakınız ek 1: Ulusal ölüm verileri akışı, işlenmesi, dağıtımı ve kullanımı üzerine). Ölüm verileri, bölgesel, Ulusal ve Uluslararası düzeyde sağlık durumunu karşılaştırmak ve ölçmek için kullanılan en önemli göstergedir, çünkü tüm gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde düzenli ve yaygın olarak toplanmaktadır.

(11)

DOĞAL ÖLÜM

ÖLÜM

DOĞAL OLMAYAN ÖLÜM

Resmi kayıt:

Demografik Veri

ÖLÜM BELGESİ HEKİM:

Ölüm Nedeni

Ölüme Yol Açan Hastalık Süreci

Ek Bilgi

ADLİ TIP UZMANI:

Ölüm Nedeni,

Ölüme Yol Açan Hastalık Süreci

OTOPSİ

DÜZELTMELER

ÖLÜM VERİLERİ ve ÖNEMİ

Türkiye İstatistik Kurumu:

- Nicelik ve Nitelik Kontrolü

- Tıbbi Kodlama: Esas ve çoklu ölüm nedenini atayan otomatik kodlama ve/veya manüel kodlama.

- Ölüm istatistikleri yayını: yıllık, web sitesi, veri tabanları uygulama

- Belirli konular üzerine araştırma ve çalışmalar.

Tıbbi Uzmana DANIŞMA

- Yaygın Halk Sağlığı Sürveyans Sistemi - İnsan Ölümlerindeki Eğilimlerin

Tanımlanması ve ölüme sebebiyet veren hastalıkların analizi – Epidemiyolojik Çalışmalar

- Hastalık etiyolojisinde araştırma, tanı tekniklerinin değerlendirilmesi ve hasta bakımında ilerlemeler

- Sağlık Politikası Kararları için Destek - Fon Tahsisi için Destek

Tıp alanından bilgi

(12)

Açıklama 1- Ölüm verilerinin amacı

• Nüfusun mortalite kavramını ve zaman içerisindeki değişimini değerlendirmek için;

• Ölüm oranlarında bölgesel farklılıkları belirlemek ve bu farklılıkların nedenlerini araştırmak için;

• Halk sağlığı konularında , bebek ve anne ölümleri, bulaşıcı hastalıkları , kazaları ve intihar eğilimlerini takip etmek için;

• Çevresel ve mesleki etkenlere ve yaşam tarzına bağlı olan sağlık risklerini belirlemek için;

• Sağlık araştırmasını ve sağlık bakım önceliklerini ve kaynak belirlemek için;

• Sağlık tesislerini, hizmetlerini ve insan kaynaklarını planlamak için;

• Önleme ve koruma programlarını planlamak ve bu programların sonuçlarını değerlendirmek için;

• Sağlık programlarını geliştirmek ve sonuçlarını değerlendirmek için.

1.3. Ölüm istatistikleri: Birçok oyuncusu olan karışık bir senaryoda doktorun rolü

Ölüm istatistiklerinde güvenilirlik ve tutarlık büyük oranda formu dolduran kişiler tarafından sağlanan verilerin niteliğine dayanmaktadır. İyi istatistikler, ayrıntılı dış etkenler, kesin ve eksiksiz teşhisler ile değil ölüm nedenlerinin belgelenmesi işlemine dahil doktorlar tarafından olayların rapor edilmesi ile mümkündür. Doktorların (ya da ulusal kanunlarca izin verilen diğer uzmanların) ölüm belgesi sınıflandırmasında gerekli olan ayrıntıları bilemeyecekleri için belgeyi onaylayan kişinin ölüme neden olan olayların sırasına göre EN UYGUN TIBBİ GÖRÜŞÜ sağlaması gereklidir. Amaç, önlem bakımından ölümle sonuçlanan hastalık durumlarının sıralamasını mümkün olduğu kadar erken bir şekilde bozmaktır (bakınız vaka incelemesi 7). Genel olarak, Tıbbi Ölüm

Raporunun Ulusal Hayati İstatistikleri mevzuatına uygun olarak doldurul- ması ve imzalanması, ölen kişinin geçirdiği son rahatsızlıkta yanında bulunan doktorun, diğer

durumlarda ise otopsi uzmanının yasal yükümlülüğüdür.

Açıklama 2 - Belgeyi dolduracak yetkili kişilerin nitelikleri;

• Ölümleri belgelemek için ulusal kanunlar hakkında bilgi sahibi olmalı ve hayati kayıtların mahremiyetine saygı göstermelidir (bakınız ek2);

• DSÖ yönergelerine göre ve bu el kitabında verilen talimatları takiben Tıbbi Ölüm Raporunu tamamlamak için doğru yöntemi bilmelidir;

• Doldurulmuş ve imzalanmış ölüm belgelerinin ulusal kanunlara göre hızlı bir şekilde elde edilmesini temin etmelidir;

• Belgenin hazırlanması sırasında mevcut bütün bilgileri kullanmalıdır;

• Belirli soruşturmaların hala devam edip etmediğini açık bir şekilde belirtmelidir;

• Otopsi veya ayrıntılı soruşturma sonuçlarında ölüm nedeni rapor edilen nedenden farklı olarak ortaya çıktığı durumlarda yetkili ofise düzeltilen belgeyi teslim etmelidir (bakınız ek 2).

