ÝS TAN BUL BÜ YÜK ÞE HÝR BE LE DÝ YE SÝ KÜL TÜR A.Þ. YA YIN LA RI Maltepe Ma hal le si Topkapı Kültür Parkı Osmanlı Evleri Topkapı-Zeytinburnu / Ýs tan bul
Tel: 0212 467 07 00 / Faks: 0212 467 07 99
www.kul tur sa nat.org / e-pos ta: kul tur sa nat@kul tur sa nat.org www.sey yar ki tap.com / e-pos ta: ile ti sim@sey yar ki tap.com SEY YAR KÝ TAP 17
Ýstanbul Serisi 10
Ya yý na Ha zýr la yan lar Þerif Esendemir Al per Çe ker Dün dar Hý zal Hü se yin Sor gun Nevzat Özkaya Mahmut Güleç
Ya yýn Da nýþ man la rý Prof. Dr. Ýs ken der Pa la Prof. Dr. Ýl ber Or tay lý Doç. Dr. Seval Akbýyýk Dr. Le vent Yay cý Nurettin Albayrak Ad nan Özer Ali Ural En ver Er can Er sin Kal kan Me tin Ce lal
Ka pak Emre Reisoðlu
Bas ký Şan Ofset Tel: 0212 289 24 24 3. Baský: Mart 2009
Diz gi-Mi zan paj Ýde ha Rek lam cý lýk
Abi de-i Hür ri yet Cad. Fud da Apt.
No: 224 k.6/11 Þiþ li / Ýs tan bul
Tel: 0212 230 78 64 Faks: 0212 230 37 15 www.ide ha.net
Cop yright © KÜL TÜR A.Þ.
ISBN: 978-9944-370-26-4
EFSANE ÝSTANBUL
SEY YAR KÝ TAP 2009 / Ýs tan bul
ÝÇÝN DE KÝ LER
Su nuþ ...8
Tak dim ...10
Gi riþ: Ef sa ne ler Þeh ri Ýs tan bul...12
Bi rin ci Bö lüm Ýs tan bul'un Ku ru luþ Ef sa ne le ri Hz. Sü ley man ...14
Mad yan Oð lu Yan ko ...17
Me ga ra lý lar Kra lý Byzas...18
Kral Kons tan tin...19
Ti ma oþ'un Oð lu Ýs tan bul ...20
Ýkin ci Bö lüm Ýs tan bul'un Fe tih Ef sa ne le ri Ak þem set tin ve Hý zýr ...23
Fa tih'e Ve ri len Tah ta Ký lýç ...25
Yâ Vedûd Sul tan...26
Ru me li hi sa rý ...29
Ce be Ali ...31
Zu hu rat Ba ba ...32
Derya Ali Efen di ...33
Üçün cü Bö lüm Ýs tan bul'un Yer Ef sa ne le ri Bo ðaz ...35
Ha liç ...38
Dör dün cü Bö lüm
Ýs tan bul'un Semt Ef sa ne le ri
Ye ni ka pý Sem ti nin Ýsmi...41
Se lam sýz Sem ti nin Ýsmi...45
Ga la ta sa ray Sem ti nin Ýsmi ...47
Un ka pa ný - Se fer De de ...48
Be þin ci Bö lüm Ýs tan bul'un Ta rihî Ya pý Ef sa ne le ri A) Anýt Eser Ef sa ne le ri ...49
Kýz ku le si - Hü zün lü Bir Aþk ...50
Kýz ku le si - Yý lan ...51
Kýz ku le si - Bat tal Ga zi ...53
Ka pa lý çar þý Tü nel le ri ...53
Sul ta nah met Mey da ný - Di ki li taþ ...54
Yý lan lý Sü tun...56
Çem ber li taþ ...57
Kýz ta þý...58
Boz do ðan (Valens) Su Ke me ri ...59
Moð lo va Ke me ri...61
B) Ca mi Ef sa ne le ri...62
Sü ley ma ni ye Ca mii - Ku rul du ðu Yer ...62
Sü ley ma ni ye Ca mii - Ses Dü ze ne ði ...65
Sü ley ma ni ye Ca mii - Har cý na Ka tý lan Mü cev he rat ...66
Sü ley ma ni ye Ca mii - Eð ri Mi na re ler ...66
Aya sof ya - Ya pý lýþ...67
Aya sof ya - Kub be...69
Aya sof ya - Ter ler Di rek ...69
Aya sof ya - Sýr Do lu Ta but...70
Eyüp Ca mii - Ge ce Ýnen Nur...71
Ey üp Ca mii - Çift Dal Çý nar ...73
Be ya zýt Ca mii - Mih rap...74
Be ya zýt Ca mii - De niz Ký zý Ef sa ne si ...75
Ya vuz Er Si nan Ca mii...77
Tak ke ci Ýb ra himaða Ca mii ...79
Der ya Üze ri ne Ya pý lan Ký lýç Ali Pa þa Ca mii ...81
Mah mut pa þa Ca mii...83
La le li Ca mii...84
San ki ye dim Ca mii ...86
Al týn cý Bö lüm Ýs tan bul'un Ev li ya Ef sa ne le ri Hz. Yu þa ...88
Aziz Mah mud Hüdâyî'nin Rü yasý ...89
Aziz Mah mut Hüdâyî'nin Kalp Ate þiy le Isý nan Su ...91
Þeyh Mus ta fa Devâtî ...93
Þeyh Selami Ali Efen di ...94
Þeyh Ve fa Haz ret le ri'nin Su Kýr ba sý ný De len Ço cuk...95
Yah ya Efen di - Rum Ge mi ci...97
Yah ya Efen di - Kü çük Ço ban Ba la ban...99
Yahya Efendi - Bulgar Pehlivaný ...100
Merkez Efendi'nin Ýsmi...101
Merkez Efendi'nin Evlenmesi...102
Mehmet Emin Tokadî Hazretleri...103
Sümbül Efendi ...105
Telli Baba ...106
Baba Cafer ...108
Nalýncý Memi Dede - Türbe ve Küçük Nalýncý Dükkâný ...110
Çifte Sultanlar...113
So nuç Ya þa yan Ef sa ne Ýs tan bul ...115
SU NUÞ
Sev gi li Ýs tan bul lu lar,
Ýn sa ný, ta bi at ta ki di ðer can lý lar dan ayý - ran en önem li özel lik akýl dýr. Ýn san, ak lý ný ge liþ tir dik çe da ha mut lu bir ha yat ya þar.
Ýn sa nýn, ak lý ný ge liþ tir me si, in san lýk ta ra - fýn dan üre ti len bil gi le re ulaþ ma sý ile olur.
Oku mak, in san la rýn de ði þik ba kýþ açý la rý ný fark ede rek dün ya la rý ný zen gin leþ tir me le - ri ni sað lar. Oku yan in san lar dün ya ya fark lý pen ce re ler den bak ma yý öð re nir ler.
Sev gi li Ýs tan bul lu lar,
Oku ma nýn in san ha ya týn da ki öne mi he pi - miz ta ra fýn dan bi lin mek te dir. Dü zen li ki - tap oku ma alýþ kan lý ðý açý sýn dan ül ke ler kar þý laþ tý rýl dý ðýn da Ja pon ya’nýn %14’ünün, ABD’nin %12’si nin, Ýn gil te re ve Fran sa’nýn
%11’inin dü zen li ola rak ki tap oku duk la rý ný gör mek te yiz. An cak, dü zen li ki tap oku ma ora ný ül ke miz de on bin de bir ci va rýn da dýr.
Ge li þen bir top lum ola rak ki tap oku ma alýþ kan lý ðý mý zýn ge liþ ti ril me si bi rey sel bir gö re vi miz dir.
Ýs tan bul Bü yük þe hir Be le di ye si ola rak, Ýs tan bul’u bir açýk ha va kü tüp ha ne si ne dö - nüþ tü re bil mek adý na “Sey yar Ki tap Pro je - si”ni yü rü tü yo ruz. Bu pro je ile her ay üç ay rý ki tap, yir mi bi ner adet ba sý la rak Ýs tan - bul hal ký nýn or tak kul la ným alan la rý olan oto büs ler, met ro lar, va pur lar, de niz oto - büs le ri, bank lar ve ka fe le re ko nul mak ta - dýr. Bu ra dan ki ta bý alan Ýs tan bul lu bu ki ta - bý oku ya rak oku du ðu ki ta bý baþ ka sý nýn oku ma sý için yi ne Ýs tan bul’un top lu kul la - ným alan la rý na bý rak mak ta dýr. Böy le ce bir ki tap bir çok Ýs tan bul lu ta ra fýn dan okun - mak ta ve Ýs tan bul lu lar ay ný ki ta bý oku ma - nýn mut lu lu ðu nu ya þa mak ta dýr.
Siz le ri sey yar ki tap la rý mý zýn say fa la rý ara sýn da ki gü zel lik ler le baþ ba þa bý ra ka - rak bol oku ma lý gün ler di li yo rum.
TAK DÝM
De ðer li Ýs tan bul lu lar,
Asýr la ra mey dan oku yan bir di ri lik te kar þý - mýz da arz-ý en dam eden Ýs tan bul, bu ha liy le gö re ni ken di si ne hay ran bý ra kan ef sun lu bir kent tir. Naz lý de ni zi, se rin rüzgârý, sý cak in - san la rý, geç miþ ten dev þir di ði mi ma ri do ku - su, ren gi, ha va sý, su yu ve ko ku su ile Ýs tan - bul bir ef sa ne dir.
Ýs tan bul dün ya kent le ri ara sýn da ku þak tan ku þa ða mi ras ola rak dev re dil miþ ve an la týl - mýþ ef sa ne le riy le ay rý bir ye re sa hip tir. Sey - yar Ki tap Se ri si içe ri sin de si zin le bu lu þan Ef sa ne Ýs tan bul, bu ef sa ne le ri an la tý yor. Al tý bö lüm den olu þan ki tap, ti tiz bir araþ týr ma - nýn ürü nü ola rak, Ýs tan bul’un ku ru luþ, fe tih, yer, semt, ta rihî ya pý ve ev li ya ef sa ne le ri ni siz de ðer li “Sey yar Ki tap Oku ru”nun il gi si ne su nu yor.
Ýs tan bul’umu zun ya zý lý ta ri hi ka dar söz lü ta ri hi de en gin bir bi ri ki min ka pý sý ný ara la - mak ta dýr. Ken tin bu gün kü sa kin le ri, bu söz - lü ta ri hin de rin lik le ri ne in dik le rin de, kar þý - la rýn da ef sa ne ler üret miþ ve üre ti len ef sa - ne le re ko nu ol muþ bir Ýs tan bul bu la cak lar.
