KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ SWOT ANALİZİ

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sağlık Yönetimi Anabilim Dalı

KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ SWOT ANALİZİ

Liridon Bllaca

Yüksek Lisans Tezi

Ankara, 2017

KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ SWOT ANALİZİ

Liridon Bllaca

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sağlık Yönetimi Anabilim Dalı

Yüksek Lisans Tezi

Ankara, 2017

TEŞEKKÜR

Bu tezin hazırlanmasında büyük yardım ve destek sağlayan, her zaman yanımda olan değerli hocam Doç. Dr. Özgür Uğurluoğlu’na,

Yol gösterici özelikle ders dönemi boyunca katkı sağlayan değerli hocam Prof. Dr. Yusuf Çelik’e,

Yardım ve desteklerinden dolayı değerli arkadaşım İstanbul Üniversitesinde doktora yapan Berndard Tahirbegolli’e,

Görüşme yapmayı kabul ederek bilgi ve düşüncelerini paylaşan tüm katılımcılara, Desteklerinden dolayı aileme ve arkadaşlarıma,

Burs veren Türkiye Cumhuriyetine, Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı’na

En içten teşekkürlerimi sunarım.

ÖZET

BLLACA, Liridon. Kosova Sağlık Sistemi SWOT Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2017

Bu çalışmanın amacı, Kosova Sağlık Sistemi’nin SWOT analizinin yapılmasıyla sistemin güçlü, zayıf yönleri ile karşılaşmış olduğu fırsat ve tehditleri tespit edebilmek, değerlendirmek ve daha etkin ve başarılı bir sistem için nelerin yapılması gerektiği konusunda bir fikir verebilmektir. Çalışmada Kosova Sağlık Sistemi’nin SWOT analizi, 20 paydaşın katılımı ile ve nominal grup tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Yapılan SWOT analizi sonucunda, Kosova Sağlık Sistemi’nin zayıflıklara (örn; sağlık sigortasının tüm nüfusu kapsamaması, sağlık istatistiklerinin yetersizliği, GSMH’den sağlık sektörüne ayrılan payın yetersizliği vs.), tehditlere (örn; siyasi ve ekonomik istikrarsızlık, kamuoyunun sağlık kurumlarına yeterince güvenmemesi, küresel mali kriz vs.), üstünlüklere (birinci basamak sağlık hizmetlerinin yeterli olması, sağlık çalışanlarının eğitim düzeyinin yüksek olması, sağlık hizmetinin bütün şehirlerde sağlanıyor olması ve özellikle kırsal kesimlerde yaşayanların bu hizmetlerden faydalanıyor olması) ve fırsatlara (uluslararası kurumlarla işbirliği içinde çalışılması, genç ve eğitimli nüfus yapısına sahip olması, sağlık turizminin gelişimi vs.) sahip olduğu saptanmıştır. Bu unsurlar ZF (zayıflıklar-fırsatlar) ve ÜT (üstünlükler-tehditler) stratejileri uygulayabileceğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Kosova Sağlık Sistemi’ne, zayıflıklarını fırsatları kullanarak ortadan kaldıracak ve mevcut üstün yönlerini kullanarak tehditleri bertaraf etmesini sağlayacak stratejiler uygulaması önerilmektedir. Çalışmanın hem yöntem hem de elde edilen sonuçlar açısından Kosova Sağlık Sistemi yanında kurumlarında ya da çalıştıkları birimlerde SWOT analizi uygulamak isteyen sağlık kurumları yöneticilerine yararlı olacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler: SWOT Analizi, Nominal Grup Tekniği, Paydaş, Sağlık Sektörü, Kosova

ABSTRACT

BLLACA, Liridon. SWOT Analysis of Kosovo Health System, Master’s Thesis, Ankara, 2017

The purpose of this study is to identify and evaluate through SWOT analysis Kosovo’s Health System’s strengths and weaknesses, opportunities and threats encountered and to give an idea of what should be done for a more effective and successful system. This study was carried out with the participation of 20 stakeholders using Kosovo’s Health System’s SWOT analysis and the nominal group technique. According to the conducted SWOT analysis it has been stated that Kosovo’s Health System has its own weaknesses (e.g. health insurance not provided for the entire population, inadequacy of health statistics, insufficiency of GDP dividend shared for health sector etc.), threats (e.g.

political and economic instability, insufficient public confidence in health institutions, global financial crisis etc.), strengths (e.g. sufficiency of primary health care services, health employers’ high educational level, providing of health care services in each city and especially the opportunity of rural residents to profit from these services) and opportunities (working in cooperation with international structures, having a young and educated population, development of health tourism etc.). These facts show that WO(weaknesses-opportunities) and ST(strengths-threats) strategies can be applied. As a result Kosovo’s Health System will eliminate weaknesses using opportunities and in order to provide threat’s disposal it is recommended to apply strategies using existing strengths. It is considered that, in terms of both the methods and the results obtained this study, apart from Kosovo’s Health System, will also be beneficial to the managers of the health institutions that want to apply the SWOT analysis in their institutions or the units where they work.

Keywords: SWOT Analysis, Nominal Group Technique, Stakeholder, Health System, Kosovo

İÇİNDEKİLER

KABUL VE ONAY ... iii

BİLDİRİM ... iv

YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI... iii

ETİK BEYAN ... ivi

TEŞEKKÜR ... v

ÖZET ... vi

ABSTRACT ... vii

İÇİNDEKİLER ... viii

KISALTMALAR DİZİSİ ... xi

TABLOLAR DİZİNİ ... xiii

ŞEKİLLER DİZİNİ ... xiv

GİRİŞ ... 1

1. BÖLÜM ... 3

KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ ... 3

1.1. KOSOVA HAKKINDA GENEL BİLGİLER ... 3

1.1.2. Ekonomik Durumu ... 4

1.1.3. Siyasi Durumu ... 6

1.1.4. Sağlık Durumu ... 6

1.2. KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ ... 7

1.2.1. Eski Yugoslavya Dönemine Ait Kosova Sağlık Sistemi ... 8

1.2.2. Kosova Savaşı Sonrası Kosova Sağlık Sistemi ... 8

1.3. SAĞLIK SİSTEMİ ORGANİZASYONU VE YÖNETİMİ ... 9

1.3.1. Sağlık Bakanlığı’na Bağlı Kurumlar ve Enstitülerin Görevleri ... 11

1.4. SAĞLIK HİZMETLERİNİN SUNUMU ... 13

1.5. ÖZEL SAĞLIK SEKTÖRÜ ... 14

1.6. SAĞLIK SİSTEMİNİN FİNANSMANI VE REFORMLAR ... 15

1.7. SAĞLIK SİGORTALARI ... 17

1.8. KOSOVA SAĞLIK SEKTÖRÜ İSTATİSTİKLERİ ... 18

1.8.1. Ortalama Yaşam Süresi ... 18

1.8.2. Doğum Sayısı ... 18

1.8.3. Ölüm Sayısı ... 19

1.8.4. Kosova’daki Sağlık Kurumlarında Aktif Çalışan Sayıları ... 19

1.8.5. Bölgesel Hastanelerin Personel İstatistikleri ... 20

1.8.6. Bölgesel Hastanelerin Faaliyetleri ... 21

2. BÖLÜM SWOT ANALİZİ ... 22

2.1. SWOT ANALİZİNİN İÇ VE DIŞ ÇEVRE FAKTÖRLERİ ... 24

2.1.1. İÇ ÇEVRE FAKTÖRLERİ ... 24

2.1.1.1. Üstünlükler (Güçlü Yönler) ... 25

2.1.1.2. Zayıflıklar (Zayıf Yönler) ... 26

2.1.2. DIŞ ÇEVRE FAKTÖRLERİ ... 26

2.1.2.1. Fırsatlar ... 27

2.1.2.2. Tehditler ... 28

2.2. SWOT MATRİSİ VE OLASI KOMBİNASYONLAR ... 29

3. BÖLÜM MATERYAL VE METOT ... 31

3.1. ÇALIŞMANIN AMACI VE ÖNEMİ ... 31

3.2. VERİ TOPLAMA YÖNTEMİ ... 31

3.3. EVREN VE ÖRNEKLEM ... 32

3.4. VERİLERİN ANALİZİ ... 33

3.5. SINIRLILIKLAR ... 34

4. BÖLÜM BULGULAR ... 35

4.1 KİŞİSEL VE DEMOGRAGİK BİLGİLER ... 35

4.1.1 Çalışmaya Katılan Paydaşların Tanımlayıcı Özellikleri ... 35

4.2. İÇERİK ANALİZİ BULGULARI ... 36

4.2.1 Kosova Sağlık Sisteminin Genel Olarak Değerlendirilmesi ... 36

4.2.2. Kosova Sağlık Sistemi’nin Üstün Yönleri Hakkındaki Görüşler ... 38

4.2.3. Kosova Sağlık Sistemi’nin Zayıf Yönleri ... 39

4.2.4. Kosova Sağlık Sistemi’nin Mevcut Fırsatları ... 42

4.2.5. Kosova Sağlık Sistemi’nin Karşılaştığı Tehditler ... 44

5. BÖLÜM TARTIŞMA VE SONUÇ ... 48

Kaynaklar ... 52

EK 1. TABLOLAR ... 57

EK 2. GÖRÜŞME FORMU ... 61

EK 3. ETİK KURUL İZİN MUAYFİYET FORMU ... 63

EK 4. ORJİNALLİK RAPORU ... 64

ÖZGEÇMİŞ ... 65

KISALTMALAR DİZİNİ

AASM: Ana Aile Sağlık Merkezi ABD: Amerika Birleşik Devleti ACİL: Acil Sağlık Merkezi ASE: Aile Sağlık Evi ASM: Aile Sağlık Merkezi BM: Birleşmiş Milletler DSÖ: Dünya Sağlık Örgütü