İstatistik ve araştırma amaçları için, ölüm nedenlerinin, özellikle de altta yatan ölüm nedeninin mümkün olduğu kadar belirli ve tam bir şekilde rapor edilmesi önemlidir. Aslında, en uygun tıbbi görüşün titiz bir şekilde rapor edilmesi hem altta yatan ölüm nedeni hem de birden fazla ölüm nedeni için ölüm istatistiklerinin kalitesinin artması ile sonuçlanmaktadır (bir ölüm belgesinde belirtilen bütün durumlar; (bakınız Açıklama 3 ve sözlük).

Ölüm belgeleri, eğitimli nozolojistler(hastalık sınıflamalarda uzman kişi) tarafından kodlanır ve kontrol edilir. Bir sorun olduğu zaman (belirsizlik, imkansız nedensel sıralama, tamamlanmamış ölüm belgesi) belgenin açıklığa kavuşturulması formu dolduran kişi tarafından gerçekleştirilir; bu nedenle eğer önemli bir ayrıntı bilinmiyorsa, gerekli ayrıntı elde edilebildiğinde istatistik ofisleri açık bir şekilde eksik veya belirsiz olan teşhisler için sorgulama ile gerçekleştirdiğinden, gerçek belirtilmelidir. Eğer konu ile ilgili daha fazla açıklama elde edilemiyorsa, DSÖ ICD’de bir dizi

(13)

seçilir. Bu seçim, belgeyi dolduran kişi tarafından verilen tüm bilgileri değerlendirir ve göz önünde bulundurur.

(14)

BÖLÜM 2 Tanımlar ve en doğru uygulamalar

2.1. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tanımları ve uluslararası ölüm belgesi

Altta yatan ölüm nedeni, ölüm nedenlerinin sınıflandırılmasında önemli bir kavramdır. Altta yatan ölüm nedeni, doğrudan ölüme neden olan hastalıklı durumların başlamasına yol açan hastalık veya yaralanma, ya da ölümcül yaralanmayla sonuçlanan bir kaza veya şiddet eyleminin koşulları” olarak tanımlanmaktadır.

Bunun yanısırada, ölüme neden olan diğer hastalıklar veya ölüme katkıda bulunan diğer önemli durumlar ile ilgili bilgiler de (bakınız Ölüm Belgesi Bölüm II) önem taşımaktadır. Bu nedenle, ölüm belgelerinde bulunan ölüm nedeni kısmı, altta yatan ölüm nedeni olsun ya da olmasın ölen kişinin geçirdiği bütün önemli hastalıklar ve durumlar hakkında bilgilerin kaydedilmesi için tasarlanmıştır.

Açıklama 3 – Bazı önemli tanımlar

• Altta yatan ölüm nedeni, doğrudan ölüme yol açan hastalık veya durumdur;

• Önceki neden(ler) yukarıda bahsedilen altta yatan ölüm nedeninin kaynağı olan her türlü durum;

• Altta yatan ölüm nedeni, doğrudan ölüme neden olan hastalıklı durumların başlamasına yol açan hastalık veya yaralanma, ya da ölümcül yaralanmayla sonuçlanan bir kaza veya şiddet eyleminin koşullarıdır”;

• Katkıda bulunan nedenler, ölüme yol açan olaylar zincirinin parçası olmayan ancak formu dolduran kişiye göre ölüme katkıda bulunmuş olan hastalıklar veya durumlardır;

• Birden fazla ölüm nedeni, bir ölüm belgesinde rapor edilen bütün hastalıklar ve durumlardır (bakınız paragraf 2.6.5).

Ölüm Nedenini Belgesi, DSÖ tarafından uluslararası kullanım için önerilmektedir (şekil 2); bu genel format bazı değişiklikler olmasına rağmen Avrupa’da yaygın olarak kullanılmaktadır.

(15)

Şekil 2 – Uluslararası ölüm nedenin tıbbi belgesi ölüm belgesinin ölüm nedeni bölümü Bu bölüm ^Usadece doktor^U tarafından doldurulacaktır

Ölüm Nedeni

Hastalığın başlangıcından

ölüme kadar geçen yaklaşık

süre

Bölüm I

a)

Doğrudan ölüme sebep olan hastalık veya

durum* Bağlı olarak

Önceki nedenler b)

Bağlı olarak

c)

Bağlı olarak

Eğer yukarıda verilen nedene yol açan ölüm ile sonuçlanan durumlar varsa, altta yatan durum en son belirtilecek

d)

Bölüm II

Ölümün gerçekleşmesine

etkisi olan, fakat ölüme neden olan hastalık veya durumla ilgili olmayan diğer

önemli durumlar yazılacaktır

* Bu bölüme kalp arresti ve solunum yetmezliği gibi ölüm şekilleri değil, ölüme sebebiyet veren hastalık, yaralanma veya komplikasyon türü yazılacaktır.

Ölüme neden olan ya da ölüme katkıda bulunan koşulların tam olarak teşhis edilmesi ile ilgili olarak ölen kişinin tıbbi kayıtlarındaki bütün ayrıntılar ölüm nedeni formuna dahil edildiyse ölüm istatistiklerine dayalı araştırma daha anlamlı olur. Ölüm nedeni belgesinde rapor edilen her durumun incelemesi, hastalıkların veya durumların nadiren altta yatan ölüm nedeni olduğu ancak ölüme katkıda bulunduğu durumlardaki gibi, birden fazla ölüm nedeninin araştırılmasında özellikle önemlidir (bakınız paragraf 2.6.5).

