ünkü yeterince sanatsal ve kültürel birikimi oldu¤unu sand›¤›m bir yazar›m›z da
“tiyatro yapmay›” ciddiyetten uzak, gerçekle ba¤daflmayan bir olgu olarak vurgulam›fl yaz›s›nda.
‹ster bilinçli, ister bilinçsiz söylenip yaz›lm›fl olsun; tiyatronun fluur alt›ndaki anlam› bu kimi insan›m›z için. Az ya da çok okur yazar, milletvekili ya da gazeteci olmalar› bu gerçe¤i
de¤ifltirmiyor. Oysa gerçek öyle de¤il.
Sahnelenen oyun ister komedi ister trajedi olsun, ciddi ifltir tiyatro yapmak...
Kültür ve Sanat Dünyas›ndan
Tekin Özertem
iyatro
Siyasilerin birbirlerini yermek için s›k s›k kulland›klar› bu deyimi, geçenlerde bir köfle yazar›m›z da kullan›nca ifl yine bafla düfltü.
Yapmak
Ç
T
104
caba neden böyle diyor- lar? Neden meclis kürsü- sünde, ya da meydanlar- da kimi söylenenlerin gerçek olmad›¤›n›, söyle- yenleri ciddiye almad›klar›n›, al›nma- mas› gerekti¤ini tiyatro sanat›yla öz- defllefltirerek ifade ediyorlar?
Çünkü kendileri gibi hitap ettik- leri kalabal›klar da tiyatronun ne denli ciddi ve soylu bir sanat oldu¤undan habersizler de ondan. “Hadi lan tiyatro yapma! Artiz!” diyorlar… böyle konu- fluyorlar kendi aralar›nda dalga geç- mek, yermek için birbirlerini. "Tiyatro yapma" diyerek, geçmifli insanl›k tarihi kadar eski tiyatro sanat›n›; “Artiz” di- yerek, tüm sanatç›lar› küçümsemekten garip bir haz duyuyorlar.
Artist, Frans›zcadan dilimize geçmifl binlerce sözcükten biri.
Frans›zcada oldu¤u gibi bizde de güzel sanatlardan birini meslek edinen kim- se, sanatç›, sanatkâr anlam›na geliyor.
Ama Frans›zcada olmayan bir anlam daha kazanm›fl dilimizde: Oldu¤undan baflka türlü görünen, yapmac›k ve abart›l› davranan kimseler için de kul- lan›lan bir sözcük oluvermifl.(1) T›pk›
tiyatro sözcü¤üne gerçeklik ve ciddi- yet içermedi¤i gibisinden bir anlam yüklendi¤i gibi. Tiyatro ve tiyatro yapmak, henüz sözlüklerimizde bu anlamda yer alm›fl de¤il. Ama böylesi- ne yayg›n kullan›lmaya devam edilirse yer almas› yak›n demektir.
Tiyatro sanat›n› ve tiyatro yapma- y› küçümseyenlere önerim: Aristofa- nes’in (2) milattan yaklafl›k dört yüz y›l önce yazd›¤› oyunlar› seyretmeleri,
seyretme olana¤› bulamazlarsa oku- malar›. Öncelikle Aristofanes’i öner- memin nedeni komedi yazar› olmas›.
Antik Yunanda komedilerin konular›- n›n insanlar›n, halk›n yaflam›n› içer- mesi. Bir baflka neden de güldürünün do¤rudan akla, düflünceye yönelik olmas›. Ola¤an ile ola¤an olmayan›
karfl›laflt›r›p aradaki fark›n ay›rd›na
A
Eski komedyan›n en büyük yazar›:
Aristofanes
Eminim ki Aristofanes’i
seyredip okuyanlar
komedinin ne denli
toplumsal ifllevi
oldu¤unu görüp
anlayacaklard›r.
varmam›z› sa¤lamas›d›r. ‹stem d›fl›, zihinsel bir eylem olmas›d›r.