İT: Informatin Technology / Bilgi Teknolojisi

KDDSÜK: Kosova Diş Sağlığı Üniversite ve Klinik Merkezi KMB: Kosova Merkez Bankası

KMDLNJ: Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut / Kosova İnsan Haklarını ve Özgürlüklerini Koruma Komitesi

KRM: Kadın Refah Merkezi

KRSHERM: Kronik Ruh Sağlığı Hastaların Entegre ve Rehabilitasyon Merkezi KÜKM: Kosova Üniversite ve Klinik Merkezi

MHSE: Milli Halk Sağlığı Enstitüsü MİSE: Milli İş Sağlığı Enstitüsü MKBM: Milli Kan Bağışlama Merkezi

NATO: North Atlantic Treaty Organization. Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü

OECD: Organisation for Economic Co-operation and Development / Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü

SÇO: Sağlık Çalışanları Ocakları SFA: Sağlık Finansmanı Ajansı SMS: Sağlık Bilgi Sistemi

SSRM: Spor Sağlığı ve Rekreasyon Merkezi TİEV: Toplum İçi Entegre Evleri

TİRSM: Toplum İçi Ruh Sağlık Merkezi

UÇK: Ushtria Çlirimtare e Kosovës / Kosova Kurtuluş Ordusu

UNMIK: United Nations Mission in Kosovo / Birleşmiş Milletler Kosova Misyonu

TABLOLAR DİZİNİ

Tablo 1. Kosova’da Yıllara Göre Kadın ve Erkek Nüfusun İşsizlik Oranı ... 5

Tablo 2. Kosova’da Yıllara Göre Büyüme Oranları ... 5

Tablo 3. Kosova’da Kadın ve Erkek Nüfusun Ortalama Yaşam Süreleri... 6

Tablo 4. Kosova’nın Nüfus ve Sağlık Göstergeleri ... 7

Tablo 5. Balkan Ülkelerinde Ortalama Yaşam Süresi ... 18

Tablo 6. Kosova’daki Yıllara Göre Doğum Sayısı ... 19

Tablo 7. Kosova’daki Yıllara Göre Ölüm Sayısı ... 19

Tablo 8. Kosova’daki Sağlık Kurumlarında Aktif Çalışan Sayısı ... 20

Tablo 9. Bölgesel Hastanelerde Çalışan Personel Sayısı ... 21

Tablo 10. Kosova’daki Bölgesel Hastanelerin Faaliyetlerine İlişkin İstatistikler... 21

Tablo 11. SWOT Matrisi Strateji Bileşenleri ... 29

Tablo 12. Paydaşların Kurumsal Dağılımı ... 33

Tablo 13. Çalışmaya Katılan Paydaşların Demografik Özellikleri ... 36

Tablo 14. Paydaşların Kosova Sağlık Sektörü Hakkındaki Görüşleri ... 37

Tablo 15. Paydaşların Kosova Sağlık Sisteminin Güçlü Yönleri Hakkındaki Görüşleri 38 Tablo 16. Paydaşların Sağlık Sisteminin Zayıf Yönleri Hakkındaki Görüşleri ... 40

Tablo 17. Paydaşların Kosova Sağlık Sistemi’nin Fırsatları Hakkındaki Görüşleri ... 43

Tablo 18. Paydaşların Kosova Sağlık Sisteminin Karşılaştığı Tehditler Hakkındaki Görüşleri ... 45

Tablo 19. SWOT Matrisi... 47

Ek Tablo 1. Ana Aile Sağlık Merkezi ve Çalışan Sayıları ... 54

Ek Tablo 2. Kosova Üniversitesi ve Klinik Merkezi Sağlık Personeli ... 55

Ek Tablo 3.Kosova Üniversitesi ve Klinik Merkezinde Faaliyetleri ... 56

Ek Tablo 4. Kodlama Listesi ………...57

ŞEKİLLER DİZİNİ

Şekil 1. Kosova Sağlık Sistemi Organizasyon Şeması ... 10

Şekil 2. Kosova Sağlık Bakanlığı Organizasyonu ... 11

Şekil 3. Sağlık Finansman Modeli ... 16

Şekil 4. Reform Sonrası Sağlık Finansman Modeli ... 17

Şekil 5. SWOT Gözlüğü ... 23

GİRİŞ

Sağlık sektörü dünya genelinde olduğu gibi Kosova’da da değişim ve yeniden yapılanma aşamasındadır. Nüfustaki değişimler, teknolojinin gelişmesi ve tıbbi cihazların yenilenmesi, sağlık hizmetlerinin maliyetinin azaltılması ve etkinliğinin artırılması sadece Kosova’da değil dünyanın dört bir tarafında sağlık sistemlerinde gündem oluşturmaya devam etmektedir.

Günümüzde sağlık sistemi insan hayatının en önemli alanlarından biri durumundadır.

Doğumdan, hatta doğumdan önce ve hayatın sonuna kadar bireyin, ailenin ve tüm toplumun sağlığının korunması ve geliştirmesinde sağlık sistemi önemli bir role sahiptir.

Sağlık sistemi; sağlık hizmetlerinin arzı, finansmanı, mevzuat ve politikasından oluşan bütünü ifade eder. Dünyada çeşitli sağlık sistemleri bulunmaktadır. Ülkeler arası sosyal, kültürel ve ekonomik farklılıklar nedeniyle birbirinin tamamen aynı sağlık sistemlerine sahip ülkeler bulmak mümkün değildir (Yolcu, 2012).

Sağlık sistemlerinde son zamanda tartışılan en önemli konulardan biri, sağlık reformlarıdır. Sağlık sistemi reformları Balkan ülkelerinde gelişmekte olan yeni bir trenddir. Özellikle Yugoslavya Federasyonu’ndan ayrılan ülkelerde sağlık sistemleri reform sürecindedir.

Günümüzdeki gelişmiş ülkelerin sağlık sistemlerinde reformlar İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesiyle başlatılmış iken, Balkan ülkelerinde bu süreç günümüze yakın tarihlerde başlamıştır (Sargutan, 2006). Reform süreci Avrupa Birliği’nin destekleriyle hala devam etmektedir. Dünyanın birçok ülkesinde olduğu gibi Kosova’da da sağlık sistemi reformu gündemi meşgul eden bir konudur.

Bu çalışmanın amacı, Kosova Sağlık Sistemi’nin SWOT analizinin yapılmasıyla sistemin güçlü, zayıf yönleri ile karşılaşmış olduğu fırsat ve tehditlerin tespit edilebilmesi ve daha etkin ve başarılı bir sistem için nelerin yapılması gerektiği konusunda bir fikir verilmesidir. Bu amaçla bu çalışmada Kosova Sağlık Sistemi’nin genel bir değerlendirmesi yapılarak hizmet sunumu ve finansman yöntemleri ayrıntılı olarak değerlendirilecek ve Kosova Sağlık Sistemi’nin SWOT analizi yapılarak sistemin iyileştirilebilmesi için ne tür çözüm önerileri/stratejiler geliştirilebileceği tartışılacaktır.

Bu amaç çerçevesinde çalışmanın ilk bölümünde Kosova Sağlık Sistemi ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) Analizi ele alınmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde materyal-metot ve dördüncü bölümünde Kosova Sağlık Sistemi hakkında ilgili paydaşların değerlendirmelerine yönelik bulgulara yer verilmiştir. Beşinci bölümde elde edilen bulguların tartışması ve sonuç kısmı yer almaktadır.