Not: Mevcut kullanımla ilgili olan diğer önemli tanımlar için lütfen bu el kitabının sonundaki sözlüğe başvurunuz.

Ayrıca, Avrupa’daki belgeleme uygulamaları hakkında kapsamlı bir gözden geçirme için bu proje esnasında ISTAT tarafından hazırlanan “Teknik Rapor" a bakınız.

2.2. EUROSTAT (Avrupa Birliği İstatistik Ofisi) önerileri

AB ve ASTB(Avrupa Serbest Ticaret Bölgesi Ülkeleri/İzlanda, Norveç, İsviçre) ülkeleri tarafından geliştirilen ve takip edilen, AB- DG SANCO – EUROSTAT “Avrupa ölüm nedeni istatistiklerinin karşılaştırılabilirliği ve kalite artırımı” projesinin sonucu olarak ölüm belgelerinin hazırlanmasının farklı aşamaları ile ilgili 39 öneri gerçekleştirilmiştir. Bu öneriler, amacı Avrupa’daki ölüm istatistiklerinin toplam kalitesini ve karşılaştırılabilirliğini artırmak olan bilimsel yönergelerden oluşmaktadır. Sekiz farklı unsurdan dört tanesi burada özellikle önemlidir: güvenilirlik, erken ölüm nedenlerinin belgelenmesi, genel ölüm nedenlerinin belgelenmesi, eğitim uygulamaları (bakınız ek2).

(16)

Ölüm Belgesi

ÖLÜM BELGESİ

Bu nüsha istatistik amaçlı kullanılacaktır. S1 Form no: 0000000001

... Belde ya da köy ...

... Kurum adı ...

A

Kimlik numarası

Kimlik numarası yok Doğal ölüm Trafik kazası Diğer

Uyruğu TC İntihar İş kazası Araştırma aşamasında

Diğer ……… Cinayet Diğer kazalar Bilinmeyen

Adı ve soyadı ………

Baba adı ………….……….. Ölüm yaralanma sonucu mu gerçekleşti?

Doğum tarihi Evet Hayır Bölüm E'ye geçiniz

Nüfusa kayıtlı olduğu ilçe* ………. İş yerinde yaralanma Evet Hayır

Cilt no* Aile sıra no* Tarihi:

Birey sıra no* Yaralanmanın yeri:

Cinsiyet Erkek Kadın Evde Spor alanı

Öğrenim durumu (bitirilen) ……… Yatılı kuruluş Cadde ve otoyol

Meslek ……… Kırsal alan (Çiftlik) Ticaret ve hizmet alanı

Daimi ikametgah Sanayi ve inş. yeri Okul, diğer kur. ve idari yer

İl ……….. Diğer (Açıklayınız) ………..

İlçe ………..

Belde ya da köy ……….. Otopsi yapıldı mı?

Yurtdışı ………... Evet Hayır Bölüm F'ye geçiniz

B Aşağıda belirtilen ölüm nedeni, otopsi bulgularından mı elde edildi?

Ölüm tarihi Evet Hayır Bölüm F'ye geçiniz

Ölüm yeri Ev Hastane İşyeri Daha sonra daha fazla bilgi elde edilebilir mi?

Ambulans Diğer taşıt Diğer Evet Hayır

Ölüm Belgesindeki, adı soyadı ve hüviyeti yazılı ölünün gömülmesine izin verilmiştir. Belge mevcut bilgiler ışığında doldurulmuştur.

Doktor aynı zamanda F, G ve H kutularını doldurmakla sorumludur.

BİLGİYİ VEREN FORMU DOLDURAN HEKİM

Adı ve Soyadı : Adı ve Soyadı :

Telefon : Ünvanı:

Yakınlık derecesi: Tarih:

İmza : İmza:

Kaşe:

Ölü doğum Evet Hayır Annenin TC No

Bebek ölümü Evet Hayır Annenin yaşı Doğum sırası

Doğum Saati Gebelik süresi Doğum ağırlığı

Kadın ise, Ölüm hamileliği esnasında gerçekleşti Ölüm doğum esnasında gerçekleşti Ölüm doğumdan sonraki 42 gün içerisinde gerçekleşti Ölüm doğumdan sonraki 43 gün ile 365 gün içerisinde gerçekleşti Anne ölümü değil

H

Bölüm I

a) ... ...

Önceki nedenler b) ... ...

c) ... ...

d) ... ...

Bölüm II

... ...

*Bu bölüme kalp arresti ve solunum yetmezliği gibi ölüm şekilleri değil, ölüme sebebiyet veren hastalık, yaralanma veya komplikasyon türü yazılacaktır.

Açıklamalar için arka sayfaya bakınız.

C

D

F

Ay Yıl

E ÖLEN KİŞİNİN BİLGİLERİ

Gün Yıl

Ölüm Saati

Gün İl

İlçe

Hastalığın başlangıcından ölüme kadar geçen yaklaşık süre

Ölüm Nedeni

}

Bölüm G'ye geçiniz Ay

Ölümün gerçekleşmesinde etkisi olan, fakat ölüme neden olan hastalık veya durumla ilgili olmayan diğer önemli durumlar yazılacaktır.