Ma sal bur cun da de vi nen bu Ýs tan bul’u da kuþ ku suz çok se ve cek ler. Gök yü zün de par - la yan gü ne þin al týn da asýr lar dýr var lý ðý ný sür dü ren bu ma sal kent ten ef sa ne ler din le - ye rek bü yü ye cek ler.
Ku ru lu þun dan bu gü ne, üç me de ni ye te be - þik lik eden, Fe tih ile bir bü yük ef sa ne nin da - ha ko nu su olan Ýs tan bul, bu gün bu ra da ya - þa yan biz ler için hâlâ ef sa ne üre ten bir kent ko nu mun da dýr. Bu gün, ef sa ne le rin ger çe - ðin ok la rýy la ya ra lan dý ðý ný dü þü nür sek, Ýs - tan bul’un ef sa ne vi di re ni þi ni de al kýþ la mak ge re kir.
Ýs tan bul Bü yük þe hir Be le di ye si Kül tür A.Þ.’nin Baþ ka ný mý zýn ön cü lü ðün de baþ lat - tý ðý Sey yar Ki tap Pro je si çer çe ve sin de okur - la bu lu þan Ef sa ne Ýs tan bul, Ýs tan bul’u an la - mak ve ya þa mak için iyi bir fýr sat.
Fran sa Kra lý V. Char les ta ra fýn dan Ka nu ni Sul tan Sü ley man’a gön de ri len Bü yü kel çi Bus becq, dön dü ðün de Kral’a “Dün ya nýn baþ ken ti ol ma sý için ya ra týl mýþ þe hir dir Ýs - tan bul” der ken bu me de ni yet ler baþ ken ti nin sa de ce ef sa ne ler de de ðil ger çek te de eþ siz ol du ðu nu bir kez da ha ha týr lat mak ta dýr.
Ýyi oku ma lar te men ni siy le…
Nev zat BAY HAN
Kül tür A.Þ. Ge nel Mü dü rü
GÝ RÝÞ
Ef sa ne ler Þeh ri Ýs tan bul
Ef sa ne ler, ta rih bo yun ca kül tü rü mü zün önem li bir öðe si ol muþ lar dýr. “Söy len ce ler”,
“ina nýþ lar” ve ”mi tos lar” adýy la da aný lan ef - sa ne ler, söz lü ta ri hi mi zin can lý ve ya þa yan öðe le ri dir. Ef sa ne ler sa de ce kah ra man lýk des tan la rý içer mez, on la rýn çe þit le ri var dýr.
Bun la rýn en önem li le ri, hiç þüp he siz, fark lý me de ni yet le re baþ kent lik yap mýþ olan gü - ze lim Ýs tan bul'u an la tan þe hir ef sa ne le ri dir.
Âde ta bir ma sal þeh ri olan Ýs tan bul'un ku ru lu þun dan fet hi ne ta rihî anýt la rýn dan her kö þe si ne ka dar halk di lin de do la þan, bir bi rin den fark lý ef sa ne le ri var dýr. Ama cý - mýz, siz le ri þeh ri miz de iz dü þüm le ri bu lu - nan bir ha yal ge zin ti si ne çý kar mak ve Ýs tan - bul'un gi zem li at mos fe rin de do laþ týr mak - týr.
Bü tün ef sa ne le riy le Ýs tan bul'u an lat ma ya gü cü müz yet mez. Çün kü Ýs tan bul bin ler ce yýl lýk ta ri hiy le ve her kö þe siy le bir ef sa ne dir za ten. An cak Ýs tan bul'u ger çek ten se ven in - san lar, ken di le ri ne an la tý lan her ef sa ne nin için de Ýs tan bul ol sun is ti yor lar. Ýþ te eli niz de - ki ki tap, bu Ýs tan bul âþýk la rý na için de Ýs tan - bul'un ol du ðu bir ef sa ne zi ya fe ti su nu yor.
Ma sal la rýn ak si ne, ef sa ne ler de an la tý lan - lar halk ta ra fýn dan ger çek ten ol muþ gi bi ka bul edi lir. An la tým da yer yer mü ba la ða
sa na tý, ha yal gü cü, do ða üs tü olay lar, öz - lem ler, di lek ler iþin içi ne so ku lur ama, ef - sa ne nin mut la ka da yan dý ðý bir ger çek lik var dýr. Hat ta Ýs tan bul'un an la tý lan her ef sa - ne sin de bu kent te bu lu nan fark lý ina nýþ la rýn iz le ri ni bi le sü re bi lir si niz. Bu ne den le, an - lat tý ðý mýz her ef sa ne yi Ýs tan bul'un ta ri hi ve sos yo-kül tü rel ya pý sý içe ri sin de de ðer len - dir mek ge re kir.
Þe hir ça lýþ ma la rýn da söz lü ta ri hin öne mi çok bü yük tür. Þüp he siz ki ef sa ne ler bu söz - lü ta ri hin vaz ge çil mez bi rer par ça sý dýr. Ef - sa ne Ýs tan bul ki ta bý mýz, þeh ri mi zi bu yö nüy - le ta ný mak için bir gi rizgâh ni te li ði ta þý mak - ta dýr. Ýs tan bul'un sýr do lu ta rihî ka pý la rý ný bir lik te ara la mak di le ðiy le.
Ya yýn Ku ru lu
BÝ RÝN CÝ BÖ LÜM
ÝS TAN BUL'UN KU RU LUÞ EF SA NE LE RÝ
An la tý lan her ef sa ne nin için de Ýs tan bul ol - sun is te yen bu þeh rin âþýk la rýn dan bi ri nin Fa tih Sul tan Meh met ol du ðu nu söy le me ye ge rek var mý aca ba? Böy le ol maz sa bu þeh - rin ka pý la rý ný aç mak ona na sip olur muy du yok sa? Ri va yet olu nur ki Fa tih Ýs tan bul'u fet het ti ði za man bu þeh rin bü yü sü ne bi raz da ha ka pýl mýþ ve onun na sýl ku rul du ðu nu me rak et miþ tir. Dö ne min eli ka lem tu tan bü tün ilim er ba bý ný top la yýp ken di si ne bu þeh rin an la týl ma sý ný is te miþ tir. Ona an la tý - lan lar dan bi ri de aþa ðý da ki Hz. Sü ley man ef - sa ne siy miþ.1
Ba na bir ma sal an lat ba ba Ýçin de tüm sev dik le rim Ýçin de Ýs tan bul ol sun
Ye ni Tür kü
1. Ste fa nos Ye ra si mos, Türk Me tin le rin de Kons tan ti ni ye ve Aya - sof ya Ef sa ne le ri, Ýs tan bul, Ýle ti þim, 1998, s. 13.
HZ. SÜ LEY MAN EF SA NE SÝ
Bü tün yer yü zü ne hâkim olan Hz. Sü ley - man'a sa de ce Ok ya nus De ni zi'nde ki Fren - duz Ada sý'nda hü küm sü ren Si don kar þý çý - ký yor muþ. Öy le ki Si don:
-Sü ley man da kim olu yor muþ. O hü küm - dar ise ben de hü küm da rým. Onun as ke ri var sa, be nim de var. Bu ra ya ge lir se gö re ce - ði ni he sap la sýn, di yor muþ.
Bu söz le ri du yan Hz. Sü ley man çok kýz mýþ ve:
-Za val lý Si don! Ne de di ði nin far kýn da de - ðil, di ye gü lüm se miþ ve son ra:
-Yer yü zü nün bü tün cin le ri, pe ri le ri, kurt - la rý, kuþ la rý, bir fýr tý na olup Si don üze ri ne yü rü yün, de miþ.
Ka ra bir bu lut gi bi Fren duz Ada sý'na çö ken Hz. Sü ley man'ýn or du su ile Si don'un as ker - le ri ara sýn da baþ la yan sa vaþ çok faz la sür - me miþ. Ada çok ký sa bir sü re içe rin de Hz.
Sü ley man or du su ta ra fýn dan tes lim alýn mýþ.
Bu ara da sa vaþ ta öl dü rü len Si don'nun dün - ya lar gü ze li olan Ali na adýn da bir ký zý var - mýþ. Bu nu gö ren ko mu tan lar ona ký ya ma yýp onu sa pa sað lam ola rak Hz. Sü ley man'a ge - tir miþ ler. Bü tün yer yü zü ne hük me den Hz.
Sü ley man, kar þý sýn da bu ha ri kulâde gü ze li gö rün ce ona:
-Ey gü zel ler gü ze li! Ba ban yap tý ðý bü yük den siz li ðin ce za sý ný çek ti, be nim bun da hiç - bir ka ba ha tim yok tu. Sa na gön lü mü kap týr -
dým, söy le bir is te ðin var sa he men ya pa yým, de miþ.
Ali na iki gö zü iki çeþ me, dur ma dan að la - ya rak:
-Be ni te sel li ede cek hiç kim sem kal ma dý.
Be ni ra hat la tan göz yaþ la rý mý da ba na çok mu gö rü yor sun, di ye rek ser ze niþ te bu lun - muþ.
Bu acý söz ler üze ri ne Hz. Sü ley man ona çok acý mýþ ve:
-Sa na gö nül ve ren ve sen den hiç bir þey esir ge mek is te me yen ben va rým ya! Bun dan böy le se vin cin de göz ya þýn da ben ola ca ðým, di ye rek onu te sel li et me ye ça lýþ mýþ.
Ali na bi raz te sel li ola cak ki Hz. Sü ley - man'a ba ka rak:
-Öy le ise sen den sa de ce yer yü zü nün en gü zel ye rin de ku ru la cak bir sa ray is ti yo rum, de miþ.
Hz. Sü ley man bu na çok se vin miþ ve bü tün cin le re ve pe ri le re:
-Ba na yer yü zü nün en gü zel ye ri ni he men bu lun, di ye emir ver miþ.
Cin ler ve pe ri ler dün ya nýn en gü zel ye ri ni ara ya dur sun lar, Hz. Sü ley man da gü zel Ali - na'sý ile se ya ha te çýk mýþ. Ge ze ge ze Ýs tan - bul'un þim di ki Sa ray bur nu'nda ge ce ko nak - la mýþ lar. Bu ra da ra hat bir uy ku çe ken Ali na, sa bah uyan dý ðýn da mah mur göz ler le et ra fý sey ret tik ten son ra:
-Aman Al lah’ým! Bu ra sý ne gü zel yer böy - le, de miþ.
Bu söz le ri du yan Hz. Sü ley man cin le re, pe ri le re:
-Ali na'nýn is te di ði sa ray iþ te bu ra da ya pý - la cak, de miþ.
Böy le ce bu ra da sa ray ya pýl mýþ; za man la et ra fý na ya pý lan ev ler le gü ze lim Ýs tan bul þeh ri ku rul muþ.