1. BÖLÜM

KOSOVA SAĞLIK SİSTEMİ

1.1. KOSOVA HAKKINDA GENEL BİLGİLER

Dünyanın en genç ülkelerinden biri olan Kosova, Balkanların Arnavut nüfusun en yoğun olduğu ikinci ülkesidir. Kosova 38 belediyeden oluşmaktadır ve Priştine Kosova’nın başkentidir. Siyasi, tarihi ve kültürel açıdan bakıldığı zaman bölge imparatorluklarından oldukça fazla etkilenmiş olan Kosova, bölgenin tüm renklerini bünyesinde barındırmaktadır. Kosova’nın kuzeybatısında Karadağ, kuzey ve doğusunda Sırbistan, güneyinde Makedonya ve güneybatısında ise Arnavutluk yer almaktadır. Balkan coğrafyasının en eski halklarının yaşadığı Kosova, 10.861 km²’lik bir yüz ölçümüne ve 1,8 milyon nüfusa sahiptir (Agjensia e Kosoves, 2015). Küçük bir ülke olmasına rağmen içinde birçok etnik unsur barındırmaktadır. Nüfusunun %92’si Arnavut diğer etnik unsur- lar ise %5 Sırplar, %1,5 Boşnak, % 1,5 Türk ve diğer etnik unsurlardır. Kosova’nın dini olarak nüfus dağılımı ise % 96’si Müslüman, % 2,5’i Katolik ve %1,5’i Ortodoks’tur (SETA, 2014).

“Sosyalist Federal Yugoslavya” olarak adlandırılan Yugoslavya, 1991-1992 yılları arasında parçalanmış ve sonrasında iç savaşa sürüklenmiştir. 1991’de Yugoslavya Federasyonu dağılma sürecine girmiş; Slovenya, Hırvatistan, Makedonya ve Bosna- Hersek bağımsızlığını ilan etmiş ve Sırbistan ile Karadağ, Yeni Yugoslavya Federasyonu’nu oluşturmuşlardır. Kosova ise kurulan yeni federasyonun sınırları içerisinde Sırbistan Cumhuriyeti’nin bir parçası olarak kalmıştır. Kosova; Karadağ, Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Sırbistan, Makedonya gibi otonom bölgelerden oluşmuştur.

Bölgede uygulanan baskıcı politikalar neticesinde amacı Sırbistan Cumhuriyeti'ne karşı bağımsızlık ilan etmek olan “Kosova Kurtuluş Ordusu” (UÇK) 1993 yılında kurulmuştur. Kosova Kurtuluş Ordusu’nun başlıca hedefi, Sırp ordusu ve polis güçleri olmuştur. Sırp birlikler UÇK direnişini yok etmek için 1998 yılı sonlarında yoğun

operasyonlar gerçekleştirmiş, fakat bu operasyonlarda izledikleri baskıcı yöntemler diğer Arnavutları da UÇK yanında mücadeleye itmiştir (Akman, 2006).

1998 yılında başlayan Sırp saldırılarında binlerce sivil, soykırıma maruz kalıp hayatını kaybederken yüzbinlerce insan da mülteci konumuna düşmüştür. Buna karşın, ABD- NATO liderliğindeki müdahaleler ile 1999 yılı başlarında Kosova’ya geniş çaplı özerklik verilmesi ve dönemin Yugoslavya devlet başkanı Slobodan Miloseviç’in bölgedeki baskıcı tutumunun ortadan kaldırılması amacıyla askeri hava hareketi başlatılmıştır (Buxhovi, 2013). 1999 yılında NATO müdahalesi sonucunda Kosova Birleşmiş Milletlerin (BM) denetimi altına girmiştir. Kosova, Birleşmiş Milletler Kosova Misyonu (UNMIK¹) idaresindeki geçici sivil yönetimine bırakılmış ve bu yönetim 1999-2008 yılları arasında devam etmiştir.

NATO kaynaklarına göre, Kosova savaşında Mayıs 1999 sonuna kadar 5000 Arnavut öldürülmüş, 1,5 milyon Arnavut evsiz kalmıştır. Kosova İnsan Haklarını ve Özgürlüklerini Koruma Komitesi (KMDLNJ)’nin Ocak 2000’de yayınlamış olduğu raporda, 9,880 Arnavut’un öldürüldüğü, bunların sadece 4.100’ünün kayıtlara geçirildiği, 1,752 Arnavut’un yaralandığı (sadece kayıtlara geçmiş olanlar), ayrıca yaklaşık 2,000 Arnavut’un tutuklandığı ve bunlardan 1,800’ünün Sırbistan’daki cezaevlerinde bulundukları belirtilmiştir. Komitenin yayınladığı başka bir rapora göre ise, savaşın başlamasından bitimine kadar 120,000 bina yakılmış, yıkılmış veya zarar görmüş ve savaş dönemi boyunca yaklaşık bir milyon Arnavut yerinden olmuştur (Türkoğlu, 2001).

Kosova, 17 Şubat 2008 yılında bağımsızlığını ilan etmiş, bağımsızlıktan sonra belirli bir sürede yasal düzenlemeleri gerçekleştirerek piyasa ekonomisine geçişte ve makroekonomik istikrarın korunmasında gelişmeler kaydetmiştir.

1.1.2. Ekonomik Durumu

Kişi başına düşen milli geliri Avrupa’daki en düşük seviyede olan Kosova, bölgenin en fakir ülkesidir. Ülkenin yaşadığı en temel ekonomik sorun işsizliktir. Nüfusunun %50’si 25 yaş altı gençlerden oluşan ülkenin, %34,5’i yoksulluk sınırında yaşarken %12’si ise bu sınırında altında yaşamaktadır. 2012 yılında %30,90 seviyesinde seyreden işsizlik oranında 2016 yılında itibaren bir düşüş gözlenmeye başlamıştır (KİK, 2017) (Tablo 1).

1 1999 Kosova savaşı sonrasında Kosova’da kurulan uluslararası idare

Tablo 1. Kosova’da Yıllara Göre Kadın ve Erkek Nüfusun İşsizlik Oranı İşsizlik Oranları (%)

Yıl Kadın Erkek Toplam

2012 40,00 28,10 30,90

2013 38,80 26,90 30,00

2014 41,60 33,10 35,30

2015 36,60 31,80 32,90

2016 31,80 26,20 27,05

Kaynak: KİK (2015)

Yugoslavya yönetimi altındayken en fakir bölge olan Kosova’nın ekonomik durumu 1999 savaşından bugüne kadar ‘zorlu’ olarak nitelendirilebilecek süreçler yaşamıştır. Son yıllarda ise ekonomide hafif bir iyileşme gözlemlenmektedir. Kosova Merkez Bankası verilere göre 2015’te GSMH’de %3,5’lik bir reel büyütme aranı görülmüştür (KMB, 2015). Tablo 2’de yıllara göre büyüme oranları görünebilir.

Her ne kadar bu tür olumlu gelişmeler mevcut olsa da yasaların uygulanmasında yaşanılan aksaklıklar, zayıf altyapı sorunları ve kayıt dışı ekonominin yaygınlığı bu gelişmelerin daha derin olmasını engelleyen konular olarak göze çarpmaktadır.

Tablo 2. Kosova’da Yıllara Göre Büyüme Oranları

Kaynak: Kosova Merkez Bankası (2015) 2.8

3.4

1.2

3.5

0 1 2 3 4

2012 2013 2014 2015

Yıl

1.1.3. Siyasi Durumu

Kosova Cumhuriyeti’nin bağımsız, milli egemenliğe dayanan, demokratik ve çok uluslu yapısının yanı sıra, 2008 yılında yürürlüğe giren anayasası, ülkeyi laik, sosyal bir hukuk devleti haline getirmiştir. Ülkedeki en yüksek yasama organı olan Kosova Meclisi, yasaları onaylamak, değiştirmek, hükümet bütçesini oluşturmak ve denetlemek gibi temel yükümlülükleri yerine getirmektedir. Yasalar meclisten geçtikten sonra Cumhurbaşkanı onayına gönderilir ve onaylanan yasalar resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğüne girer.

Kosova Parlamentosu, savaş yılları sona erdikten sonra Birleşmiş Milletlerin girişimi ile 2001 yılında kurumuş ve 2008 yılında ilan edilen bağımsızlığın ardından Kosova Meclisinin kurulmasına kadar faaliyet göstermiştir.

Meclis kurulduktan sonra, seçimlerin 4 yılda bir yapılmasına karar verilmiştir. 18 yaşını dolduran her vatandaş seçme ve seçilme hakkına sahiptir. Meclis 120 milletvekilinden oluşur.

1.1.4. Sağlık Durumu

Son yıllarda ilerleme kaydedilmesine rağmen, Kosova'daki sağlık bilgi sistemi henüz tam olarak gelişmemiştir. Şimdiye Kosova Sağlık Sistemi verilerin kalitesi dikkatlice ele alınmalıdır. Bu araştırmada esas olarak Kosova resmi kurumlarından alınan veriler kullanılmıştır (Mužik ve Uka, 2013).

Aşağıdaki tabloda, hem erkek hem de kadınlar için ortalama yaşam süresi gösterilmektedir. Kosova'da doğan bir çocuğun ortalama olarak 69 yaşına kadar yaşaması beklenmektedir.