Eğer yukarıda verilen nedene yol açan ölüm ile sonuçlanan durumlar varsa, altta yatan durum en son belirtilecek Doğrudan ölüme sebep olan hastalık veya durum*

G

Bağlı olarak Bağlı olarak

Bağlı olarak

Ölümün şekli

Gün Ay Yıl

KURUM ONAYI

(17)

2.4. Gizlilik ile ilgili notlar

Ölüm verilerine uygun yollarla erişim ve kişisel gizlilik haklarına saygı gösterilmesi önemli hususlardır; ölüm belgelerinde yer alan kişiye özel veriler, sosyo-demografik ve tıbbi bilgiler için toplanmaktadır. Bu nedenle, her iki konu ile ilgili olan kişisel bilgiler önemli kayıtlarda haksız veya gelişigüzel bir şekilde ifşa edilmeye karşı ulusal kanunlar çerçevesinde korunmaktadır. Bu bakımdan, istatistik uzmanlarının yanı sıra belgeleme uzmanlarının da ülkelerinde kabul edilen ulusal kanunlara riayet etmeleri gereklidir (bakınız ek 3).

2.5. Ölüm belgesinin tıbbi bölümü nasıl doldurulur?

Ölüm belgesinde bulunan tıbbi bölüm, özel doktorlar arasında farklılık gösterebilecek tıbbi görüşü temsil etmektedir. Düzgün bir şekilde doldurulmuş ölüm nedeni bölümü (bakınız açıklama 4), ölümle sonuçlanan olayların sırası, türü ve ilişkisinin etiyolojik bir açıklamasını vermektedir. Ölüm nedeni belgelenirken, ölüme katkıda bulunduğu düşünülen her türlü hastalık, olağandışı durum, kaza veya zehirlenme rapor edilmelidir. Eğer alkol ve/veya başka madde kullanımının, sigara kullanımının, son zamanlarda yaşanan bir hamileliğin,veya ameliyatın (bakınız açıklama 8), toksik gazlara maruz kalma veya maden endüstrisinde çalışma gibi çevresel etmenlerin, vs ölüme katkıda bulunduğuna inanılıyorsa, bu durum/durumlar rapor edilmelidir (bakınız paragraf 2.7 “Ek bilgi”).

Ölüme neden olan sürecin tanımlanması bazen karışıktır; böyle durumlarda ölüm nedenlerine dahil olabileceğinden şüphe edilen nedenler seçilmeli ve son olarak "olası" ya da "tahmin edilmiş" gibi kelimeler ile sağlanan tanımın tam anlamıyla kesin olmadığı belirtilmelidir.

Ölüm belgesinin tıbbi bölümün nasıl tamamlanacağı ile ilgili ayrıntılı talimatlar aşağıdaki paragraflarda belirtilmektedir. Vaka incelemeleri ile birlikte doğru bir şekilde tamamlanmış birkaç belge örneği, ölüm nedeninin nasıl rapor edilmesi gerektiği ve genel bazı sorunların nasıl çözülebileceğini göstermek için Bölüm 4’te verilmiştir.

Açıklama 4. Ölüm belgesinin doğru bir şekilde doldurulmasına ilişkin açıklamalar

• Okunaklı bir şekilde doldurulmalıdır (büyük harf ve kalıcı siyah mürekkep kullanılarak veya daktilo ile doldurulmuş olmalı);

• Tıbbi terimlerin kısaltmalarını içermemelidir;

• Bölüm I'in (a) satırına ölüm şeklini içermeyen bir giriş yapılmalıdır;

• Bölüm I’de durumlar, nedensel sıralamanın yükselen düzenine göre numaralandırılmalıdır;

• Bölüm I her zaman ölüme yol açan temel sıralamayı göstermelidir;

• Hiçbir zaman bölüm II’de esas neden gösterilmemelidir;

• Hastalık süreleri d’den a’ya doğru azalarak gitmelidir.

2.5.1. Okunabilirlilik ve Kısaltmalar

Bütün bilgilerin açık ve net bir şekilde okunabilmesi önemlidir. Bunun için en iyi yöntem daktilo ile yazmaktır, ancak eğer bu mümkün değilse bilgiler okunabilir bir şekilde kalıcı siyah mürekkep ile yazılmalıdır. Değiştirme yapmayınız veya silmeyiniz. Lütfen tıbbi terimlerdeki kısaltmaları kullanmayınız, çünkü farklı kişiler bunları değişik şekillerde yorumlayabilir.

(18)

2.5.2. Ölüm nedeni Bölüm I

2.5.2.1. Bölüm I - (a) Satırı - Doğrudan ölüme sebep olan hastalık ya da durum

Satır I (a)’ya,en son ölüm nedenini kaydedin, örneğin doğrudan ölüme neden olan hastalık veya komplikasyon bu satıra yazılacaktır.

Satır I(a)’da her zaman bir kayıt olmalıdır: Bu durum, yalnızca en son ölüm nedeninden önce meydana gelen herhangi bir hastalık veya yaralanmadan kaynaklanmıyorsa ya da bunların bir sonucu olarak ortaya çıkmadıysa, belgenin I’inci bölümünde rapor edilmiş tek bir neden olabilir (örneğin “viral miyokardit” söz konusuysa).

Aşağıda belirtilenler gibi ölüm şekillerinin kaydedilmesi ÖNERİLMEZ: Bu bölüme kalp durması ve solunum yetmezliği gibi ölüm şekilleri değil, ölüme sebebiyet veren hastalık, yaralanma ve komplikasyon türü yazılacaktır. (bakınız paragraf 2.6.2).

Şiddet veya doğal olmayan nedenlerden kaynaklanan ölümlerde, dış nedenlerden kaynaklanan kaza en yakın ölüm nedenidir ve bu yüzden satır I(a)'ya işlenmelidir. (Not: Dış nedenleri belgelemek için Cumhuriyet Savcılığına veyaBölge Asayiş birimine (polis, karakolu, jandarma, savcı) bildiriniz.