MAD YAN OÐ LU YAN KO EF SA NE SÝ
Ýkin ci Sü ley man ola rak da bi li nen Mad yan Oð lu Yan ko'nun Ýs tan bul'u kur ma ef sa ne si de çok il ginç tir. Ef sa ne ye gö re, Yan ko bir gün bü tün adam la rý ný top la ya rak bü yük bir zi ya fet ver miþ. Zi ya fet do la yý sýy la çok yo rul - muþ ola cak ki he men de rin bir uy ku ya dal - mýþ. Göz le ri ni aç tý ðý va kit ken di si ni tah tý ile be ra ber hiç bil me di ði ve ta ný ma dý ðý bir yer de
Sarayburnu
gör müþ. Et ra fý ye þil lik ler le be ze li ve ona bü - yük bir hu zur ve ren bu yer ise Sa ray bur - nu'ymuþ. Ya nýn da ki le re:
-Bý kýn ca ya ka dar bu ra da ka la lým, de miþ.
Yan ko'nun bü tün adam la rý da bu ra yý çok be ðen miþ ler ve hü küm dar la rý na:
-Bu ra dan hiç ay rýl ma ya lým. Bi ze bu ra da bü yük sa ray lar yap týr, di ye yal var mýþ lar.
Yan ko da so nun da on la rýn bu tek li fi ni ka - bul et miþ ve Sa ray bur nu'nda sa ray lar ve ko - nak lar yük sel me ye baþ la mýþ.2
ME GA RA LI LAR KRA LI BYZAS EF SA NE SÝ
Es ki Yu nan mi to lo ji sin den gel me ve ta rih - çi le rin yaz dý ðý Ýs tan bul'un ku ru lu þuy la il gi li meþ hur bir ef sa ne var dýr. Ef sa ne ye gö re, es ki Yu na nis tan'da bu lu nan Me ga ra lý lar, kral la rý Ze us'la bir lik te ye ni bir þe hir kur - mak için yo la ko yul muþ lar. An cak ön ce Del fi Kâhi ni'nden ku ra cak la rý þeh rin ne re de ola - bi le ce ði ni söy le me si ni is te miþ ler. Kâhin on - la ra:
-Kör ler ül ke si nin kar þý sý, ce va bý ný ver miþ.
Me ga ra lý lar bu söz doð rul tu sun da do la þa do la þa bu gün kü Sa ray bur nu'nun bu lun du ðu mev ki ye gel miþ ler. Çev re le ri ne ba ký nýr lar - ken kar þý ta raf ta Kalk he don þeh ri ni (bu gün - kü Ka dý köy) gör müþ ler. Bu gü zel yer du rur - ken Kalk he don ya lý la rýn ora da ne den þe hir
2. Ni ya zi Ah met Ba noð lu, Ta rih ve Ef sa ne le ri ile Ýs tan bul, Ýs tan bul, Ak Ki ta be vi, 1996, s. 7-10.
kur duk la rý na þa þýr mýþ lar. Böy le ce Del fi Kâhi ni'nin sö zü nü ha týr la ya rak:
-Bu gü zel ye ri gör me mek için kör ol ma lý, de yip þe hir le ri ni bu ra da kur muþ lar. Adý na da kral la rý nýn is mi olan Byzas de miþ ler.3
KRAL KONS TAN TÝN EF SA NE SÝ
Ef sa ne ye gö re, Ro ma þeh rin de cüz zam has ta lý ðý na ya ka la nan Kral Kons tan tin, der - di ne ça re bul ma la rý için dö ne min bü tün meþ hur bil gin le ri ni top la mýþ; an cak hiç bi ri bu aman sýz has ta lý ða bir ça re bu la ma mýþ.
So nun da Kral Kons tan tin on la rý teh dit edin - ce, bir Me cu si bil gin Kral'a þa yet iyi leþ mek is ti yor sa bü yük bir ha vuz yap ma sý ný, kýrk gün bo yun ca onu he nüz süt ten ke sil me miþ ço cuk la rýn ka nýy la dol du ra rak için de yý kan - ma sý ný ve çýk týk tan son ra ha ma ma gir me si - ni öner miþ.
Bu nun üze ri ne Kral he men emir ve re rek he nüz süt ten ke sil me miþ üç bin ço cu ðu top - la mýþ. Ço cuk la rý için bað rý ya nan ana ba ba - lar fer yat fi gan Kral'a yal var mýþ lar. So nun - da Kral bu ka dar fer yat fi ga na da ya na ma - mýþ. Ço cuk la rý ana ba ba la rý na tes lim ede - rek ha yýr du ala rý ný is te miþ. On la rýn du ala - rýy la Kral tat lý bir uy ku ya dal mýþ. Rü ya sý na Hz. Ýsa gi re rek üm me ti ne mer ha met et ti ði için onun iyi leþ me si ne ve si le ol muþ.
3. Ömer Fa ruk Yýl maz, "Ýs tan bul Ef sa ne le ri", Asýr lar Bo yun ca Emi nö nü, Cilt III, Ýs tan bul, Emi nö nü Be le di ye si, 2003, s. 121.
Bu va ka dan son ra Kons tan tin'in na mý bü - tün dün ya ya ya yýl mýþ. Önem li bir ic ra at ola - rak da Kons tan ti niy ye Ka le si'ni ta mir et me - ye baþ la mýþ. Ýþ te böy le ce ta mir edi len bu ka le et ra fýn da Kons tan ti niy ye (Ýs tan bul) þeh ri ku rul muþ.4
TÝ MA OÞ'UN OÐ LU ÝS TAN BUL EF SA NE SÝ
Fütûhü’þ-Þam'dan ak ta rý lan Ýs tan bul'un ku ru lu þuy la il gi li bir ef sa ne de þöy le dir:
Vak tiy le Di yar ba kýr þeh ri ni ku ran Ro ma Ým - pa ra to ru Ti ma oþ'un Ýs tan bul adýn da bir oð - lu var mýþ. Gün ler den bir gün Ýs tan bul, dün - ya dur duk ça adý nýn unu tul ma ma sý için, ba -
4. Ev li ya Çe le bi, Se ya hat na me'den Seç me ler, Haz. Mu sa Du man, Ýs tan bul, Met ro pol Ya yýn la rý, 2006, s.47-50.
Eski Ýstanbul
ba sý Ti ma oþ'tan ken di adý ný ver mek is te di ði bir þe hir kur mak is te di ði ni söy le miþ. Oð lu - nu kýr mak is te me yen Ti ma oþ, onun bu is te - ði ni ka bul et miþ. Bu nun üze ri ne Ýs tan bul, dün ya nýn en ün lü mi mar la rý na gö rev ve re - rek, al tý fer sah uzun lu ðun da bir sur yap tý rýp ken di adýy la aný lan bü yük bir kent kur muþ.
An cak he nüz ya pý mý de vam eden bu ken ti dört yýl yö net tik ten son ra bir gün ani den öl - müþ. Ye ri ne oð lu Kons tan tin geç miþ ve ya - rým ka lan bu ken ti o ta mam la mýþ. Bu ne - den le, bu ken te hem Ýs tan bul hem de Kons - tan tin de nil miþ.5
5. Ak ta ran Sen nur Se zer ve Ad nan Öz yal çý ner, Bir Za man lar Ýs - tan bul'u, Ýs tan bul, Ýn kýlâp, 2005, s.405.
ÝKÝN CÝ BÖ LÜM
ÝS TAN BUL'UN FE TÝH EF SA NE LE RÝ
"Kons tan ti niy ye (Ýs tan bul) el bet te fet he di - le cek tir. Onu fet he den ku man dan ne gü zel ku man dan dýr! Onu fet he den as ker ne mut lu as ker dir!" ha dis-i þe ri fin de bah se di len gü - zel ku man dan ve mut lu as ker ler den ol mak için Ýs tan bul Arap lar ta ra fýn dan bir kaç kez ku þa týl ma sý na rað men bir tür lü alý na ma - mýþ týr. Os man lý Dev le ti ku rul du ðu za man, söz ko nu su ha dis te be lir ti len ko mu tan lar - dan ol mak için bu gü zel þeh ri fet het mek, Türk le rin de bü yük he def le ri ara sý na gir miþ ve Os man Ga zi ev lat la rý na þöy le bir va si yet - te bu lun muþ tur:
Os man Er tuð rul oð lu sun Oðuz Ka ra han nes li sin Hak kýn bir kem ter ku lu sun Is tam bol'u aç gül zar yap
Bu çok an lam lý va si ye ti ye ri ne ge tir mek, ken di sin den son ra ki her pa di þa hýn en bü yük
Müj de le di sev gi li aça cak ka pý la rý Þa ný yü ce ko mu tan ve kut lu or du la rý
Mu ham met He kim
is te ði ha li ne gel miþ ve so nun da bu va si ye ti ye ri ne ge tir mek Fa tih Sul tan Meh met'e na - sip ol muþ tur. Sö zün özü, dün ya ta ri hin de bir ça ðýn ka pa nýp ye ri ne ye ni bir ça ðýn açýl ma - sý na se bep olan fe tih ola yý nýn, ne den ve na - sýl ger çek leþ ti ði ni hal ký mýz ef sa ne ler le süs - le ye rek an lat mýþ týr. Bun lar dan ba zý la rý ný aþa ðý da ak ta rý yo ruz.
AK ÞEM SET TÝN VE HI ZIR EF SA NE SÝ
Ef sa ne ye gö re, Fa tih Sul tan Meh met pa di - þah ol du ðu za man, dev let yet ki li le riy le Ýs - tan bul'un fet hi ni is ti þa re et miþ. Fa kat ilk baþ ta hiç kim se bu iþe pek rý za gös ter me - miþ ve hat ta ona:
-Hu le fa-i Râþi din'e na sip ol ma yan fe tih,
Ýstanbul’un Fethi
an cak Meh di Haz ret le ri'ne na sip olur, di - yen ler bi le çýk mýþ. Fa kat Fa tih'in ho ca sý Ak - þem set tin:
-Kons tan ti niy ye'yi Mu ham med Han fet he - de cek tir, de miþ.
Dev let ile ri ge len le ri bu sö ze pek rað bet et me miþ ler se de, Fa tih ho ca sý nýn bu ön gö - rü sü ne inan mýþ ve her ke re sin de ona adam - la rý ný gön de re rek bu me se le yi tek rar tek rar sor durt muþ. So nun da da Ak þem set tin:
-Bu yý lýn Re bi yü lev vel ayý nýn yir min ci gü nü (mi la di 29 Ma yýs) sa ba ha kar þý bü yük bir gay ret le þu þu yer ler den yü rü ne cek ve o za man Kons tan ti niy ye fet he di lip her yer ezan ses le riy le do la cak, de miþ.