Tablo 3. Kosova’da Kadın ve Erkek Nüfusun Ortalama Yaşam Süreleri Doğuşta beklenen yaşam süresi, toplam 2011 69,0 yıl Doğuşta beklenen yaşam süresi, erkek nüfusu 2011 67,0 yıl Doğuşta beklenen yaşam süresi, kadın nüfusu 2011 71,0 yıl

Kaynak: Mužik ve Uka, (2013)

Aşağıdaki tablo 4’de nüfus artış hızı, doğum oranı, doğurganlık ve ölüm oranları ile ilgili bazı istatistikler gösterilmektedir. 2011 yılında Kosova'nın nüfus artışı % 0.6 olarak hesaplanmıştır (Mužik ve Uka, 2013). Bu sayı 2004 yılında öngörülen sayıdan (% 1.8

olarak tahmin edilmiştir) daha düşük olmakla birlikte, bölgedeki diğer ülkelerin negatif değerlerine göre daha yüksektir.

Tablo 4. Kosova’nın Nüfus ve Sağlık Göstergeleri

Nüfus Artış Hızı 2011 0,6 Yıllık (%)

Doğum Oranı 2011 9,70 Doğumlar/1,000 kişi

Doğum Oranı/

Erkek

2011 5,05 Doğumlar/1,000 kişi

Doğum Oranı/

Kadın

2011 4,65 Doğumlar/1,000 kişi

Ölüm Oranı 2011 3,2 Ölüm/1,000 kişi

Göç Oranı 2011 -0,3 Göçmenler/1000 kişi

Toplam Doğurganlık Oranı

2011 2,50 Doğan çocuk /kadın

Yeni Doğan Ölüm Oranı

2011 33,52 Ölümler/1000 canlı doğun

Yeni Doğan Ölüm Oranı/ Erkek

2011 36,56 Ölümler/1000 canlı doğun

Yeni doğan ölüm Oranı/ Kadın

2011 30,25 Ölümler/1000 canlı doğun

Kaynak: Mužik ve Uka, (2013)

1.2. SAĞLIK SİSTEMİ

Kosova Sağlık Sistemi’nin Kosova tarihiyle beraber ele alınması gerekmektedir. Ülkenin yakın zamanda savaştan çıkması sebebiyle savaş görmüş diğer ülkelere benzer bir geçmişi vardır. Kosova, 1999 yılı sonrasından bağımsızlığını ilan ettiği 2008 yılına kadar tüm devlet kurumlarıyla bir geçiş dönemine girmiş ve günümüzde de devletleşme sürecini devam ettirmektedir. Kosova Sağlık Sisteminin daha iyi anlaşılması için süreç iki ana dönem şeklinde ele alınabilir:

 Eski Yugoslavya dönemine ait Kosova Sağlık Sistemi

 Kosova savaşı sonrası Kosova Sağlık Sistemi

1.2.1. Eski Yugoslavya Dönemine Ait Kosova Sağlık Sistemi

Kosova’nın farklı zeminleri olan tarihi dönemlerden geçtiği gerçeğinden hareket edilirse, şüphesiz ki bu dönemlerde çeşitli sosyal alanlarda da değişimler görülebilmektedir.

Bunlardan en önemlilerinden birisi sağlıktır. Kosova Sağlık Sistemi, 1945 yılından 1989 yılına kadar Yugoslavya Federasyonu sağlık sisteminin bir parçasıydı (Mustafa vd.

2014). Bu dönemde Yugoslavya’da Sovyetler Birliği’nde olduğu gibi Shemasko Sağlık Sistemi modeli uygulanmaktaydı². Bu sistemin en büyük özelliği tüm kurum ve hizmetlerin merkezileştirilerek tek elden yönetilmesidir.

Eski Yugoslavya merkezi yönetimi tarafından Kosova özerlik statüsünün kaldırılmasından sonra çoğu Arnavut sağlık çalışanı işten atılmış, kimisi ise ülkeden sürülmüştür. Buna karşı çıkan sağlık çalışanları paralel bir sistem kurmuş ve ülke çapında Anne Tereza Sağlık Hizmetleri ismiyle 96 poliklinik hizmete açmışlardır (Zhara ve Cucovi, 2015). 1990 yılından 1998 yılına kadar ‘Anne Tereza Poliklinikleri Sağlık Bakanlığı’nın paralel bir yapısı gibi sağlık hizmeti vermiştir (Shkoza ve Lekiqi, 2012).

1.2.2. Kosova Savaşı Sonrası Kosova Sağlık Sistemi

1999 yılında savaşın bitmesiyle birlikte sağlık sektörünün büyük sorunları daha net gözlemlenmeye başlamıştır. Bir taraftan siyasi istikrarsızlık, bir taraftan kırılgan ekonomik zemin ve zayıf devlet yönetimi, sağlık sektörünü ciddi anlamda olumsuz etkilemiştir. Sırpların yönetiminde bulunan devlet sağlık kurumlarının tamamının Ağustos 1999’da, bir anda Arnavutların yönetimine geçmesi bu olumsuzlukları kaçınılmaz hale getirmiştir. Bu nedenle sağlık alanında, kurumsallaşmış bir yapıdan ya da deneyimli çalışanlardan söz etmek zor görünmektedir.

Savaşın bitmesiyle birlikte ülke yönetiminde söz hakkı edinen UNMIK, Kosova Sağlık Sistemi’ni yeniden inşa etme görevini de üstlenmiştir. Daha önce bu tarz bir tecrübesi olmayan UNMIK işletmecileri 1999 yılında sağlık sistemini kurmuş ve yönetmiştir. Bu

2 Bu sistemde sağlık kuruluşları devlete aittir. Sağlık personeli devlet çalışanıdır ve maaşlarını devlet kamu hizmetleri yasası ile düzenler ve öder. Sağlık hizmetlerinin finansmanı ve sunumu devlet tarafından sağlanır.

dönemde çok küçük bir bütçeye sahip olan Kosova Hükümeti, sağlık hizmetlerini verebilmek için yurtdışından gelen plansız hibeleri kullanmıştır.

Sağlık reformunun hazırlanması başlangıçta başarılı bir adım olarak görülse de, reformların uygulanması noktasında sorunlar yaşanmış, beklentiler ve standartlar yerine getirilememiştir (Percival ve Sondorp, 2010). Yabancı kaynaklı destekler, sağlık sektörüne aktarılsa da verimsiz ve değişime kapalı yönetimin gidişatını değiştirememiştir (Bowser ve Gaumer, 2012).

1.3. SAĞLIK SİSTEMİ ORGANİZASYONU VE YÖNETİMİ

Kosova Sağlık Sistemi içinde kamu ve özel kesime ait çok sayıda kurum ve kuruluş, hizmet üretimi ve sunumunda görev almaktadır. Kosova’da yürürlükte olan kanuna (04/L-125 No’lu Sağlık Yasası) göre, bu kurumların denetlenmesi ve kurumlar arasında koordinasyonun sağlanması görevi, Sağlık Bakanlığı’na aittir. Sağlık Bakanlığı ayrıca Kosova’da birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmetlerini en yaygın ve en geniş biçimde sunmaktadır. Şekil 1’de Sağlık Bakanlığı’nın merkez ve taşra örgütlenmesi verilmektedir. Birinci basamak sağlık hizmetleri üç farklı yapıdaki kurum, ikinci basamak sağlık hizmetleri iki farklı yapıdaki kurum ve üçüncü basamak sağlık hizmetleri altı farklı yapıdaki kurum eliyle sunulmaktadır.

Şekil 1. Kosova Sağlık Sistemi Organizasyon Şeması

Kaynak: Kosova Sağlık Bakanlığı, 2014

Kosova Cumhuriyeti Meclisi tarafından çıkarılan 2012/04-L-125 No’lu Yasa’ya göre, Sağlık Bakanlığı aşağıdaki fonksiyonları yürütür ve organize eder (Şekil 2):

1. Sağlık sistemi içerisinde her düzeyde sağlık hizmeti politikalarını yönetmek 2. Politikaların yönetimini denetlemek

3. Sağlık hizmeti ilkelerini uygulamak 4. Sağlık hizmeti sunumunu denetlemek

Sağlık Bakanlığı

Birinci Basamak

Ana Aile Sağlık Merkezi

Doğumhane

Kadın Refah Merkezi

ACİL

Aile Sağlık

Merkezi Aile Sağlık Evi

İkinci Basamak

7 Bölge Hastanesi

Profesyonel Ruh Hastalıkları

Hizmetleri Merkezi Toplum İçi Ruh

Sağlık Merkezi Toplum İçi Entegre Evleri,

Kronik Ruh Sağlığı Hastaların

Entegre ve Rehabilitasyon

Merkezi

Üçüncü Basamak

Kosova Üniversite ve Klinik Merkezi

Kosova Diş Sağlığı Üniversite ve Klinik Merkezi

Kosova Milli Halk Sağlığı Enstitüsü

Milli Kan Bağışlama Merkezi

Spor Sağlığı ve Rekreasyon

Merkezi

Milli İş Sağlığı Enstitüsü

Şekil 2. Kosova Sağlık Bakanlığı Organizasyonu

Kaynak: Kosova Sağlık Bakanlığı, 2014

1.3.1. Sağlık Bakanlığı’na Bağlı Kurumlar ve Enstitülerin Görevleri

Sağlık Bakanlığı’na bağlı kuruluşlar Bakanlık bünyesinde kendilerine ait özel konular çerçevesinde hizmet vermektedirler. Sağlık Bakanlığı Kabinesi’ne bağlı 4 ana kurum bulunmaktadır:

Bakan

Sağlık Strateji Geliştirme Bölümü

Sağlık strateji geliştirme birimi

İzleme ve değerlendirme

birimi

Sağlık hizmetlerinin kalite ve güvenlik

takibi birimi

Sağlık kurumları ruhast ve akreditasyon birimi

Altyapı birimi

Sağlık sektöründe hasta hakları koruma birimi

Sağlık Hizmetleri Bölümü

Birinci basamak sağlık hizmetleri

birimi

İkinci ve üçüncü sağlık hizmeti

birimi

Ruh sağlığı birimi

Anne ve çocuk sağlığı brimi

Özel sağlık hizmetleri birimi

Hemşirelik birimi

Sağlık Bilgi Sistemi Bölümü

SBS planlama birimi

SBS işlevselliğinin takip birimi

Avrupa Entegrasyon ve politika koordinasyon

bölümü

Avrupa entegrasyon birimi

Politika kordinasyon birimi

Yabanci hibe’lerin yönlendirme ve kordinasyon birimi

Hukuk Bölümü

Mevzuat hazırlama ve uyum birimi

Mevzuat ve uluslararası işbirliği

izleme birimi

Finans ve Genel Hizmetler Bölümü

İnsan Kaynaklari Birimi

Bütçe ve finans Birimi

IT ve lojistik hizmetleri birimi

Genel Sekteterlik Ofisi Sağlık Finansman

Ajansı Kosova Milli Halk

Sağlığı Enstitüsü

Sağlık Mufettişliği

İlaç ve Tıbbi Cihazlar Kurumu

 Kosova Milli Halk Sağlığı Enstitüsü

 Sağlık Finansman Ajansı

 Sağlık Müfettişliği

 İlaç ve Tıbbi Cihazlar Kurumu

Kosova Mili Halk Sağlığı Enstitüsü: Halk sağlığı politika ve stratejileri geliştiren ve uygulamasını takip eden Kosova’nın en yüksek sağlık kurumudur. Sağlık eğitim düzeyini yükseltme, su, hava ve gıda güvenliğini koruma, genişletilmiş aşı programı uygulamasını takip etme, sağlık politikası ve sağlık ekonomisi ile sağlık bilgi sistemi stratejilerini geliştirme ve uygulamasını kontrol etme görevlerini yürütür (SB, 2016).

Sağlık Finansman Ajansı (04/L–249 No’lu kanuna göre): Sağlık Bakanlığı’nın bir uygulama ajansı olarak sağlık hizmetleri, ilaç ve tıbbi malzeme listesi çerçevesinde akredite ve lisanslı sağlık kurumları ile hizmet verme görev ve sorumluluğuna sahiptir.

SFA sağlık personeli ve profesyonel sağlık hizmet grubunun performans primlerini belirlemek, yönetmeliklerle belirlenen yıllık performans kriterlerinin analizini yapmak ve gerekli ödemeleri yapmakla da sorumludur. Ajans bu görevlerini yürütmek için tüm fonları toplama görevine sahiptir ve Sağlık Sigorta Fonu uygulamaya geçene kadar sorumlulukları devam etmektedir (SB, 2016).

Sağlık Müfettişliği: Sağlık sisteminin etkin ve hukuka uygun bir şekilde yürütülmesini sağlamak, sağlık sektöründe şeffaflık ve hesap verilebilirliği artırmak amacıyla kurulmuş olan, Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir birimdir. Yürürlükte olan yasalar ve Bakanlığın çıkardığı yönetmelikler çerçevesinde sağlığı ilgilendiren konularda ülke çapında hem sağlık kurumlarında hem de sağlık kurumları dışındaki kurumlarda teftiş yapar (SB, 2012).

İlaç ve Tıbbı Cihaz Kurumu: Sağlık Bakanlığı’nın bir uygulama kurumu olarak, ilaç üretimi ve dağıtımı, aktif maddeler, biyolojik preparatlar, diyet ekleri, aktif olmayan maddeler, terapötik dozda olan vitaminler ve tıbbi cihazlara yönelik denetleyici, düzenleyici, yönlendirici politikalar üretmekle sorumludur. Kurum ayrıca ilaç ithalatını 03/L-188 No’lu yasaya göre Kosova Gümrük Müdürlüğü ile işbirliği yaparak sağlamakla yükümlüdür (SB, 2012).

1.4. SAĞLIK HİZMETLERİNİN SUNUMU

04-L-125 No’lu Kanu’na göre tüm Kosova Cumhuriyeti vatandaşları sağlık hizmetlerine eşit şekilde ulaşma hakkına sahiptir ve bu anayasal bir haktır. Kosova’da sağlık hizmetleri, hastane, ev ve acil sağlık hizmetleri olarak sağlık hizmetleri veren kurumlar tarafından sunulmaktadır.

04-L-125 No’lu Kanun’a göre sağlık hizmetleri üç basamakta verilmek üzere organize edilmiştir:

 Birinci basamak sağlık hizmetleri

 İkinci basamak sağlık hizmetleri

 Üçüncü basamak sağlık hizmetleri Birinci basamak sağlık hizmetleri

Birinci basamak sağlık hizmetleri, belediyeler düzeyinde organize edilir ve sunulur.

Belediye çatısı altındaki Sağlık Müdürlüğü, halk sağlığı politikalarını düzenlemek, uygulamak ve izlemekten sorumludur. Tüm ülkede birinci basamak sağlık hizmetleri Aile Sağlığı Merkezi kapsamında sunulur (SB, 2012).

Birinci basamak hizmetleri, sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme, erken tanı ve tedavi, hafif yaralanmaların pansuman ve tedavisini yapma, okul sağlığı geliştirme, genişletilmiş aşı programını uygulama, ağız ve diş sağlığını koruma ve geliştirme, tüberkülozun erken tanı ve tedavisini takip etme, anne ve çocuk sağlığını koruma ve geliştirme ve ruh sağlığını koruma ve geliştirme hizmetlerini kapsamaktadır (SB, 2012).

Her bir belediyenin kendine has kural ve özellikleri olması sebebiyle, birinci basamak sağlık hizmeti veren kurumlar belediyelere göre değişmektedir. Ancak hepsinde Ana Aile Sağlık Merkezi, Aile Sağlık Merkezi, Aile Sağlık Evi bulunması gerekmektedir.

Kosova’da birinci basamak sağlık hizmeti veren toplam kurum sayısı 429’dur. Bunlardan 29’u Ana Aile Sağlık Merkezi, 166’sı Aile Sağlık Merkezi ve 234’ü de Aile Sağlık Evi’dir (SB, 2015).

İkinci basamak sağlık hizmetleri

İkinci basamak sağlık hizmetleri 7 bölgesel hastane kapsamında sunulmaktadır ve bu hastaneler ayaktan poliklinik hizmetleri ile yatarak tedavi hizmeti vermektedirler.

İkinci basamak sağlık hizmetlerine profesyonel ruh sağlığı hizmetleri de entegre edilmiştir ve büyük şehirlerde “Toplum İçi Ruh Sağlık Merkezi” (TİRSM), diğer şehirlerde ise “Toplum İçi Entegre Evleri” (TİEV) kapsamında hizmet vermektedir.

Üçüncü basamak sağlık hizmetleri

Üçüncü basamak sağlık hizmetleri, Kosova Üniversitesi ve Klinik Merkezi, Kosova Üniversitesi ve Klinik Stomatoloji Merkezi ve Enstitülerde verilmektedir. Uzmanlaşmış profesyonel hizmetlerin yanı sıra Tıp Fakültesi’nde öğrencilere ders verme görevini de kapsamaktadır.

Kosova Üniversitesi ve Klinik Merkezi, Kosova Hastane ve Üniversite Klinik Hizmetleri Servisi’nin bir parçası olarak profesyonel hizmetler çerçevesinde üçüncü basamak sağlık hizmetlerini vermeye devam etmektedir.