(Dış nedenlerin belgelenmesi ilişkin bakınız Bölüm 3)

• Bölüm I – Satır (b), (c) ve (d), önce gelen nedenler

Eğer satır I(a)'da belirtilen en yakın ölüm nedeni başka bir hastalıktan kaynaklanıyorsa veya başka bir hastalığın sonucuysa, bu hastalık satır I(b)'ye işlenmelidir. Eğer satır I(b)’ye yazılan neden, başka bir rahatsızlık veya hastalıktan kaynaklanıyorsa, sözü edilen diğer neden satır I(c)’de rapor edilmelidir. Benzer olarak, satır I(c)'de rapor edilmiş bahsi geçen nedenden önce gelen bir neden satır I(d)'de rapor edilmelidir. Bölüm 1 kısmında esas nedenin en alttaki bölüm üstte yazan bölümlerin temel nedeni olmalıdır.

Eğer gerekli olursa ek satır(lar) dahil edilebilir; ancak, en son ölüm nedenlerine sebep olan ilgili olaylar zincirinin başlangıç noktası olan önceki nedenin bölüm I'in en alt satırına kayıt edilmesi gerektiğini unutmayınız. Başlangıç noktasını, bölüm I'de yer olmamasından dolayı bölüm II'ye hiçbir zaman kaydetmeyiniz, çünkü bölüm I’in en alt satırına yazılan hastalık ya da olay, resmi ölüm istatistikleri için temel olarak kullanılacaktır.

Ölüm nedenlerinden herhangi birinin üzerinden çok uzun bir süre geçse bile, dokuların hasar görmesi veya fonksiyon bozukluğu nedeniyle doğrudan ölüm nedenlerine ortam hazırladığına inanıldığı durumlarda da önce gelen neden olarak değerlendirilmelidir.

Her bir satıra sadece bir neden yazılmalıdır; ancak bazen birbirinden bağımsız iki olayın ölüme eşit derecede katkıda bulunduğu düşünülebilir, buna benzer olağan dışı koşullar aynı satıra kaydedilebilir.

Eğer I (a) satırına kaydedilen en son ölüm nedeni bir kazaya, zehirlenmeye veya şiddete bağlı değilse, önce gelen ölüm nedeni olarak dış nedenlerin ve ölüm şeklinin kısa bir açıklamasını en alt satıra kaydediniz veya paragraf 2.7 ve 3.3’te yer alan “ek bilgi” bölümünde rapor ediniz. (Not: Dış nedenleri belgelemek için Cumhuriyet savcılığına veya bölge asayiş birimine bildiriniz) (dış nedenlerin belgelenmesine ilişkin bakınız Bölüm 3) (bakınız vaka incelemeleri 1-3).

2.5.3. Ölüm Nedeni Bölüm II ve diğer önemli durumlar

Bölüm II’ye, önem sırasına göre, Bölüm I'deki sıralamanın parçası olmamalarına rağmen ölümcül sonuca katkıda bulunan diğer önemli hastalıklar ve nedenleri yazınız. (bakınız vaka incelemeleri 4-6 ).

(19)

Açıklama 5- Neler rapor edilmelidir ve nereye rapor edilmelidir?

Bölüm I’e rapor ediniz: (daha az satırın kullanılabileceği gibi gerektiğinde daha fazla satırın da eklenebileceğini unutmayınız) Satır a: En son ölüm nedeni

Bağlı olarak

Satır b: önce gelen nedenler Bağlı olarak

Satır c: önce gelen nedenler Bağlı olarak

Satır d: Esas ölüm nedeni (altta yatan ölüm nedeni) Bölüm II’ye rapor ediniz:

Ölüme katkıda bulunan diğer önemli hastalık veya durumlar.

2.5.4. Süre

Ölüm formuna yazılan her bir nedenin başlangıçından ölüme kadar geçen yaklaşık süreyi (nedenin teşhisini değil) ilgili sütuna yazınız. Başlangıç zamanı ya da tarihi bilinmeyen durumlarda en iyi tahmin yapılmalıdır. Her bir vakaya zaman birimi yazılmalıdır (yıllar, aylar, günler, saatler, hatta dakikalar).

Bu sütunu boş bırakmaktansa süreyi tahmin etmek veya “bilinmiyor” yazmak tercih edilebilir.

Doğru bir şekilde tamamlanmış bir belgede, satır I(a) için yazılmış süre satır I(b) veya I(c) veya I(d) için yazılmış süreyi hiçbir zaman aşmaz; satır (b) veya (c)’ye yazılmış ölüm nedeninin süresi de satır (c) veya (d)’ye yazılan nedeninin süresini aşmaz, çünkü bu durumlar nedensel sıralamaya göre kayıt edilmelidir.

Eğer ölüm, daha önce yaşanmış bir yaralanmanın sonradan çıkan etkilerine bağlıysa, bu kazanın koşullarını belirtiniz, örnek olarak, motorlu taşıt kazasına bağlı olarak gelişen paraplejinin neden olduğu bronkopnömoni- 3 yıl önce.

Bu bilgi, belirli hastalıkların kodlanmasına yararlıdır ve aynı zamanda rapor edilen hastalık sıralamasının doğruluğunun kontrol edilmesinde de faydalıdır.