Ku þat ma sü rer ken Fa tih Sul tan Meh met, bir ara Ak þem set tin'i da vet et me ge re ði duy muþ. Fa kat Ak þem set tin ça dý rýn da iba - det et ti ði için ta le be le ri, el çi le ri ça dý ra bi le yak laþ tý ra ma mýþ lar. Bu nun üze ri ne Fa tih Sul tan Meh met onun ça dý rý na git miþ. Bir de ne gör sün! Ak þem set tin bu ra da fe tih için Al - lah'a yal var mak ta dýr.
Fa tih Sul tan Meh met, ho ca sý ný böy le gö - rün ce onu ra hat sýz et mek is te me miþ ve ge ri dön müþ. Ka le ye bir bak mýþ ki: Ýs lam as ke ri Hi sar'a yü rü yor. Ön le rin de ak el bi se (aba) giy miþ bir ta ife Hi sar'a gel mek te dir. Ar dýn - dan Ýs lam as ke ri... Der ken Ýs tan bul fet he - dil miþ. Fe tih ten son ra Fa tih Sul tan Meh met, Ak þem set tin'e fet hi na sýl bil di ði ni so run ca Ak þem set tin:
-Kar de þim Hý zýr'la ilm-i le dün de (ma ne vi - yat il min de/âle min de) Kons tan ti niy ye'nin fet hi ni is tih raç et miþ tik. Ka le fet he dil di ði gün Hý zýr'ý gör düm; aba giy miþ, ve li ler le as - ke rin önün de Hi sar'a gir miþ ti. Ka le nin fet - hin den son ra da Hý zýr kar de þim ka le du va rý - nýn üze ri ne çýk mýþ; ayak la rý ný sar mýþ, otu - ru yor du, ce va bý ný ver miþ.6
FA TÝH'E VE RÝ LEN TAH TA KI LIÇ EF SA NE SÝ
Ef sa ne ye gö re, Ýs tan bul'un ku þa týl dý ðý za - man Aga pi os adýn da ki bir ke þiþ te, Türk le rin Ýs tan bul'u al ma sý ný en gel le ye cek ma ne vi yön den çok an lam lý olan sem bo lik bir tah ta ký lýç var mýþ. Ke þiþ bu ký lý cý Bi zans Ým pa ra - to ru Kons tan ti nos Pa le olo gos'a gö tü re rek onun la düþ man la rý olan Türk le ri yok et me - si ni is te miþ. Bi zans Ým pa ra to ru bu ký lý cý alýp in ce le dik ten son ra, tah ta dan ya pýl mýþ ol du - ðu nu gö rün ce öf ke le ne rek:
-Be nim elim de Da vut'un her sa vu ruþ ta dört mýz rak bo yu uza yan ola ða nüs tü ký lý cý var. Bu tah ta ký lýç ne iþi me ya rar ki, di ye rek ke þi þi azar la mýþ. Bu na ký rý lan ke þiþ, bu se fer doð ru ca genç olan Os man lý Pa di þa hý Fa tih Sul tan Meh met'in hu zu ru na çýk mýþ, ký lý cýn ma ne vi an la mý ný ona an lat týk tan son ra ký lý cý ona tak dim et miþ. Genç pa di - þah, ken di si ne ve ri len bu ma ne vi ar ma ða ný bü yük bir se vinç le ka bul et miþ. Bun dan do -
6 . "Ýs tan bul Söz lü Ta rih" Kent ha ber (E-Der gi), 3 Þu bat 2003.
la yý da bir müd det son ra Bi zans'ýn düþ tü ðü ha be ri gel miþ.7
YÂ VEDÛD SUL TAN EF SA NE SÝ
Yâ Vedûd Sul tan'la il gi li bir bi rin den fark lý iki ef sa ne an la týl mak ta dýr. Bir ef sa ne ye gö - re yü ce bir ve li, Yâ Vedûd Sul tan'ýn Ýs tan - bul'un fet hi ne ka týl ma sý ný is te miþ. Bu nun üze ri ne o da mü rit le riy le bir lik te Fa tih Sul - tan Meh met'in or du su na ka týl mýþ. Ýs tan bul ku þat ma sý bo yun ca her gün:
-Al lah'ým Ýs tan bul'un Ýs lam'ýn eli ne geç ti - ði ni ba na gös ter ve o gün ca ný mý al, di ye dua et miþ.
So nun da bu du asý ka bul olu na rak Müs lü - man as ker le rin sur lar dan içe ri gir di ði bir es na da ne re den gel di ði bel li ol ma yan bir gül le ile þe hit düþ müþ.
Ýkin ci ef sa ne ye gö re ku þat ma nýn ilk gün - le rin de Bi zans lý lar, Os man lý'ya tüm güç le - riy le di ren miþ ler. Fa tih Sul tan Meh met hiç umu du nu yi tir me me si ne rað men, gün ler ce bu böy le de vam et miþ ve is te ni len so nuç bir tür lü alý na mý yor muþ. Bu sý ra da as ker ler ara sýn da Bi zans Sur la rý içe ri sin de Yâ Vedûd Sul tan isim li bir ve li za týn sa bah tan ak þa ma ka dar "Fe tih ol ma sýn" di ye Al lah'a yal var dý - ðý söy len ti si ya yýl ma ya baþ la mýþ. Bu söy len ti öy le bir yay gýn laþ mýþ ki so nun da Fa tih Sul - tan Meh met'in ku la ðý na ka dar git miþ. Bu -
7. Ýs tan bul Ef sa ne le ri, Fo cus Der gi si Üc ret siz Eki, Tem muz 2005, s. 21.
nun üze ri ne, ho ca sý Ak þem set tin baþ ta ol - mak üze re, bü tün ule ma ve dev let bü yük le - ri ni top la mýþ. Üzün tü lü bir þe kil de du ru mun iç açý cý ol ma dý ðý ný be lir te rek so nun da sö zü Yâ Vedûd Sul tan'a ge tir miþ. Bu nun üze ri ne Ak þem set tin:
-Gam ye me sul ta ným, fe tih mü yes ser ola - cak týr. An cak bu Yâ Vedûd Sul tan'ýn ölü mü - ne bað lý dýr. Onun yü zü su yu hür me ti ne eli - mi ze geç me yen þe hir için kýrk gün da ha sab - re de ce ðiz. O, kýrk gün so nun da Rabb'ine ka - vu þa cak týr, de yin ce Fa tih bi raz ra hat la ma ya baþ la mýþ. Ger çek ten de Ak þem set tin'in bu de di ði doð ru çýk mýþ, ku þat ma nýn el lin ci gü - nü Os man lý as ker le ri nin sur lar dan içe ri gir - di ði es na da Yâ Vedûd Sul tan da ve fat et miþ.
Fatih Sultan Mehmet
Bu ef sa ne nin bun dan son ra ki kýs mý da çok il ginç tir. Fe tih ten son ra Fa tih Sul tan Meh - met Aya sof ya'yý do la þýr ken Ter ler Di rek de - ni len yer de Ýlahî bir nu run par la dý ðý ný fark et miþ. O ya na git ti ðin de bu nu run kýb le ye doð ru uzan mýþ bir ce set ten gel di ði ni gör - müþ. Onun nur lu göð sün de al renk te “Yâ Vedûd” ya zý lýy mýþ.
Fa tih Sul tan Meh met he men ce se din yý - kan ma sý ný emir bu yur muþ. Yý ka ma te þeb - büs le rin den son ra Ter le yen Di rek'ten:
-Mer hum mað sul dur (yý kan mýþ týr), he men gö mü nüz, di ye bir ses gel miþ. Ta bu ta ko ya - rak Þe hit ler Ka pý sý de ni len ye re göm mek is - te yen ler bir an da ken di le ri ni Emi nö nü Ýs ke - le si'nde bul muþ lar mýþ. Ora da on la rý ha zýr bek le yen bir ka yý ðý gö rüp ona bin miþ ler. Ka - yýk sü rat li bir þe kil de git tik ten son ra Eyüp ya kýn la rýn da dur muþ. Tam bu sý ra da ne za - man ka zýl dý ðý bi lin me yen bir me zar dan "Yâ Vedûd!, Yâ Vedûd!" ses le ri iþi til me ye baþ - lan mýþ. Bu nun üze ri ne ule ma se sin gel di ði me za ra Yâ Vedûd'un ta bu tu nu bý ra ka rak son va zi fe si ni ye ri ne ge tir miþ.8
RU ME LÝ HÝ SA RI EF SA NE SÝ
Ýs tan bul'un fet hin de önem li bir rol oy na yan Ru me li hi sa rý ile il gi li bir ef sa ne an la tý lýr.
Ru me li hi sa rý'ný yap mak is te yen Fa tih Sul -
8. Er dem Yü cel, "Yâ Vedûd Sul tan", Eyüp Sul tan Sem poz yu mu VI., Ýs - tan bul, Eyüp Be le di ye si, 2003, s.45-46 ve Ev li ya Çe le bi, a.g.e., s. 64-65.
tan Meh met, Bi zans ile gö rü nüþ te de ol sa, iyi kom þu luk iliþ ki le ri nin bo zul ma sý ný is te - me di ðin den, bu ra yý yap mak için bir yol dü - þün müþ. Bi zans im pa ra to ru nu kuþ ku lan dýr - mak is te me di ði için, Bo ðaz'ýn Ru me li Ya ka - sý’nda ki kü çük bir top rak par ça sý ný dost ça di lek ler le el de et me yi ta sar la mýþ. Bir gün Ým pa ra tor Kons tan ti nos'un iz ni ni ala rak Ka - ra de niz'de ki Ter kos Ka le si yö re si ne ava git - miþ, ar dýn dan da Ým pa ra tor Kons tan ti nos'a av la dýk la rýn dan gön de re rek dost lu ðu nu gös ter miþ. Pa di þah, he di ye av hay van la rý ile bir lik te Ým pa ra tor’dan bir de is tek te bu lun - muþ. Bo ðaz'ýn Ru me li Ya ka sý’nda, Hi sar’ýn bu gün bu lun du ðu yer de bir av köþ kü yap - mak is te miþ. Ým pa ra tor Kons tan ti nos bu iþ - ten kuþ ku lan mýþ ama, doð ru dan olum suz
Rumelihisarý
ce vap ve rip onun düþ man lý ðý ný da ka zan - mak is te me miþ. Kons tan ti nos, Pa di þah’ý bu iþ ten vaz ge çir mek için do lam baç lý bir yo la baþ vu ra rak el çi le riy le:
-Eðer Pa di þah bir sý ðýr de ri si nin kap la dý ðý ala ný aþ ma ya cak ka dar bir çift lik ya par sa ka bul ede rim. Ama bir sý ðýr de ri sin den faz la olur sa iz nim yok tur. Zi ra ba rý þa ay ký rý olur bu iþ, di ye ha ber yol la mýþ.