Bu basamakta hizmet veren önemli ulusal enstitü ve merkezler şunlardır (SB, 2015):

 Kosova Milli Halk Sağlığı Enstitüsü

 Kosova Milli Kan Bağış Merkezi

 Milli İş Sağlığı Merkezi

 Milli Spor ve Rekreasyon Sağlığı Merkezi

 Milli Teletıp Merkezi

1.5. ÖZEL SAĞLIK SEKTÖRÜ

Özel sağlık sektörü Kosova’nın bağımsızlığından önce var olmuş ve 2013 yılında çıkarılan idari talimatlar ile de daha geniş bir çerçeve kazanmıştır. Bu idari talimatlar ile devlet ve özel sağlık kurumları arası ortak işbirliği anlaşmaları ile devlet kurumlarında verilemeyecek hizmetlerin özel sektör tarafından verilmesi öngörülmüştür. Özel sağlık sektöründe toplam 1069 kuruluş hizmet vermektedir ve bunlardan 305’i ağız ve diş

sağlığı polikliniği ve 28’i hastanedir (KİK, 2014). Bu kuruluşlar Sağlık Bakanlığı tarafından lisanslanmıştır ve 04/L-125 No’lu Sağlık Yasası’na göre hizmet vermektedirler.

1.6. SAĞLIK SİSTEMİNİN FİNANSMANI VE REFORMLAR

1999 – 2001 yılları, kamu sağlık kurumlarının fonksiyonel hale getirilmesi için kaynak oluşturma çalışmalarının ilk aşamasını oluşturmaktadır. Bu aşamada sağlık sistemi finansmanı doğrudan Kosova bütçesinden ve değişik uluslararası kurumlardan sağlanan bağışlarla sağlanmaktadır (KDI, 2011).

2012 yılında başlatılan reform, sağlık sistemi üzerinde önemli değişiklikler getirmiştir.

Reformun getirdiği yenilikler şu şekilde sıralanabilir (SB, 2015):

 Mevzuatın yeniden yapılanması (Sağlık Kanunu, Sağlık Sigortası Kanunu, Tıbbi Ürünler ve Ekipman Hakkında Kanun, Sigara Kontrolü Kanunu, Hücre ve Doku Nakilleri ile İlgili Kanun, Organ Nakli Kanunu)

 Sağlık Bakanlığı’nın yeniden organizasyonu

 Kosova Hastane ve Üniversite Klinik Hizmetleri Servisi

 Sağlık Çalışanları Ocakları

 Sağlık Finansman Ajansı

Ferid Agani’nin Sağlık Bakanlığı görevini yürüttüğü 2011 – 2014 yılları arasında yapılan bu reformlar kapsamında, sağlık sistemi finansmanındaki en önemli değişiklik Sağlık Finansman Ajansı’nın kurulması ve sağlık kurumlarının finansmanının Bakanlık yerine Sağlık Finansman Ajansı tarafından yapılmasıdır. Bu durumda, Sağlık Sigorta Fonu’nun altyapısı kurulana kadar Fonun hem kurumsal altyapısını kurma hem de sağlık kurumlarının finansmanını sağlama görevi, Sağlık Finansman Ajansı’na devredilmiştir.

Reforma giderken geçici olarak sağlık finansmanı şu şekilde işlemektedir (Şekil 3).

Şekil 3. Sağlık Finansman Modeli

Devlet Fonları

Kaynak: Sağlık Bakanlığı (2015)

Şekil 3’te görüldüğü gibi genel bütçeden birinci basamak sağlık hizmetlerine giden transfer kalemi belediyeler aracılığıyla aktarılmaktadır. İkinci ve üçüncü basamak sağlık hizmetlerine giden bütçe ise genel bütçeden, önce Sağlık Bakanlığı’na sonra Sağlık Finansman Ajansına ve oradan da sözleşme ile hastanelere aktarılmaktadır. Sağlık Finansman Ajansı birinci basamak sağlık hizmeti veren kurumlarla sözleşme yapmamakta ve onlara para aktarılmamaktadır. Ancak, reform tamamladıktan sonra sağlık sistemi finansmanı değişecek ve Sağlık Bakanlığı genel bütçeden yapılan transferlerde aracı olmaktan çıkarılacak ve fonlar doğrudan sosyal sigortalar fonuna aktarılıp oradan kurumlara dağıtılacaktır. Reform süreci sonunda sağlık sektörünün finansmanı Şekil 4’te gösterilen hale dönüşecektir.

1. Basamak Sağlık hizmetleri veren

kurumlar

Sağlık

Bakanlığı Genel Bütçe

Sağlık Finansman

Ajansı

Belediye Başkanlıkları

Sözleşme Kamu Sözleşme Kurumları

2. Basamak Sağlık hizmetleri

veren kurumlar

3. Basamak Sağlık hizmetleri

veren kurumlar

Şekil 4. Reform Sonrası Sağlık Finansman Modeli

Sözleşme

Kaynak: Sağlık Bakanlığı, (2015)

Şekil 4’te görüldüğü gibi Sağlık Sigorta Fonu’nun kurulmasıyla beraber sağlık kurumlarının finansmanında Sağlık Bakanlığı’nın direkt rolü olmayacaktır. Ancak dolaylı olarak hükümet kararı aracılıyla prim miktarını belirleme, politika oluşturma, standartlar koyma ve denetim yapma fonksiyonları devam edecektir. Sağlık Sigorta Fonu, sağlık hizmeti veren kurumlarla sözleşme üzerinde finansmanı sağlayacak, ikinci ve üçüncü basamak sağlık hizmeti veren kurumlar ise özel sektörden de hizmet bedeli üzerinden anlaşmalar çerçevesinde kaynak sağlayabilecektir.

1.7. SAĞLIK SİGORTALARI

Sağlık sigortaları hastalanma durumunda sağlık bakımı masraflarını karşılayan toplumsal sigorta kategorisinde yer almaktadır. Sağlık Sigortaları Yasası 2014 yılında yürürlüğe girmiştir. Sağlık Bakanlığı’na göre Yasanın 2015 yılında uygulanması planlanmıştır ancak yürürlüğe girmiş olmasına rağmen uygulamaya geçilmemiştir. Sağlık Sigortaları Yasası kamu ve özel sektörde çalışan ve işverenlerin, 50 bin Euro üzeri cirosu olan

Sağlık Bakanlığı (Politika belirtir, standart koyar,

denetler vs.)

Kosova Bütçesi

Sağlık Sigorta Fonu

Belediyeler

1.

Basamak

Sözleşme Kamu Sözleşme Kurumları

2.

Basamak

3.

Basamak

S.Ç.O

Prim Ödemeleri (her yıl devlet

belirtir)

Özel sektör yatırımları

işletmelerde brüt gelirlerinden %7 ödeme yapmalarını ve bu miktarın işveren ve çalışanlar arasında % 3,5 olarak bölünmesini öngörmüştür (SB, 2014).

1.8. KOSOVA SAĞLIK SEKTÖRÜ İSTATİSTİKLERİ

Çalışmanın bu bölümünde Kosova’ya ilişkin ortalama yaşam süresi, doğum oranı, ölüm oranı, personel sayısı gibi istatistikler verilmektedir.

1.8.1. Ortalama Yaşam Süresi

Tablo 5’te Balkan ülkelerindeki yaşam süresinin yıllara göre dağılımı verilmektedir (Dünya Bankası, 2017).

Tablo 5. Balkan Ülkelerinde Ortalama Yaşam Süresi

Ülke 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Kosova 69,39 69,64 69,90 70,14 70,49 70,79 71,09 71,34 Arnavutluk 76,65 76,84 77,03 77,24 77,44 77,64 77,83 78,01 Karadağ 74,34 74,68 75,04 75,39 75,70 75,97 76,18 76,33 Sırbistan 73,88 73,98 74,33 74,53 74,83 75,18 75,33 75,48

Makedonya 74,44 74,57 74,72 74,87 75,03 75,18 75,34 75,49 Bosna ve

Hersek 75,51 75,65 75,80 75,96 76,12 76,27 76,43 76,58

Kaynak: Dünya Bankası (2015)

Tablo incelendiğinde Kosova’nın Balkanlarda en düşük yaşam süresi ortalamasına sahip ülke olduğu görülmektedir. Kosova’da 2008-2010 yılları arası ortalama yaşam süresi 70 yaş altı iken 2011-2015 döneminde 70 yaş üzerine çıkmıştır.

1.8.2. Doğum Sayısı

Tablo 6’da Kosova’da 2008 – 2015 yılları arasında gerçekleşen doğum istatistikleri verilmiştir. Kosova İstatistik Kurumuna göre 2015 yılında Kosova’da 24,716 doğum olmuştur. Doğum sayısı her yıl azalmaktadır ve 2000 yılında bu rakam 39,091 iken 2015 yılında 25,000’nın altına inmiştir (KİK, 2016).

Tablo 6. Kosova’daki Yıllara Göre Doğum Sayısı

Yıllar 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Doğum Sayısı

34,638 34,477 33,966 34,262 34,932 29,459 25,929 24,716

Kaynak: KİK (2016)

1.8.3. Ölüm Sayısı

2015 yılında Kosova’da 8,958 ölüm olmuştur (KİK, 2016). Bir diğer ifadeyle 2015 yılında gerçekleşen ölüm yüz binde 421,9’dur. Tablo 7 incelendiğinde 2008 – 2015 yılları arasında Kosova’da ölüm sayılarında bir artış olduğu söylenebilir (Tablo 3).