2.5.5. Neden belirlenemiyorsa

Bazen, kapsamlı otopsi ve laboratuar (toksikoloji, immünoloji, viroloji, bakteriyoloji) incelemelerine rağmen ölüm nedeni belirlenemeyebilir. Eğer böyle bir durum söz konusuysa, formu dolduran kişinin bir formda ölüm nedeninin “belirlenemediğini” belirtmekten başka seçeneği olmayacaktır. Kullanılabilecek bir diğer ifade de “otopsi ve toksikolojik incelemede ölüm NEDENİ belirlenmedi” olabilir. Bu ifade, gerçekleştirilen araştırmanın boyutunu açıkladığı için “Bilinmiyor”

teriminden daha uygun olacaktır. Eğer mümkünse, paragraf 2.7’de yer alan “ek bilgi” bölümünde gösterilen “ölüm şekli” kısmındaki uygun ifadeyi işaretleyiniz (bakınız vaka incelemeleri 23-24).

2.6. Diğer önemli ipuçları

2.6.1. Cerrahi girişimler ve diğer işlemlerdeki kazalar

Lütfen, ameliyatta veya diğer tıbbi işlemlerde gerçekleşen ve ölüme yol açan veya ölüme katkıda bulunan olaylar zincirinde yer alan her türlü kazayı Cumhuriyet savcılığına veya bölge asayiş birimine uygun olarak rapor ediniz. Daha fazla ayrıntı için açıklama 8’e başvurunuz.

(20)

2.6.2. Önlem Mekanizmaları: Nasıl ve Ne zaman

En son neden, ölüm mekanizması ya da ölüme yol açan olay anlamına gelmez (Örnek olarak: kalp veya solunum arresti). Ölüm mekanizması, hastalık süreci ile belirli bir şekilde bağlantılı olmayan bir ifade olduğu ve sadece ölüm gerçeğini doğruladığı için en son ölüm nedeni olarak rapor edilmemelidir. Bu nedenle, ölüm mekanizması ölüm nedeni hakkında hiçbir ek bilgi sağlamaz. Eğer bir organ yetmezliği (kalp yetmezliği, karaciğer yetmezliği, böbrek yetmezliği veya solunum yetmezliği gibi) bir ölüm nedeni olarak sıralanıyorsa, altında bulunan satırda(satırlarda) etiyolojisini her zaman rapor ediniz (örnek olarak, Tip I diyabet mellitusa bağlı böbrek yetmezliği ya da etilen glikol zehirlenmesine bağlı karaciğer komasından kaynaklanan çeşitli organ yetmezliği).

2.6.3. Belirlilik Nasıl Artırılır

İstatistiksel amaçlar için İstattistik Ofisi tarafından doğru ve iyi bir şekilde ayırt edilmiş kodlamanın sağlanması adına her bir nedenin, etiyolojisi, süresi ve ortaya çıkması ile ilgili olarak kesin bir şekilde rapor edilmesi gereklidir.

Habis tümorlerin anlaşılır bir şekilde ifade edilebilmesi için şekil 6’daki ifadelerin uygulanması güvenilir ölüm istatistiklerinin elde edilebilşmesi için gereklidir. Diğer önemli bir örnek ilaçlarla ilgilidir: ölümle ilgili olarak bir ilaç söz konusuysa, ilacın ismini yazmayı lütfen unutmayınız (tercihen farmakolojik kurala göre, ticari ismi değil).

Bölüm 5, her bir hastalık veya neden için her zaman nelerin rapor edileceğine dair ayrıntılı olarak çeşitli örnekler verir; aşağıda belirtilenleri gerçekleştirmek için lütfen listeye başvurunuz: belgeleme kalitesini artırmak, gerekli soruşturmaların miktarını azaltmak ve veri işlemeyi ve dağıtımı hızlandırmak için. (Bölüm 5'te bulunan listeye de başvurunuz).

Açıklama 6- Neoplazma rapor edilirken kullanılacak liste

Lütfen belirtmeyi unutmayınız:

• İyi huylu, kötü huylu ya da belirsiz olup olmadığını;

• Eğer biliniyorsa primer bölgeyi;

• Primer bölgenin bilinip bilinmediğini;

• Eğer biliniyorsa morfolojik türü;

• Eğer biliniyorsa metastaz bölge(ler) ve primer bölgeyi;

• “bölgeden metastatik” ifadesi primer bölgeyi (bölgeleri) ifade eder;

• “bölgeye metastatik” ifadesi seconderl bölgeyi (bölgeleri) ifade eder;

• “karsinomatoz”, “karsinoz”, “büyüme”, “kötü huylu tümör” vs. gibi belirli olmayan terminolojiden mümkün olduğu kadar kaçının;

• Lösemiyi “akut", “sub-akut” veya “kronik” olarak tanımlayın ve ilgili hücre türünü açıklayın.

(bakınız vaka incelemeleri 11-15)

Tablo 1'de rapor edilen durumlara benzer durumlar rapor edildiğinde etiyoloji hakkında ek bilgi dahil edilmelidir; eğer formu dolduran kişi bir işlemin etiyolojisini belirleyemiyorsa, işlem bilinmeyen, belirlenmemiş, olası ya da tahmin edilen bir etiyoloji olarak vasıflandırılmıştır.

(21)

Tablo 1 – Etiyoloji üzerine ek bilgi gerektiren durumlar (bu tamamlanmış bir liste değildir)

2.6.4. Bebek ölümlerinde belirlilik nasıl artırılır?

Ölen bebeğin ölüm nedeni için mümkünse açık ve net bir etiyolojik sıralamasının olması gereklidir.