Fa tih Sul tan Meh met, Ým pa ra tor’un bu tek li fi ni he men ka bul et miþ. Ým pa ra tor’un gön der miþ ol du ðu sý ðýr de ri si ni in ce þe rit - ler ha lin de di lim di lim gü zel ce kes ti rip bu þe rit le ri uç uca ek le ye rek ge niþ bir ala ný
bu ra sý Ru me lihi sa rý bo ðaz süt ma vi si düþ le rim bu har la þý yor kar þým da ger çe ðin ta ken di si rü ya la rý mýn aða cý
Hi sar'ýn kol la rý do la þý yor du var la rýn da bir dev rin.. fet hin zi kir le ri
göz le rin gör me di ði ku lak la rýn duy ma dý ðý bo ða zýn fý sýl tý la rý za ma nýn göð sü atý yor ...
Ela zýð lý Mus ta fa Ka ya
çe vir miþ. Sý nýr la rý be lir le nen bu alan içi ne - de Ru me li hi sa rý'ný yap mýþ.
Hi sar’ýn bu þe kil de in þa edil di ði ni ha ber alan Kons tan ti nos:
-Ba rý þa ay ký rý hi sar yap tý nýz, di ye rek he - men el çi si ni yol la mýþ.
Os man lý Pa di þa hý da di lim di lim ke sil miþ sý ðýr de ri si ni el çi nin ya ný na ver di ði ken di adam la rýy la Ým pa ra tor’a gön de re rek:
-Ýz ni niz le bu sý ðýr de ri si bü yük lü ðün de bir hi sar yap týk. Faz la yap týy sak yý ka lým, di ye ha ber yol la mýþ.
Ýþ te Bi zans Ým pa ra to ru'nun tüm ça ba la rý - na kar þýn, Fa tih Sul tan Meh met bu ra ya Ru - me li hi sa rý'ný yap tý ra rak, Bi zans'ýn tüm lo - jis tik des tek ka nal la rý ný ka pat mýþ ve böy le ce Ýs tan bul'un fet he dil me si ni ko lay laþ týr mýþ.9
CE BE ALÝ EF SA NE SÝ
Ýs tan bul'un fet hin de bu lu nan bü yük zat - lar dan bi ri de Ce be Ali'dir. Ri va yet le re gö re at çu lun dan bir ce be (zýrh) giy di ði için bu is - mi al mýþ týr. Onun Mý sýr'da Sul tan Kla vun'un þey hi ol du ðu, Ýs tan bul'un fet hin de bu lu nan o gü zel as ker ler den bi ri ol mak için Ana do - lu'ya gel di ði söy le nir.
Ce be Ali, fe tih es na sýn da Os man lý or du - sun da ek mek çi ba þý ol muþ; yüz bin ler ce ki - þi nin ek me ði ni tek bir fý rýn dan çý ka ra rak bü - yük bir ke ra met gös ter miþ tir.
9. Ýs tan bul Ef sa ne le ri, Fo cus Der gi si Üc ret siz Eki, Tem muz 2005, s.18.
Ef sa ne ye gö re, Fa tih Sul tan Meh met, ge - mi le ri ka ra dan Ha liç'e in dir di ðin de Ce be Ali bu ge mi le re bin me miþ. Yüz ler ce mü ri diy le bir lik te post la rý ný de ni ze ya ya rak Ha liç'i geç miþ. Sur la rýn önün de bu ola yý gö ren Bi - zans lý lar kaç ma ya baþ la mýþ lar. Böy le ce o, bu gün ken di adýy la aný lan Ci ba li sem tin de ki Ci ba li Ka pý sý'nýn bu lun du ðu yer den, ya nýn - da ki ler le bir lik te þeh re gir miþ. An cak Ce be Ali böy le açýk bir ke ra met gös ter di ði için bu - ra da þe hit düþ müþ.10
ZU HU RAT BA BA EF SA NE SÝ
Ev li ya ol du ðu söy le nen Zu hu rat ba ba, ya - nýn da gez dir di ði tu lum için de ki su yu bir de - niz gi bi gös te ren ke ra me ti ile meþ hur ol - muþ tur. Ef sa ne ye gö re, Ýs tan bul'un fet hin - den ön ce Top ka pý Sur la rý ve çev re si ni Zu hu - rat Ba ba ve ar ka daþ la rý ko ru yor muþ. Ýs tan - bul ku þat ma sý sý ra sýn da Bi zans lý lar su ku - yu la rýn da ki su la ra ze hir atýn ca, Os man lý or - du su nun su ih ti ya cý ný kar þý la yan da o ol muþ.
Ba kýr köy'de tür be si bu lu nan Zu hu rat Ba ba, ay ný yer de þe hit düþ tü ðü için bu ra ya def ne - dil miþ.
DER YA ALÝ EFEN DÝ EF SA NE SÝ
Ýs tan bul'un fet hin den bir gün ön ce; "Ku - yu lar da su yok, çeþ me ler ak mý yor, or du su -
10. Sen nur Se zer ve Ad nan Öz yal çý ner, a.g.e., s. 408.
suz ka la cak" þek lin de bir söy len ti çýk mýþ.
Bu nu du yan Fa tih Sul tan Meh met, he men ya ný na sa ka ba þý sý Ali Efen di'yi ça ðýr mýþ. Ali Efen di, pa di þa hýn hu zu ru na ra hat bir þe kil - de ge lip bir de te bes süm edin ce, Fa tih Sul - tan Meh met ký za rak ona:
-Olup bi ten den ha be rin yok muþ gi bi du ru - yor sun Ali Efen di, de miþ.
Ali Efen di yi ne te bes süm ede rek:
-Su yu muz çok pa di þa hým, de miþ.
Fa tih bu kez bi raz da ha ký za rak:
-Ha ni su ne re de, di ye sor muþ.
Fa tih Sul tan Meh met'in ar týk çok kýz dý ðý ný an la yan Ali Efen di, ar ka sýn da ki kýr ba yý (tu - lum) iþa ret ede rek:
-Ýþ te su bu ra da pa di þa hým, de miþ.
Fa tih Sul tan Meh met kýr ba ya ba kýn ca için de ki or du nun bü tün ih ti ya cý ný kar þý la ya - cak olan su yu gör müþ. Bu nun üze ri ne Ali Efen di'ye:
-Ha di ne du ru yor sun? Su yu as ker le ri me da ðý tý ver se ne, de miþ.
Ali Efen di yi ne gü ler yüz le:
-Sul ta ným! Ýþ te su yu muz bu ra da. Fa kat as ke re faz la su ver mek ten çe ki ni yo rum.
Çün kü sa vaþ týk ça ter li yor lar. Her is te dik le - rin de su ver sem has ta la nýr lar ve bun dan do la yý za fer teh li ke ye gi rer di ye kor ku yo - rum, de miþ.
Fa tih Sul tan Meh met, bu na pek ik na ol ma - mýþ. Çok sev di ði as ker le ri ne he men bu su - yun ulaþ tý rýl ma sý ný is te miþ. Bu nun üze ri ne
Ali Efen di sýr týn da ki kýr ba yý alýp ye re çal mýþ.
Kýr ba nýn düþ tü ðü yer den su lar fýþ kýr ma ya baþ la mýþ. Bu olay dan son ra da Ali Efen di'ye
"Der ya Ali Efen di" den miþ.11
Sev mek gi bi dir Fa tih'e Ýs tan bul Naz lý yâ rin göz le ri dir Bo ðaz Na rin li ði dir Mar ma ra'nýn su yu Ve vu ru luþ aný dýr Al týn Boy nuz Sev mek gi bi dir Fa tih'e Ýs tan bul ....
Ser kan Yýl dý rý moð lu
11. Ay han Yal çýn, Ýs tan bul Ev li ya la rý Zi ya ret Reh be ri, Ýs tan bul, Çe - lik Ya yý ne vi, 1996, s. 120-121.
ÜÇÜN CÜ BÖ LÜM
ÝS TAN BUL'UN YER EF SA NE LE RÝ
Ýs tan bul'u gü zel ya pan yer le rin ba þýn da dün ya ha ri ka sý Bo ðaz ve “al týn boy nuz” Ha - liç ge lir. Her iki yer de dün ya nýn hiç bir þeh - rin de eþi ben ze ri ol ma yan gü zel bir gö rü - nüm ka zan dýr mýþ lar dýr Ýs tan bul'a. Hâl böy le olun ca, ilk ba kýþ ta gö ren le ri bü yü le yen bu gü zel yer le rin na sýl oluþ tu ðu, bu gü ne ka dar fark lý ef sa ne le rin ko nu su ol muþ tur. Gü nü - mü ze ka dar ne sil den ne si le ak ta rý la rak ge - len bu yer le rin ef sa ne le ri ne ba ka lým.
BO ÐAZ EF SA NE SÝ
Ef sa ne ye gö re, Ýs tan bul Bo ða zý'ný Bü yük Ýs ken der aç týr mýþ. Ka ra de niz o za man lar Nuh Tu fa ný'ndan ge ri ye ka lan bü yük bir der - yay mýþ. Bü yük Ýs ken der, Bo ðaz'ý kaz dý rýp Ka ra de niz'i Ak de niz'e akýt mýþ. Þim di onun ne den böy le bir þey yap ma ya ge rek duy du - ðu nu an la ta lým.
Yedi tepe üstünde yükseliyorsun Boðazla Haliçle süsleniyorsun Yaþýnla tarihe sesleniyorsun Tarihin beþiði sensin Ýstanbul
Ahmet Yýlmaz
Es ki den Ýs tan bul Bo ða zý'nýn, Mar ma - ra'nýn, Trak ya'nýn bu lun du ðu böl ge ye Me ke - don ya ül ke si de nir miþ. Da ha genç yaþ ta kral lar kra lý olan Bü yük Ýs ken der, bu ül ke - nin kra lý Ki da fe'ye bir tür lü hük mü nü ge çi - re mi yor muþ. Bü yük Ýs ken der, gün ler den bir gün hem bu ül ke de hal kýn ken di si hak kýn da ne ler dü þün dü ðü nü öð ren mek hem de bu - ra da hü küm sü ren Kral’ýn kud re ti ni an la - mak için ký lýk ký ya fe ti ni de ðiþ ti re rek bu ül - ke ye gir miþ. Ne var ki, Ki da fe çok akýl lý bir kral dýr. Da ha ön ce Ýs ken der'in þek li ni çiz di - rip bü tün mem le ke te da ðýt mýþ týr. Bu yüz den Ýs ken der adý mý ný ül ke ye atar at maz as ker - ler onu ta ný mýþ, ya ka la yýp kral la rý nýn hu zu - ru na gö tür müþ ler. Kral onu uzun bir sü re bu ra da esir tut muþ. So nun da Ki da fe aha li yi
Ýstanbul Boðazý
top la yýp Ýs ken der'i hu zu ru na ça ðýr mýþ. Ken - di si ne kar þý ký lýç çek me ye ce ði ne da ir on dan al dý ðý söz kar þý lý ðýn da onu ser best bý rak mýþ.