Tablo 7. Kosova’daki Yıllara Göre Ölüm Sayısı

Yıllar 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Ölüm Sayısı

6,852 7,030 7,234 7,556 7,839 7,681 8,237 8,958

Kaynak: KİK (2016)

1.8.4. Kosova’daki Sağlık Kurumlarında Aktif Çalışan Sayıları

Tablo 8’de Kosova’daki sağlık kurumlarında aktif çalışan sayıları verilmektedir. Tablo incelendiğinde sağlık kurumlarında toplam çalışan sayısı 13,680 ve erkek çalışan sayısı 7,805 iken kadın çalışan sayısı 5,875’tir.

Tablo 8. Kosova’daki Sağlık Kurumlarında Aktif Çalışan Sayısı

Sağlık Kurumları Toplam Aktif

Çalışan Sayısı

Erkek Kadın

Kosova Üniversite ve Klinik Merkezi 3,044 2,070 974

Kosova Diş Sağlığı Üniversite ve Klinik Merkezi

138 93 45

Kosova’daki Tüm Ana Aile Sağlık Merkezleri 5,420 2,940 2,480

Laboratuvar ve Eğitim Merkezleri 509 259 250

Fizyoloji Enstitüsü, Anatomi Enstitüsü, Otopsi 460 234 226

Milli Kan Bağışlama Merkezi 60 38 22

Kosova Milli Halk Sağlığı Enstitüsü 302 207 95

Gjilan Hastanesi 344 220 124

Prizren Hastanesi 465 257 208

Gjakova Hastanesi 317 209 108

Peja Hastanesi 321 162 159

Mitrovica Hastanesi 217 92 125

Vushtrri Hastanesi 112 61 51

Ferizaj Hastanesi 129 49 80

Hapishanelerdeki Sağlık Kurumları 111 31 80

Halk Sağlığı Programları 386 166 220

Tıpta Uzmanlık Öğrencileri 544 333 211

Sağlık Bakımı İçin Merkezi Destek 445 211 234

İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu 54 32 22

Halk Sağlığı Kurumu 302 141 161

Toplam 13,680 7,805 5,875

Kaynak: KİK (2014)

1.8.5. Bölgesel Hastanelerin Personel İstatistikleri

Bölgesel hastanelerde toplam çalışan personel sayısı 1,905’tir. Bölgesel hastanelerde 546 doktor, 1,085 hemşire ve 274 idari personel görev yapmaktadır (Tablo 9).

Tablo 9. Bölgesel Hastanelerde Çalışan Personel Sayısı

Bölgesel Hastaneler Doktor Hemşire İdari Personel Toplam

Ferizaj 42 55 32 129

Gjakova 57 218 42 317

Gjilan 119 185 40 344

Mitrovica 47 129 41 217

Peja 104 181 36 321

Prizren 146 266 53 465

Vushtrri 31 51 30 112

Toplam 546 1,085 274 1,905

Kaynak: KİK (2014)

1.8.6. Bölgesel Hastanelerin Faaliyetleri

Tablo 10’da Kosova’daki bölgesel hastanelerin faaliyetlerine ilişkin istatistikler yer almaktadır. Kosova’daki bölgesel hastanelerin yatak sayısı 2,020 iken yatış sayısı 93,599’dur. Hastanelerde toplam 1,800,000 civarında laboratuvar hizmeti verilmiş, 20,521 ameliyat ve 14,083 doğum gerçekleştirilmiştir.

Tablo 10. Kosova’daki Bölgesel Hastanelerin Faaliyetlerine İlişkin İstatistikler Bölgesel

Hastaneleri

Yatak sayısı

Yatış Sayısı

Laboratuvar Hizmetleri

Ameliyat sayısı

Doğum sayısı

Ferizaj Hastanesi 64 17,586 387,802 3,858 1,631

Gjakova Hastanesi 426 14,868 262,210 2,581 2,115

Gjilan Hastanesi 380 11,387 264,862 1,317 2,094

Mitrovica Hastanesi

152 3,615 114,083 1,537 1,291

Peja Hastanesi 405 16,232 244,490 3,970 2,426

Prizreni Hastanesi 521 24,843 537,964 5,618 4,020

Vushtrri Hastanesi 72 5,068 9,225 1,640 506

Toplam 2,020 93,599 1,820.636 20,521 14,083

Kaynak: KİK (2012)

2. BÖLÜM SWOT ANALİZİ

Günümüzde var olan organizasyonlar dinamik ve değişken bir ortamda varlıklarını sürdürmektedirler. Organizasyonların bu değişimlere ayak uydurmak için verdiği tepkiler ve söz konusu değişimlerin anlamlarını analiz etmeye yarayan yöntemler ‘iş stratejileri’

olarak tanımlanır. Bir işletmenin başarılı olabilmesi için iş tanımının yapılması, gerçekleşmesi beklenen amaçlarının ve bu amaçları gerçekleştirecek stratejik yaklaşımların açıkça belirlenmesi gereklidir (Tenekecioğlu, 2004).

İşletmenin değişen bir çevrede faaliyet gösteren bir örgüt olarak var olması nedeniyle, amaçlarına ulaşabilmesi amaç ve mevcut koşulların uyumlu olması ile mümkün olabilecektir. Bu amaçla işletmenin mevcut durumunun yani varlıklarının, yeteneklerinin, üstün ve zayıf yönlerinin aynı zamanda çevreden gelebilecek fırsat ve tehditlerin belirlenmesi ve bunların birbirlerine uyumlu hale getirilmesi sürecine SWOT analizi adı verilmektedir (Dinçer, 2007). SWOT analizi incelenen kuruluşun, tekniğin, sürecin veya durumun güçlü ve zayıf yönlerini belirlemekte ve dış çevreden kaynaklanan fırsat ve tehditleri saptamakta kullanılan bir tekniktir (Gürlek, 2002).

SWOT Analizi, Stanford Araştırma Enstitüsü’nde (Stanford Research Institute) 1960 tarihinden 1970 tarihine kadar sürdürülen çalışmaların ürünüdür. SWOT analizinin beş kişilik bir grubun çalışması ile ortaya konduğu kabul edilir: Edmund P. Learned, C.

Roland Christensen, Kenneth Andrews, William D ve Albert S. Humphrey (Evans vd.

2011).

Stratejik yönetimin en önemli konularından birisi SWOT analizidir. SWOT analizi, organizasyonun iç ve dış çevresinin değerlendirilmesine imkân sağlayan bir analiz tekniğidir. SWOT analizi ile bütün güçlü ve zayıf yönlerin ve piyasada karşılaşılabilecek fırsat ve tehditlerin değerlendirilmesi ve daha güçlü bir iş stratejisi geliştirilmesi hedeflenmektedir. Türkçe kaynaklarda SWOT yerine bu İngilizce ifadelerin Türkçe

karşılıkları olan Güçlü, Zayıf, Fırsat ve Tehdit kelimelerinin baş harflerinin birleşiminden oluşan GZFT kısaltması kullanılabilmektedir.

SWOT analizinin bahsedilen bileşenleri şu şekilde açıklanabilir (Tenekecioğlu, 2004):

S: Strength – (Organizasyonun güçlü/üstün olan yönlerini tespit etmek) W: Weaknesses (Organizasyonun güçsüz/zayıf olan yönlerini tespit etmek) O: Opportunities (Organizasyonun karşı karşıya olduğu fırsatları belirlemek)

T: Threats (Organizasyonun karşı karşıya bulunduğu tehdit ve tehlikeleri belirlemek)

Organizasyonlarda SWOT analizi yapılmasının başlıca iki yararı bulunmaktadır: İlk olarak, SWOT analizi yapılarak organizasyonun mevcut durumu tespit edilir. Bu çerçevede güçlü ve zayıf yönler ile organizasyonun karşı karşıya bulunduğu fırsatlar ve tehdit unsurları ortaya konulmaya çalışılır. Bu anlamda SWOT analizi bir “mevcut durum” analizidir. SWOT analizi aynı zamanda organizasyonun gelecekteki durumunun ne olacağını tespit ve tahmin etmeye yarayan bir analiz tekniğidir. Bu ikinci anlamda SWOT bir “gelecek durum” analizidir (Aktan, 1999). Bu açıklamalar çerçevesinde SWOT analizi yakın ve uzağın görünmesini sağlayan bir gözlük olarak algılanmaktadır.

Şekil 5. SWOT Gözlüğü

Kaynak: Aktan, 1999

SWOT analizinin çeşitli avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. SWOT analizinin avantajları şunlardır (Cömertpay, 2006):

• Yapısal ve kesin bir format sunar.

• Sayfalara sığacak kadar çok veriyi çok küçük bir alanda özetleme imkânı verir.