"Prematürelik" terimi prematüreliğin etiyolojisi açıklanmadan yazılmamalıdır. Anneye bağlı durumlar, bebek ölümüne neden olan sıralamayı başlatmış veya etkilemiş olabilir ve buna benzer nedenler bebeğin ölüm belgesine ölüm nedenine ek olarak rapor edilmelidir (örnek olarak, Hiyalen membran hastalığnın nedeni; 28 haftalık prematüreliğe; plasentanın erken ayrılmasına;veya annenin karnına gelen bir künt travmaya bağlı olarak yazılabilir).

Ani Bebek Ölümü Sendromundan (SIDS) şüphelenildiğinde, Ulusal kanunların gerekliliklerine göre eksiksiz bir araştırma yürütülmelidir. Ani Bebek Ölümü Sendromu onaylandığı zaman lütfen uluslararası olarak kullanılan kısaltmasını (SIDS) rapor ediniz: "Ani Ölüm” ifadesini kullanmak yeterli değildir (bakınız vaka incelemesi 39), (Bölüm 5’te yer alan listeye başvurunuz).

2.6.5. Ölümleri rapor ederken birden fazla neden olmasının önemi

Ölüm belgelerinde rapor edilen bütün nedenler önemlidir ve özellikle de çeşitli ülkelerde kullanımda olan mevcut otomatik kodlama sistemlerince izin verilen yaklaşımlarla incelenebilirler.

Birden fazla ölüm nedeni incelemeleri, ölüm belgesinde bahsedilen bütün durumları göz önünde bulundurur. Buna benzer incelemeler belirli hastalıkları ve nedenleri araştırmada ve aynı ölüm belgesinde rapor edilen durumlar arasındaki ilişkileri sorgulamada önemli bir role sahiptir (örnek olarak: Ölümcül yaralanmaların ve otomobil kazalarının türü veya yaşlılarda görülen dejeneratif kronik hastalıkların önünde rapor edilen durumların türü).

(22)

Bu nedenle formu dolduran kişi, esas ölüm nedeni ve birden fazla ölüm nedeni ile ilgili olarak ölüm istatistiklerinin en doğru tıbbi görüşü yansıtmasını sağlama sorumluluğuna ve fırsatına sahiptir.

2.6.6. Sorgulamanın Nedenleri ve Amaçları

Bazı durumlarda, bir ölüm belgesinde rapor edilen bilgileri doğrulamak veya bilgilerin ne anlama geldiğini açıklığa kavuşturmak için ek bilgi sağlamak üzere doktorla iletişime geçilebilir. Rapor edilmiş ölüm nedeni ifadesi tıbbi açıdan bakıldığında yanlış olmayabilir, ancak istatistiksel amaçlar için yeterli bilgiyi içermeyebilir. Bu el kitabındaki yönergeleri izlemek, bir hastanın ölüm nedeni hakkındaki sorularını cevaplandırırken bir doktorun daha kısa bir zamanda sonuca ulaşmasını sağlar. Ek bilgi talepleri yetkili Kurum tarafından en düşük seviyede tutulmaktadır, ancak doktorların bu sorgulamalara çabuk cevap vermedeki işbirliği takdir edilmektedir.

2.7. Ek bilgi

Bu ek açıklama (şekil 3) DSÖ tarafından önerilen uluslararası ölüm belgesinin tıbbi bölümünün parçası DEĞİLDİR. Ancak, kullanım amacı DSÖ ve Eurostat tarafından önerildiği üzere önemli bilgileri toplamak için bir çerçeve sağlamaktır (bakınız ek 2, 15-19 sayılı öneriler).

Şekil 3 – Ek bilgi

B Ölüm Saati Gün Ay Yıl C UU UU UU UÖlümün şekliU

Ölüm tarihi Doğal ölüm Trafik kazası Diğer

Ölüm yeri Ev Hastane İşyeri İntihar İş kazası Araştırma aşamasında

Ambulans Diğer taşıt Diğer Cinayet Diğer kazalar Bilinmeyen

E Otopsi yapıldı mı? D Ölüm yaralanma sonucu mu gerçekleşti?

Evet Hayır Bölüm F'ye geçiniz Evet Hayır Bölüm E'ye geçiniz

Aşağıda belirtilen ölüm nedeni, otopsi bulgularından mı elde edildi? İş yerinde yaralanma Evet Hayır

Evet Hayır Bölüm F'ye geçiniz Gün Ay Yıl

Tarihi:

Daha sonra daha fazla bilgi elde edilebilir mi? Yaralanmanın yeri:

Evet Hayır Evde Spor alanı

Yatılı kuruluş Cadde ve otoyol

Kırsal alan(Çiftlik) Ticaret ve hizmet alanı Sanayi ve inş. yeri Okul, diğer kur. ve idari yer Diğer (Açıklayınız)

F UÖlü doğumU Evet Hayır Annenin TC No

U Bebek ölümüU Evet Hayır Bölüm G'ye geçiniz Annenin yaşı Doğum sırası

Doğum Saati Gebelik süresi Doğum ağırlığı

G Kadın ise, Ölüm hamileliği esnasında gerçekleşti Ölüm doğum esnasında gerçekleşti Ölüm doğumdan sonraki 42 gün içerisinde gerçekleşti

Ölüm doğumdan sonraki 43 gün ile 365 gün içerisinde gerçekleşti Anne ölümü değil

2.7.1. Ölüm tarihi

Ölümün gerçekleştiği tam ayı, günü, yılı ve saati kaydediniz. Saat için 01 ile 24 arasını kullanınız.