An cak Ýs ken der yur du na bü yük bir in ti kam hýr sýy la dön müþ. Ne var ki, Ki da fe'ye kar þý ký lýç çek me ye ce ði ne da ir her ke sin kar þý sýn - da söz ver miþ ve ye min et miþ ti. Der hal ve - zir le ri ve bil gin le ri top la ya rak:
-He men ba na bir ça re bu lun! Ki da fe'ye kar þý ký lýç çek me ye ce ði me da ir ye min et tim.
Ye mi ni mi boz ma ya cak þe kil de in ti ka mý mý na sýl ala bi li rim ve onu na sýl yok ede bi li rim?
Bu nu ba na söy le yin, de miþ.
Ve zir ler ve bil gin ler iyi ce dü þün dük ten son ra:
-Sa vaþ ol mak sý zýn he men Ka ra de niz'i ya - rýp Ak de niz'le bir leþ ti re ce ðiz. Böy le ce Ki da - fe'nin bü tün mem le ke ti su yun al týn da ka la - ca ðý için siz de in ti ka mý ný zý al mýþ olur su nuz, de miþ ler.
Bu öne ri Ýs ken der'in ho þu na git miþ. Bu - nun için der hal dö ne min en ün lü mü hen dis - le ri ni bu iþ için gö rev len dir miþ. Her iki de ni - zi de öl çen mü hen dis ler, Ka ra de niz'in se vi - ye si ni Ak de niz'den yük sek bul duk la rý için ka zý için Ka ra de niz'den baþ lan ma sý ge rek ti - ði ni söy le miþ ler.
Ýs ken der he men emir ver miþ. Çok sa yý - da ki güç lü ve kuv vet li as ker le ri üç yýl dur - ma dan ça lý þa rak Ýs tan bul Bo ða zý'nýn kaz - ma iþi ni bi tir miþ ler. Bu iþ bi ter bit mez Ka - ra de niz'in su la rý ný sa lý ver miþ ler. Aþa ðý ya
doð ru kö pü ren su lar, Ki da fe'nin bü tün ül - ke si ni þe hir le riy le bir lik te al týn da bý rak mýþ.
Böy le ce Ki da fe as ker le riy le bir lik te yok ol - muþ, Ka ra de niz de ta Ak de niz'e va rýp onun - la bir leþ miþ.
Ýþ te o gün bu gün dür Ka ra de niz'in su la rý Ýs tan bul Bo ða zý'ndan ge çe rek aþa ðý la ra doð ru aký yor muþ.
HA LÝÇ EF SA NE SÝ
Es ki Yu nan da Ze us de ni len bi ri si var mýþ.
Kim olur sa ol sun, gör dü ðü her gü ze le he - men vu ru lur muþ. Hem ken di si her han gi bir þek le gi re bi li yor hem de baþ ka sý ný fark lý þe - kil le re so ka bi li yor muþ.
Bir gün Es ki Yu nan da Ar go litt Kral Ina - küs'ün ký zý Ýo'yu gör müþ ve ona âþýk ol muþ.
Onu, ha ný mý kýs kanç He ra'nýn hýþ mýn dan ko ru mak için inek bi çi mi ne sok muþ. Fa kat eþi He ra bu nu yi ne fark et miþ ve ine ðe mu - sal lat ol muþ. Tek rar es ki ha li ne dön me sin di ye, yüz gö zü olan Ar gus'u ona bek çi kýl - mýþ. Ar gus'un iki gö zü uyur dok san se kiz gö zü uyu maz mýþ. An cak Ze us, Her mes'e Ýo'yu Ar gus'tan kur tar ma sý ný em ret miþ.
Her mes ço ban kýl lý ðý na gi re rek Ar gus'a ya - naþ mýþ. Ona bü yü le yi ci hikâye ler an lat mýþ ve ka va lýy la gü zel ha va lar çal mýþ. So nun da ken di ni bu ha va ya kap tý ran Ar gus bü tün göz le ri ni ka pa ta rak de rin bir uy ku ya dal mýþ.
Böy le ce Her mes uy ku da onun ba þý ný kes miþ
ve Ýo'yu on dan kur tar mýþ. Ama bu ara da He - ra tüm bu olup bi ten le ri sey re di yor muþ. Bu se fer Ýo'nun üze ri ne bir si nek sal mýþ.
Çok uzun olan bu ef sa ne nin so nun da Ýo, ken di si ne mu sal lat edi len si nek ten ka çar - ken Ýs tan bul Bo ða zý'ndan da ge çe rek (ki bun dan böy le bu ra sý "Ýnek Ge çi di" an la mý na ge len “Bosp ho rus” ola rak aný la cak týr) Ha - liç'in bu lun du ðu mev ki ye gel miþ. Ora da ki bir te pe de bir kýz ço cu ðu dün ya ya ge tir miþ ve ona Ke ro es sa adý ný ver miþ. Bu ad za - man la boy nuz an la mý na ge len Ke ras'a dö - nüþ müþ. Ýþ te di ðer bir adý da Al týn Boy nuz (Gol den Horn) olan Ha liç, böy le bir, ef sa ne - ye ko nu ol muþ.12
Bu ef sa ne yi, Ýs tan bul'un ku ru luþ ef sa ne si ka bul eden ler de var dýr. On la ra gö re adý
12. Ömer Fa ruk Yýl maz, a.g.e., s. 121-123.
Haliç
Ke ro es sa'dan Ke ras'a dö nü þen bu ký zý, Su Pe ri si Se mes tra bü yüt müþ. Kýz bü yü yün ce De niz Tan rý sý Po se idon ile ev len miþ ve Byzas adýn da bir oð lan ço cu ðu dün ya ya ge - tir miþ. Bu ço cuk bü yü yün ce Ýs tan bul'un ku - ru cu cu ol muþ.
Baþ ka bir ef sa ne de Ha liç'in ni çin Al týn Boy nuz (Au rei Cor nus) ola rak ad lan dý rýl dý ðý þöy le an la tý lýr: Mar ma ra De ni zi'ni Ka ra de - niz'e bað la yan Ýs tan bul Bo ða zý'nda, Av ru pa ile As ya'yý ayý ran bo ða zýn en dar ye rin de As - ya ya ka sýn da ki Kalk he don ya ký nýn da, dip ten yü ze ye doð ru su yun için de pa rýl da yan þa ha - ne be yaz lýk ta bir ka ya var mýþ. Pa la mut lar bu ka ya yý bir den bi re kar þý la rýn da gö rün ce, her za man ür ker ler miþ. Sü rü ha lin de bir - den bi re kar þý ta raf ta ki Byzan ti on Bur nu’na yö ne lir ler miþ. So nun da da tü mü bu ra da ya - ka la nýr mýþ. Ha liç'e Ke ras (Al týn Boy nuz) den me si nin, bu kör fez de kay na yan ba lýk lar - dan do la yý ol du ðu söy le nir. Zi ra akýn tý nýn pa la mut la rý sü rü ha lin de Ha liç'e gir me ye zor la dý ðý ný ve dar bir böl ge de o za man lar on la rýn el le bi le ya ka lan dý ðý söy len mek te - dir. Byzan ti on'un o za man lar faz la al týn la rý ol ma sa da, onun ka dar de ðer li olan pa la - mut la rý var mýþ.13
13. Yur da gül Ak yar, "Ma sal Þeh ri nin Al týn Boy nu zu Ha liç", Ha liç, Sa yý 1, 2002, s. 10.
DÖR DÜN CÜ BÖ LÜM
ÝS TAN BUL'UN SEMT EF SA NE LE RÝ
Ýs tan bul'un her sem ti nin is miy le il gi li mut la ka bir ef sa ne var dýr. Bun la rý da ha ön - ce Ýs tan bul'un Ýl çe ve Semt isim le ri adý al - týn da iki cilt ola rak siz le re tak dim et ti ði miz ki tap lar da an lat tý ðý mýz için tek rar ele al mak is te mi yo ruz. Uzun sö zün ký sa sý, bu bö lüm le siz le re hem bu ça lýþ ma mý zý ha týr la tý yor hem de Ýs tan bul'un semt le ri ne da ir çýk tý ðý mýz an lam yol cu lu ðu na de vam edi yo ruz.
YE NÝ KA PI SEM TÝ NÝN ÝSÝM EF SA NE SÝ
Ri va yet le re gö re IV. Mu rat me yi (þa rap), af yo nu ve fal bak ma yý ya sak la mýþ. Bun dan do la yý bu iþ le ri ya pan lar an cak ve an cak giz li bir þe kil de ya pa bi li yor lar mýþ. IV. Mu rat bu uy gu la ma nýn ne ka dar ba þa rý lý ol du ðu nu gö re bil mek için bir gün ký ya fe ti ni de ðiþ ti re - rek halk ara sý na ka rýþ ma ya ka rar ver miþ.
Sa na dün bir te pe den bak tým aziz Ýs tan bul Gör me dim gez me di ðim sev me di ðim hiç bir yer Öm rüm ol duk ça gö nül tah tý ma key fin ce ku rul Sade bir sem ti ni sev mek bi le bir öm re de ðer ...
Yah ya Ke mal Be yat lý
Ýs tan bul'un Av ru pa ya ka sý ný gez dik ten son - ra, Ana do lu ya ka sý na geç mek için Üs kü - dar'a gi den bir ge mi ye bin miþ. Ge mi de ki san dal cý lar dan bi ri ya nýn da sar kan ipi çe - ker ken pa di þah onun ucun da ki tes ti yi fark et miþ ve san dal cý ya:
-Ne var o tes ti nin için de, di ye sor muþ.
San dal cý:
-Ne ola cak, mey iþ te, de miþ.
Pa di þah:
-Mey ya sak. Pa di þa hý mýz gör se ka fa ný vur - dur tur; kork mu yor mu sun, de mek ten ken - di ni ala ma mýþ
San dal cý da hâliy le:
-Ya hu pa di þah ne re den gö re cek bi zi de ni - zin or ta sýn da, de miþ.
Ara dan bi raz za man ge çin ce san dal cý bu kez de tek ne nin tah ta la rýn dan bi ri ni kal dý rýp af yon çý kar mýþ ve nar gi le si ne ata rak kö rük - le me ye baþ la mýþ.
Pa di þah ona yi ne ya sa ðý ha týr lat mýþ. San - dal cý ay ný þe kil de:
-Kim gö re cek ki bi zi de ni zin or ta sýn da, de miþ.
Bi raz da ha git tik le rin de, san dal cý ce bin - den bu se fer fal taþ la rý ný çý kar mýþ. Üs te lik pa di þa ha:
-Ver beþ ak çe de fa lý na ba ka yým, de miþ.