Eminim ki Aristofanes’i seyredip okuyanlar komedinin ne denli toplum- sal ifllevi oldu¤unu görüp anlayacak- lard›r. Eflek Ar›lar›’›nda ülkesinin 盤- r›ndan ç›km›fl yarg› sistemi ile yarg›ç- lar›n› nas›l elefltirdi¤ini, Kömürcüler, Bar›fl, Lysistrata adl› üçlemesinde sa- vafl› yerip bar›fl› nas›l savundu¤unu, Kufllar’da Atina demokrasisinin çökü- flünü nas›l sahneye tafl›d›¤›n› görünce eminim farkl› düflüneceklerdir.
nerim sadece komedi türünde yaz›lm›fl oyun- larla s›n›rl› de¤il. Bu insanlar›n Antik Yunan trajedilerinden bafllaya- rak yaz›lan trajedileri de seyredip oku-
malar›nda da büyük yarar var. Antik ça¤da yaz›lm›fl trajediler mitolojik ef- saneleri konu edindi¤i için komediler- den oldukça farkl›d›r. Kimi oyunlarda yar› tanr› ve tan›lar›n yaflamlar› ele al›nm›fl olsa da hepsi insana ve yaflama dair…
Komediye karfl›n trajedi ac›
verici ve korkutucudur. Amac›:
ac›ma ve korku duygular› ile insan ruhunu tutkulardan temizlemek ve ar›nd›rmakt›r. Aiskhylos, (3) Zincire Vurulmufl Prometheus adl› eserinde atefli çal›p insanlara verdi¤i; tanr›lar›n kurdu¤u düzene karfl› ç›kt›¤› için ceza- land›r›lan Prometheus’un öyküsünü anlat›r. Prometheus da kendisini zin- cire vuran tanr›lar gibi tanr›d›r.
Oyunda anlat›lan da ak›l›n kaba kuv- vete üstünlü¤ü, ak›l ve özgür düflüncenin önemidir. Trajik olan Prometheus’un ölüm- süz olmas›. Zincire vuruldu¤u kayal›klar- da gündüzleri kartal- lar›n parçalad›¤› ci-
¤erleri her akflam ye- nilenecek ve ayn› ifl- kence sürüp gidecek;
sonsuza kadar ac› çe- kecektir. Atefli, bilgi- yi, özgür düflünceyi insanlara ulaflt›rd›¤›
için.
Antik Yunan tiyat- rosunun belirgin özel-
Ö
Prometheus ve kartal Nicholas S. Adam 1762
106
liklerinden biri oyunlardaki zaman, mekan ve olay birli¤i zorunlulu¤u;
di¤eri de komedilerde trajik, trajediler- de de komik unsurlara kesinlikle yer verilmemesidir. Bu kural on alt›nc›
yüz y›l›n ikinci yar›s›na, Shakespeare’
e (4) kadar uygulanm›fl; William Sha- kespeare ile oyunlarda hem üç birlik kural› denen zaman, me-
kan ve olay birli¤i ortadan kalkm›fl hem de komik ve trajik olan birlikte ele al›n- maya bafllanm›flt›r. Shakes- peare’in oyunlar›n› seyre- dip, okuyanlar iktidar h›rs›- n›n ve ihanetin (Macbeth, Julius Caesar ), iki yüzlü-
lü¤ün ve hak etmeyenleri hak etmedik- leri mevkilere getirmenin (Kral Lear), k›skançl›k ve ihtiras›n (Othello) ne gibi felaketlere yol açt›¤›n›; görüp alg›layacaklar. On ikinci Gece, Bir Yaz Gecesi Rüyas›, Yanl›fll›klar Ko- medisi adl› oyunlar›nda da yaflam›n nas›l beklenmedik sürprizlerle dolu oldu¤unu.
iyatronun nas›l bir sanat, tiyatro yapman›n ne denli ciddi bir u¤rafl oldu¤unu anlamak isteyenlere yine bir bafllang›ç olarak Moliè- re’in (5) oyunlar›n› da öneririm.