Ölüm gece yarısına yakın veya 31 Aralık tarihinde gerçekleşirse ay, gün veya yıl kaydına özellikle dikkat ediniz. Gece yarısı gerçekleşen bir ölümün bir günün başlangıcı yerine günün sonunda gerçekleştiğini düşünün. Eğer kesin ölüm anı bilinmiyorsa, ki tıbbi tetkiki yapan kişi tarafından gerçekleştirilen bazı sorgulamalarda olabilir, tarih sorgulamanın sonucunda belirlenecektir. Eğer daha sonra kesin tarihin, kayıt edilen tarihten farklı olduğu bulunursa kayıtta bir değişiklik yapılabilir.

(23)

Bazen kesin bir ölüm tarihi belirlemek mümkün değildir, ölümden sonra bulunan insan cesetlerinde olduğu gibi. Bu gibi durumlarda, ölüm verilerinin tahmin edilen aralığının merkezi rapor edilmelidir (varsa ulusal kanunlara veya yönetmeliklere başvurunuz).

2.7.2. Ölüm şekli

Bütün ölümler için uygun seçeneği işaretleyerek doldurunuz. Dış nedenlere bağlı olmayan ölümlerin

“doğal” olarak tanımlanması gereklidir. Doktorlar, doğal ölüm nedenlerinin dışında gerçekleşen ölümleri Adli Tıp kurallarına uygun olarak belgeleyebilirler. Ülkemizde, dış nedenleri belgelemede adli tabipler veya onların bulunmadığı durumlarda adli tabip olarak görevlendirilen kişiler sorumludur. Bu kısım içinde yer alan diğer ifadeler dış nedenlere ilişkin paragraf 3.3.1’de açıklanmaktadır.

2.7.3. Otopsiler

Lütfen doktor raporundaki otopsiler alanını (alanlarını) Adli Tıp hekimleri tarafından doldurunuz, çünkü bu bilginin çıkarılması ölüm istatistiklerinin kalitesini etkilemektedir.

Ölüm nedeni, eğer otopsi veya diğer ölüm sonrası inceleme türleri varsa patolog tarafından sağlanan bilgileri de kapsamalıdır. Belge dosyalandığı sırada beklemekte olan mikroskobik incelemelerin olduğu ölümler için ek bilgi mümkün olduğu kadar kısa bir süre içerisinde rapor edilmelidir, ancak bu bilgiler eksikse ölüm formunun hazırlanması geciktirilmemelidir.

Otopsi yapıldı mı? (Evet veya Hayır)

Kısmi ya da tam otopsi uygulandıysa "Evet" seçeneğini işaretleyiniz. Aksi söz konusuysa “ Hayır”

seçeneğini işaretleyiniz.

Aşağıda belirtilen ölüm nedeni otopsi bulgularından mı elde edildi? (Evet veya Hayır) seçeneklerinden birini işaretleyiniz

Otopsi bulguları elde edilebiliyorsa ve ölüm nedenini belirlemekte kullanıldıysa "Evet" seçeneğini işaretleyiniz. Aksi söz konusuysa “ Hayır” seçeneğini işaretleyiniz. Eğer otopsi uygulanmadıysa bu kısmı boş bırakın.

Daha sonra daha fazla bilgi elde edilebilir mi? (Evet veya Hayır) seçeneklerinden birini işaretleyiniz)

Eğer bir otopsi veya yasal bir soruşturma gerçekleşiyorsa ve ölüm nedeni ya da ölüm şekli ile ilgili daha fazla bilginin elde edilmesi bekleniyorsa, "Evet" seçeneğini işaretleyiniz. Aksi söz konusuysa “ Hayır” seçeneğini işaretleyiniz (bakınız paragraf 2.7.4) (bakınız vaka incelemeleri 18, 23, 24).

2.7.4. Düzeltmeler

Ölüm belgesinin genellikle belli bir zaman aralığı içerisinde tamamlanması ve gönderilmesi gereklidir. Doktorların, tıbbi eğitim, ilaç bilgisi, önceki adli tıp kayıtlarından, belirtiler, teşhis ile ilgili testler ve varsa otopsi sonuçlarını ölüm nedenini belirlemek için kullanması beklenir.

Eğer otopsi gibi ek soruşturma sonuçları bekleniyorsa, formu dolduran doktor ek bilgilerin elde edilmesinden sonra vakaya ait bilgileri güncellemelidir.

Eğer ek tıbbi bilgi veya otopsi bulguları doktor ölüm nedenini (nedenlerini) belgeledikten sonra alındıysa ve doktor nedenin ölüm formuna vakaya ait olarak kaydedilmiş nedenden farklı olduğunu düşünüyorsa, vakaya ait belge yetkili kurum ile ek ölüm nedeni raporu doldurularak derhal değiştirilmelidir; açık bir ifade ile "değiştirilmiş belge" rapor edilmelidir (bakınız vaka incelemeleri 40, 54).

2.7.5. Ölüm yeri

Ölüm yeri (örneğin; evde, hastanede, işte, ambulansta, diğer taşıtta, bunların dışında ise diğer işaretlenip yer açok olarak yazılmalıdır.) belirlenmeli ve rapor edilmelidir.