Fal taþ la rý pa di þa hýn en çok sev me di ði þey miþ. Bi raz da ha sab re de yim di ye dü þü - nen Pa di þah:
-Hay di bak, de miþ.
Fal taþ la rý ný elin de sal la yýp atan san dal cý pa di þa ha:
-Efen di, so ru nu sor ba ka lým, de miþ.
Pa di þah:
-Pa di þah þu an da ne re de dir, di ye sor muþ.
San dal cý taþ la ra ba kýp:
-Pa di þah þu an da de niz üs tün de dir, de miþ.
Pa di þah bi raz en di þe len miþ gi bi ya pa rak:
-Sa kýn ya ký ný mýz da bir yer de ol ma sýn, di ye sor muþ ve bu kez iyi ce bak ma sý ný söy le miþ.
San dal cý taþ la ra tek rar bak tý ðýn da bir den pa di þa hýn ayak la rý na ka pa na rak:
Af fet be ni pa di þa hým, di ye yal var ma ya baþ la mýþ. Ký yý ya ge le ne ka dar yal var ma- ya de vam et miþ. So nun da pa di þah da ya na - ma ya rak:
-Sa na bir so ru so ra ca ðým. Eðer bi lir sen se ni af fe de rim. Bi le mez sen boy nu nu anýn da vur du ra ca ðým, de miþ.
San dal cý se vinç le:
-Pa di þa hým çok ya þa, de miþ ve me rak la so ru yu bek le me ye baþ la mýþ.
Pa di þah:
-Dö nüþ te Ýs tan bul'a han gi ka pý dan gi re ce - ðim, di ye sor muþ.
San dal cý:
-Af fý ný za sý ðý na rak ka pý yý bir kâðý da yaz - sam ve siz ka pý dan geç tik ten son ra bak sa - nýz ol maz mý?, di ye ce vap ver miþ.
Pa di þah:
-Olur, de yin ce san dal cý tah mi ni ni bir kâðý - da ya za rak pa di þa ha ver miþ.
Pa di þah kâðý dý ce bi ne koy muþ. San dal ký - yý ya va rýn ca sur lar da nö bet bek le yen as - ker le re:
-Sur la ra ye ni bir ka pý açý la! Ýs tan bul'a bu kez ben ora dan gi re ce ðim, de miþ.
Emir bu ya. Ka pý he men açý lýp pa di þah bu ka pý dan Ýs tan bul'a gir miþ. Ka pý dan gi rer ken san dal cý nýn kâðý da han gi ka pý yý yaz dý ðý ný me rak et miþ. Kâðý dý oku yun ca hay ret ler için de kal mýþ. Me ðer se ka ðýt ta "Pa di þa hým ye ni ka pý nýz va ta na, mil le te ha yýr lý, uður lu ol sun." di ye ya zý yor muþ.
IV. Murat
Ýþ te o gün bu gün dür bu ka pý Ye ni ka pý ola - rak anýl mýþ ve çev re si ne ku ru lan sem te is - mi ni ver miþ.14
SE LAM SIZ SEM TÝ NÝN ÝSÝM EF SA NE SÝ
Üs kü dar'da bu gün Se lam sýz ola rak bi le nen yer de ya þa yan bir þa hýs, bu ra nýn Se la miy ye So ka ðý'ndan ge çer ken bu ra da bu lu nan es - naf la ra hiç se lam ver mi yor muþ. Bun dan do - la yý es naf lar ken di si ne "Ne ka dar se lam sýz, hiç se lam ver mi yor." di ye ser ze niþ te bu lun - muþ lar ve ona Se lam sýz la ka bý ný tak mýþ lar.
Hat ta da ha son ra da Se lam sýz di ye ad lan dýr - dýk la rý bu ki þi yi, sö zü ge çen bü yük bir za ta þikâyet te bu lu na rak onun ne den ken di so - kak la rýn dan se lam ver me den geç ti ðin den dem vur muþ lar. Bu nun üze ri ne bu zat bir gün ko nu yu Se lam sýz'a aç mýþ. Se lam sýz da:
-O hal de be nim le gel, de miþ.
Onu ka tý rý na bin di re rek ken di si de bir baþ - ka ka týr la yo la çýk mýþ lar. Tam o so kak tan ge çer ken bu se fer bu zat gör dü ðü man za ra kar þý sýn da deh þe te düþ müþ. Sað lý sol lu dükkân sa hip le ri nin ka fa la rý nýn fark lý mah - lu kat lar þek li ne bü rün dü ðü nü mü þa he de et miþ. Da ha son ra aþa ðý da Sel ma ni pak Cad de si'ne va rýn ca Se lam sýz bu bü yük za ta dö ne rek:
-Ne der si niz efen dim, bun la ra se lam ve ri - lir mi, de miþ.
14. "Ye ni ka pý'nýn Hikâye si", Mem le ket Ga ze te si, 17 Ara lýk 2005.
Bu zat da son de re ce üz gün ve pe ri þan bir hal de:
-Ve ril mez efen dim, huy la rý o ka dar kö tüy - müþ ki su ret le ri ne yan sý mýþ, de miþ.
Er te si gün de bu bü yük zat es naf la ra gi - de rek:
-Esas se lam sýz siz si niz! Ön ce siz ken di ni - ze bir çe ki dü zen ve rin. Si zin bu so kak ve bu çar þý se lam sýz; o ki þi de ðil, di ye on la rý azar - la mýþ.
Söz ko nu su bü yük za týn bu tav rý et ki li ola - cak ki, es naf lar ken di le ri ne bun dan son ra bir çe ki dü zen ver miþ ler. Hem Se lam sýz hem o bü yük zat bu ra dan muh te lif za man - lar da geç tik le rin de es naf la rýn ma ne vi ola - rak ken di le ri ne gös te ri len es ki hal le rin den bir eser kal ma dý ðý ný gör müþ ler. Gü zel ce se - lam la rý ný ve rip geç miþ ler ar týk. Ama ne var ki söz ko nu su þah sa ve ri len Se lam sýz la ka bý hal kýn di lin den ko lay ko lay çýk ma mýþ. Öy le ki bu la kap, söz ko nu su sem te de isim ola - rak ve ri lin ce ar týk ka lý cý ha le gel miþ.
GA LA TA SA RAY SEM TÝ NÝN ÝSÝM EF SA NE SÝ
Sul tan Ba ye zit za ma nýn da Ga la ta'nýn ar ka ta raf la rý, or man lýk bir alan mýþ. Kar lý bir kýþ gü nü Sul tan Ba ye zit bu ra ya ava çýk mýþ. Ya - nýn da ki le re:
-Bur nu ma gül ko ku la rý ge li yor, de miþ.
Ya nýn da ki ler et ra fa bak týk la rýn da, or ma nýn or ta sýn da bir ku lü be gör müþ ler. Gör dük le ri
ku lü be nin içi dý þý ger çek ten bir gül bah çe si imiþ. Ýçin de de ak sa kal lý, nur yüz lü bir ih ti - yar ka lý yor muþ. Pa di þah’a he men ha ber ver - miþ ler. Pa di þah da ku lü be nin ol du ðu ye re gel miþ. Kar þý sýn da Pa di þah’ý gö ren ih ti yar:
-Hünkârým, gül le rim var ama bül bül le ri ek sik. Bu ra ya him me tin le bir okul yap týr da ha ya tý mýn son dem le rin de bu ra da ço cuk la rý oku ta yým. On lar bu gül le rin bül bül le ri ol - sun lar, de miþ.
Bu nun üze ri ne Pa di þah he men emir ver - miþ. Böy le ce bu ra da "Ga la ta sa ray" adý ve ri - len bir okul ya pýl mýþ. Ku ru lan bu okul da çev re si ne ku ru lan sem te is mi ni ver miþ. Bu - ra da ya pý lan oku lun Ga la ta sa ray Sul tanîsi / Ga la ta sa ray Li se si, bu ih ti yar za týn da Gül Ba ba ol du ðu ri va yet edi lir.15
15. Ay han Yal çýn, a.g.e., s. 125-126.
Galatasaray Lisesi
UN KA PA NI'NDA GE ÇEN SE FER DE DE EF SA NE SÝ
Gün ler den bir gün Se fer De de, Un ka pa - ný'nda ki bir fý rý na gir miþ. Bir sü re son ra ta - ný dýk la rýy la ve da la þa rak ora dan he men ay - rýl mýþ. Un ka pa ný'ndan de ni ze at la ya rak göz - ler den kay bol muþ. Ye di yýl son ra Ce za - yir'den Un ka pa ný'na dö nen ge mi ci ler, Sep te Bo ða zý'nda Se fer De de'yi bir tim sa hýn üs - tün de ar ka la rýn dan ge lir ken gör müþ ler ve onu he men ge mi le ri ne bin dir miþ ler. Ge mi - ye alý na ma yan tim sah ise Un ka pa ný'nda ký - yý ya ula þa na ka dar on la rý ta kip et miþ. Ký yý ya var dýk la rý va kit tim sah öl müþ ve Se fer De - de'nin ri ca sýy la bu ra ya gö mül müþ.16
16. "Ýs tan bul Söz lü Ta rih" Kent ha ber (EDer gi), 3 Þu bat 2003.
Unkapaný
BE ÞÝN CÝ BÖ LÜM
ÝS TAN BUL'UN TA RÝHÎ YA PI EF SA NE LE RÝ
Fark lý me de ni yet le re baþ kent lik yap mýþ olan Ýs tan bul'un bu me de ni yet le re ait gü zi - de ta rihî ya pý la rý ve on la rý an la tan gü zel ef - sa ne le ri var dýr. Bu ta rihî ya pý lar âde ta Ýs - tan bul'un bi rer in ci si dir. Onun gü zel li ði ne gü zel lik ler ka ta rak dün ya þe hir le ri içe ri sin - de ki fark lý olan ye ri ni bi raz da ha be lir gin leþ - ti rir ler. Her bi ri ku la ðý mý za bir þey ler fý sýl - da mak is ter. Ýh ti þam lý ta ri hi mi zin so rum lu - ðu nu yük le me is te ði ni ve Ýs tan bul'u an lat - týk la rý ka dar bi zim de on la rý ko ru ma mýz ge - rek ti ði ni...Evet, bu ta rihî ya pý lar yý kým ça ðý - nýn teh li ke si ne kar þý ma sum ca öy le dur duk - la rý yer den biz den bir ko ru ma bek li yor lar.
Biz de en azýn dan on la rýn halk di lin de an la - tý lan ef sa ne le ri ni an la ta rak an lam dün ya - sýn da bu nu kýs men ya pa bi li riz, de ðil mi? Söz ko nu su ef sa ne le ri iki fark lý baþ lýk al týn da aþa ðý da su nu yo ruz.