Kibarl›k Budalas›’nda el de¤iflti- ren zenginlik ve gücün elefltirisini, Cimri’de paray› insani de¤erlerden üstün tutan, paran›n kulu olup özgür- lü¤ünü yitiren insanlar› sahneye tafl›- yan Molière’in a¤lanacak hallerimizi nas›l hicvetti¤ini okuyup izlediklerin- de acaba yine ayn› flekilde düflünecek- ler midir?
Tiyatro tarihi boyunca yaz›lm›fl tüm oyunlar› ve yazarlar›n› bu k›sa yaz›n›n içine s›¤d›rmak elbette müm-
...paray› insani de¤erlerden üstün tutan, paran›n kulu olup özgürlü¤ünü yitiren insanlar›
sahneye tafl›yan Molière’in a¤lanacak hallerimizi nas›l
hicvetti¤ini okuyup izlediklerinde acaba yine ayn› flekilde düflünecekler midir?
T
Kent Oyuncular›’ndan Molière’in farkl› bir Cimri oyunu
kün de¤il. Milattan önce alt›nc› yüzy›l- dan bafllay›p on yedinci yüz y›la kadar uzanan zaman dilimi içinde yer alan sözünü etti¤im dört oyun yazar› tiyatro sanat›n›n ve tiyatro yapman›n sadece günümüzde de¤il geçmiflte de ne de- mek oldu¤unu anlatmak için san›r›m yeterli.
u zaman dilimi içinde sade- ce yabanc› örneklerle yetinip bizden söz etmeyiflim bu süreç içinde bu anlamda ti- yatro sanat›n›n var olmama- s›. Gölge tiyatromuz Karagöz’ün geç- mifli on yedinci yüzy›la; orta oyununki de on dokuzuncu yüzy›la, Meddahl›k gelene¤inin kökleri Orta Asya’ya, köy seyirlik oyunlar›m›z›nki ise fiaman törenlerine kadar uzanmakta. Kara- göz ve orta oyunu güldürüye dayal›
oyunlar. Köy seyirlik oyunlar›m›z da öyle. Bat›l› anlamda tiyatro sanat› ile buluflmam›z 1839 y›l›nda Tanzimat-
› Hayriye’nin ilan›ndan sonra bafllar.
‹lk Türk tiyatro eseri olan fiair Evlen- mesi, fiinasi Bey taraf›ndan 1859 y›l›n-
da yaz›l›r.
Bu veriden yola ç›karak tiyatro sanat›n›n, tiyatro yapman›n anlam›n›n insanlar›m›z taraf›ndan gere¤ince kav- ranamam›fl olmas›na -bir çok ça¤dafl de¤erlerimiz gibi- flaflmamak gerekir diye düflünmek elbette olas›. Bu bir kültür sorunu deyip iflin içinden ç›k›p s›yr›lmakta… Bu yak›fl›k almaz. Yap›l- mas› gereken tiyatro sanat›n›n önemini, toplumsal ifllev ve de¤erini kavramam›fl olanlara bunu anlatmaya çal›flmak. Var olan tiyatrolar›m›za sahip ç›kmak ve tiyatro olmayan kentlerimizin tiyatroya kavuflmalar› için y›lmadan çal›flmak.
Kolay de¤il elbette. Ama tiyatro yap- mak gerçekten ciddi bir ifl.
1. TDK Büyük Türkçe Sözlük 2. Aristofanes MÖ 456 - 386
3. Aiskhylos MÖ 525/524 - ö. yak. MÖ 456/455 4. William Shakespeare 1565 - 1611 5. Molière (Jean-Baptiste Poquelin 1622 -1673
Gölge tiyatromuz Karagöz’ün geçmifli on yedinci yüzy›la dayanmakta