A) ANIT ESER EF SA NE LE RÝ
Ýs tan bul'un ta rihî ya pý la rý içe ri sin de anýt eser di ye ad lan dýr dý ðý mýz ta rihî ku le le rin, sü tun la rýn, di ki li taþ la rýn ve su ke mer le ri - nin ye ri fark lý dýr. Bu ta rihî ya pý la rýn her bi - ri, Ýs tan bul'un ef sa ne vi gö rün tü sü nü ilk ba - kýþ ta bi ze sun mak ta dýr. Ya ni on la ra ba kan
her kes, on la rýn na sýl bir ef sa ne ye sa hip ol - duk la rý ný me rak et mek te dir. Bu me ra ký kýs men gi der mek için Kýz ku le si'nden baþ - la ya lým.
KIZ KU LE SÝ'NÝN HÜ ZÜN LÜ BÝR AÞK EF SA NE SÝ
Kýz ku le si, de ni zin için de ol du ðun dan için ula þýl maz gö rül müþ ve için de ya þa ný lan lar hak kýn da faz la bil gi sa hi bi olun ma dý ðý için onun la il gi li çe þit li ef sa ne ler an la týl mýþ týr.
Kýz ku le si'yle il gi li ilk ef sa ne He ro ile Le an - dras ad lý iki gen cin hü zün do lu aþ ký ný ko nu alan ef sa ne dir. Ef sa ne ye gö re He ro, Af ro - dit'in ra hi be le rin den miþ ve aþ ka ya sak lýy - mýþ. Gün ler den bir gün Af ro dit'in ta pý na - ðýn da dü zen le nen bir tö re ne ka týl mak için ku le den ay rýl mýþ ve ora da Le an dros ile kar þý laþ mýþ. Ýki genç ilk gö rüþ te bir bir le ri - ne aþýk ol muþ lar. Le an dros ku le ye dö nen He ro'nun has re ti ne da ha faz la da ya na ma - mýþ. Bun dan do la yý her ge ce yü ze rek giz li giz li ku le ye He ro'nun ya ný na gi der miþ. Yi ne ay ný þe kil de yü ze rek ku le ye git ti ði fýr tý na lý bir gün de, He ro'nun ay dýn lat ma için yak tý ðý ateþ sön müþ. Bu nun so nu cun da Le an dros ka ran lýk ta yo lu nu kay be de rek Bo ðaz'ýn su - la rý na gö mül müþ. Sev gi li si nin bo ðul du ðu - nu gö ren He ro da Kýz ku le si'nden Bo ðaz'a at la ya rak onun ar dýn dan de ni zin su la rýn da kay bol muþ.
KIZ KU LE SÝ'NÝN YI LAN EF SA NE SÝ
Bir ke ha ne te gö re kra lýn bi ri ne, da ha ön - ce yý lan sok ma sý so nu cu ölen ký zý gi bi, ca - nýn dan çok sev di ði di ðer ký zý nýn da on se kiz ya þý na ayak bas tý ðýn da bir yý lan ta ra fýn dan so ku la rak öl dü rü le ce ði söy len miþ. Bu nun üze ri ne kral, bir da ha ev lat acý sý ya þa ma - mak için de ni zin or ta sýn da bu ku le yi yap tý - ra rak ký zý ný bu ra ya yer leþ tir miþ. Ka der bu ya, ký za gön de ril mek üze re ha zýr la nan üzüm se pe ti ne bir yý lan giz len miþ. Üzüm se pe ti bü tün kon trol le re rað men, için de ki yý lan fark edil me den di ðer yi ye cek ler le bir - lik te ku le ye gön de ril miþ. Kýz, se pet te ki üzüm le ri al dý ðý es na da için de ki yý lan çýk mýþ
Kýzkulesi
ve pren se sin te ni ne sü zü le rek zeh ri ni bo - þalt mýþ. Böy le ce kra lýn bu ký zý da di ðer kar - de þiy le ay ný ka de ri pay la þa rak yý lan sok ma - sý so nu cu öl müþ.
Ri va yet le re gö re kral, bu ký zý na en azýn dan öl dük ten son ra yý lan dan kur tul ma sý için de - mir den bir ta but yap tý ra rak onu Aya sof - ya'nýn gi riþ ka pý sý nýn üs tü ne yer leþ tir miþ.
An cak bu gün hâlâ ay ný yer de bu lu nan bu ta - bu tun üs tün de iki de li ðin bu lun ma sý, ölü - mün den son ra da yý la nýn ký zý ra hat bý rak - ma dý ðý na da ir söy len ti le re yol aç mýþ.
Bir ma sal dýr Ýs tan bul Züm rü düan ka mi sa li git Git de bul,
Kýz Ku le si’n de baþ lar ilk cüm le si ma sa lýn Ýþ te or da dýr tam kal bin de dir vus la týn
Iþýl dar bü yü ler hay ran ey ler vi ra ne âþýk-ý nu ru nu Bo ða zý sa rar ya baþ tan ba þa vur gu nu
Kýz bak mak ta dýr ku le den
Bo ða z’a ma vi le ri ni bý rak mak ta dýr göz le rin den Ký zýn ku le si ya
Kýz naz eder söz eder aþý ðý na Dert ey ler der man ey ler bed bah tý na Bir ma sal dýr Ýs tan bul.
Züm rü düan ka mi sa li git Git de bul
...
Fat ma Çað la yan taþ
KIZ KU LE SÝ'NÝN BAT TAL GA ZÝ EF SA NE SÝ
Ýs tan bul'un ta rihî eser le ri nin ef sa ne le rin - den baþ ka, on lar la il gi li þi ir ko kan her sö - zün de mut la ka bir ef sa ne si var dýr. Kýz ku le - si'nden söz açýl mýþ ken onun la il gi li bir ör - nek üze rin de du ra lým.
Ef sa ne ye gö re Bat tal Ga zi, as ker le ri ile bir lik te Kýz ku le si'ne bir gün ani den bir bas - kýn yap mýþ. Ku le ye sak la nan ha zi ne le ri ve Üs kü dar Tek fu ru'nun ký zý ný al mýþ. Bun la rý al dýk tan son ra Üs kü dar'dan atý na bi ne rek as ker le riy le bir lik te ora dan uzak laþ mýþ. "Atý alan Üs kü dar'ý geç ti" de yi mi nin bu olay dan ha re ket le söy len di ði sa nýl mak ta dýr.
KA PA LI ÇAR ÞI TÜ NEL LE RÝ EF SA NE SÝ
Ef sa ne ye gö re, Ýs tan bul'un al tý bir bi ri ne bað lý kýv rým kýv rým tü nel ler le kap lýy mýþ.
Öy le ki bun lar Ye re ba tan Sa ra yý'nýn giz li bir böl me sin den baþ la yýp de ni zin di bin den de - vam ede rek ta Ký na lý ada'ya ka dar uza ný - yor muþ.
Tü nel ler Ka pa lý çar þý'nýn al týn dan da ge çi - yor muþ. Ka pa lý çar þý’nýn giz li tu tu lan bir ye - rin den an cak bu tü nel le re gi ri le bi li yor muþ.
Tü nel ler Çar þý’nýn al týn dan baþ ka yer le re doð ru gi di yor muþ ama, bu ra la rý kul lan mak ke sin lik le ya sak mýþ. Bir ke re sin de üç dört ço cuk ku ral la rý ih lal ede rek la bi rent gi bi bu deh liz le re gir miþ ler. An cak bu ra dan on lar -
dan sa de ce bi ri çýk ma yý ba þar mýþ; di ðer le ri yol la rý ný bu la ma yýp tü nel ler de kay bol muþ.
Dö nen ço cuk da ak li den ge si ni kay bet miþ.
Çün kü içe ri si is ke let ler le, in san bo yun da bö cek ler le, fa re ler le do luy muþ.
SUL TA NAH MET MEY DA NI'NDA KÝ DÝ KÝ LÝ TAÞ EF SA NE SÝ
An la tý lan bir ef sa ne ye gö re, Sul ta nah met Mey da ný'nda ki Di ki li taþ'ýn di bin de, za ma - nýn da ba kýr dan týl sým lý bir el var mýþ. Han gi tüc car Ýs tan bul'a bir mal ge ti re cek ol sa doð ru dan ora ya gi der, ma la biç ti ði de ðe rin tu ta rý ný elin içi ne ko yar mýþ. Bu ba kýr el, ge - ti ri len ma lýn ger çek de ðe ri ni, avu cu nu ka - pa ta rak bil di rir miþ. Gün ler den bir gün, yi -
Kapalýçarþý
ne bir tüc car, sat mak üze re ya nýn da ge tir - di ði bir at la bir lik te Di ki li taþ'a gel miþ ve atýn be de li nin on bin ak çe ol du ðu nu be lir - te rek ba kýr ele pa ra yý say ma ya baþ la mýþ.
Fa kat atýn ger çek de ðe ri kýrk ak çe ol du ðu için el ka pan mýþ. Atýn sa hi bi bu du ru ma çok öf ke le ne rek:
-Kýrk ak çe de ne de mek? Ben atý mý on bin ak çe ye bi le ver mem, di ye rek öf ke sin den bu ba kýr eli tek vu ruþ ta kýr mýþ. Çev re de ki gö - rev li ler he men ada mý ya ka la yýp ge re ken
Dikilitaþ
ce za yý ver miþ ler. Bir kaç gün geç me den de sat mak için ge tir di ði at öl müþ, de ri si de bir müþ te ri ye an cak kýrk ak çe ye sa týl mýþ.17
YI LAN LI SÜ TUN EF SA NE SÝ
Ýs tan bul'un ef sa ne le ri Bin Bir Ge ce Ma - sal la rý gi bi dir. An la tý la an la tý la bi ti ri le mez.
Sul ta nah met Mey da ný'nda ki Yý lan lý Sü tun, as lýn da bir bi ri ne do lan mýþ üç yý lan sü tu - nuy muþ. Ef sa ne ye gö re bu sü tun týl sým lý ol - du ðu için þeh re yý lan, çý yan ve ak rep le rin gir me si ne en gel olu yor muþ. Öy le ki bir ye - ni çe ri ta ra fýn dan sü tun da ki üç yý la nýn ba þý ko par tý lýn ca týl sým bo zul muþ ve Ýs tan bul'da bir den bi re söz ko nu su ze hir li hay van lar ilk de fa or ta ya çýk mýþ týr.
...
Köp rü le rin ger dan gi bi ta ký lý Di ki li taþ or ta sýn da di ki li Gön de rin de al bay rak lar çe ki li Tüm dün ya nýn gö zün de sin Ýs tan bul ...
Bah ri Kök sal
17. Ýs tan bul Ef sa ne le ri, Fo cus Der gi si Üc ret siz Eki, Tem muz 2005, s. 2526.