• Esnektir, tamamen analizi yapan kişinin bilgisine bağımlıdır.

MEVCUT DURUMU

Durumumuz nedir?

Kime hizmet ediyoruz Organizasyonun güçlü ve zayıf yönleri nelerdir?

Organizasyonunkarşı karşıya bulunduğu fırsat ve tehditler nelerdir?

GELECEK DURUM

Durumumuz ne olacak?

Kime hizmet edeceğiz?

Organizasyonu gelecekte neler bekliyor?

Üstün Yönler

Zayıf Yönler

Fırsatlar + + +

- - - Tehdit

-

• Temel yetenek ve rekabetçi unsurların ortaya çıkması için temel oluşturur.

• Grup çalışması için itici bir güç niteliğindedir.

• Birçok farklı fonksiyon için uygulanabilir.

• Bir aktiviteye başlamadan önce bile uygulanabilir.

• Kolay olmasına rağmen hiçbir zaman kullanışsız ve etkisiz sonuçlar vermez.

SWOT analizinin dezavantajları ise şunlardır:

• SWOT hazırlamak için yararlanılacak veri olduğu sürece kullanışlıdır.

• Bilgilerin gözden kaçması, eksik bilgi ihtimalinin olması söz konusudur.

• Nitel çalışma olduğundan tespitlerin doğru olarak ortaya konulamaması ya da ilgili konu hakkında az bir bilgi ile çabuk karar verilmesi olasıdır.

Buna rağmen, SWOT analizi iyi bir araçtır ve sağlık hizmeti karar vericilerine rehberlik etmesi açısından önemlidir. Stratejik planlama sürecinde yapılması gerekenler hakkında önemli bir yönlendirme aracıdır (Friedman, 2011).

2.1. SWOT ANALİZİNİN İÇ VE DIŞ ÇEVRE FAKTÖRLERİ

SWOT analizinin amacı, hedeflere ulaşılabilmek için önemli olan temel iç ve dış faktörleri belirlemektir. Analiz toplanan bilgileri iki temel kategoriye ayırır: İç ve dış faktörler. SWOT Analizi, hem organizasyonun kendi iç durum değerlendirmesine hem de organizasyon dışındaki pazar yapısının, rakiplerin durumunun analiz edilmesine imkân sağlar. Özetle, SWOT analizi iç ve dış durum analizini içeren bir stratejik yönetim tekniğidir (Aktan, 1999).

2.1.1. İç Çevre Faktörleri

Güçlü ve zayıf yönlerin değerlendirilmesi, sağlık kurumunun kendi kaynak ve faaliyetlerini nesnel ve bağımsız değerlendirmesinin yanında, işletmenin çok sayıda kaynaktan bilgi toplaması açısından kritik öneme sahiptir (Stahl, 2004).

Bir sağlık kurumunun üç boyutta kendi iç çevresini değerlendirebilir (Kotler vd. 2008):

• Ekonomi: Organizasyonun ne kadar iyi performans göstereceğini tahmin etmek için çeşitli finansal oranlar seçilebilir. Trend analizi buna örnektir.

• Performans Kapasitesi: İş, faaliyet geliri oluşturan hizmetlerin ne kadar iyi yerine getirildiğini değerlendirmektir.

• İnsan Kaynakları Kapasitesi: Bu boyut sadece personel sayısını içermez, ayrıca çalışan morali ve kurumsal kültürü ve işletmenin soyut varlıklarını içerir.

İşletmenin güçlü ve zayıf yönlerinin açıkça bilinmesi ve analiz edilmesi, yönetimin işletmenin amaçlarına uygun stratejiyi seçmesini kolaylaştırmaktadır (Fidan, 1994).

SWOT analizinin iç faktörleri Güçlü Yönler ve Zayıf Yönler olarak izleyen kısımda açıklanmıştır.

2.1.1.1. Üstünlükler (Güçlü Yönler)

Üstünlük, bir işletmenin hizmet sunduğu ya da hizmet sunmayı planladığı pazardaki ihtiyaçlara ve rakiplere kıyasla herhangi bir konuda sahip olduğu avantajdır (Pearce ve Robinson, 2007). Üstünlük, işletmenin iç çevresinin analizi sonucunda ortaya çıkartılan, rakiplerine karşı üstünlük sağlayabildiği varlık ve yeteneklerini kapsamaktadır (Porter, 1980). Güçlü olmak ve üstünlüklere sahip olmak işletme için son derece önemlidir. Aksi takdirde dış çevrenin oluşturduğu fırsatlardan yararlanılamaz. Bunun da ötesinde, işletme varlığını tehdit eden dış çevre unsurlarına üstünlüklerini kullanarak cevap vermek zorundadır. Tüm bu konular, işletmenin üstünlüklerinin önemini göstermektedir (Ülgen ve Mirze, 2010).

Çevreden gelen fırsatlar, işletmenin kaynak ve kapasitesinin yeterli olması halinde değerlendirilebilecek bir gelişmedir. Bu sebeple işletmeler, herhangi bir gelişmeyle karşılaşmadan önce, hangi yönlerden üstün olduklarını bilmek zorundadırlar (Dinçer, 2004).

Üstünlükleri belirleyebilmek için şu sorular sorulabilir (Luke vd. 2004):

 İşletmenin ayırt edici varlık ve yetenekleri nelerdir ve rakiplerinin varlık ve yetenekleriyle nasıl karşılaştırılabilir?

 Eğer müşterilere sorulsaydı, işletmenin üstünlükleri olarak neleri görürlerdi?

 Eğer rakiplere sorulsaydı, işletmenin üstünlükleri için ne söylerlerdi?

İşletme güçlü olduğu yönleri belirlemekte ilk olarak, çabalarını yoğunlaştıracağı faaliyet alanlarını belirlemiş olacaktır. İkinci olarak, rakipleriyle hangi alanlarda mücadele

edeceği açığa çıkacak ve böylece rekabet alanını kendisinin belirlemesi avantajını elinde tutacaktır. Bu inceleme sonunda işletme, çoğu kez farkında olmadığı bazı imkân ve fırsatları yakalayarak gelişme yönünü görebilecektir (Hinterhuber, 1984).

2.1.1.2. Zayıflıklar (Zayıf Yönler)

Zayıf yönler, işletmenin bir ya da daha fazla kaynağının ya da rakiplerine göre yetkinliğinin yokluğu ya da sınırlı olmasıdır (Pearce ve Robinson, 2007). Başka bir deyişle zayıflık, işletmenin rakiplerine göre kötü olduğu durumdur. Zayıflık çevrede meydana gelen değişiklikler karşısında işletmenin yetersiz kalması veya değişikliğe cevap verememesidir (Dinçer, 2004) şeklinde de tanımlanmaktadır. İşletmeler zayıf noktalarını tespit etmede şu sorulardan yararlanabilir (Daniels ve Ramey, 2005):

 İşletme tarafından görülmeyip örgüt dışındaki insanların algıladıkları zayıflıklar nelerdir?

 İşletme neleri düzeltebilir?

 İşletmenin kötü yaptığı şeyler nelerdir?

 Nelerden kaçınılmalıdır?

Bir işletme için güçlü yönleri ne kadar biliniyorsa, zayıf yönlerinin de o kadar bilinmesi gerekmektedir. Zira zayıf yönlerin ortaya çıkarılması, uzun dönemli stratejiler ve planlar için ciddi güçlük ve sınırlamalara yol açacak problemlerin çözülmesine doğru atılan bir adım olacaktır. Gerçekte zayıflıkların tamamıyla ortadan kaldırılacağı söylenemez, ancak işletme bunların farkında olursa, kendisi için zararlı adımları atmaktan ve başaramayacağı işlere girmekten kaçınacaktır. Ayrıca zayıflıkların ortadan kaldırılması uzun bir süreyi gerektirebilir (Dinçer, 2004).

2.1.2. Dış Çevre Faktörleri

Dış çevre, sağlık kurumunun sınırları dışında kalan, sağlık kurumunu doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyen kişi ve kurumları içerir. Stratejik yönetim sürecinin ilk aşaması dış çevre analizidir. Dış çevrenin analiz edilme amacı, mevcut ve gelecekte olması beklenen fırsat ve tehditleri ortaya koymaktır (Kavuncubaşı ve Yıldırım, 2010). Fırsatlar işletmeyi geliştirebilecek, bulunduğu konumdan daha ileriye götürebilecek, ona yarar sağlayabilecek olumlu çevre göstergeleridir. Tehditler ise çevrede oluşan ve işletmenin

varlığını sona erdirebilecek veya gelişimini durdurabilecek olumsuz çevre göstergeleridir (Cebecioğlu, 2006).

Dış çevre faktörlerinin tespitinde dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:

(Gürlek, 2002)

 İşletmenin faaliyet alanındaki durum ve gelişme eğilimleri nasıldır?

 İşletmenin faaliyet alanındaki ülkede durum ve gelişme eğilimleri nasıldır?

 Dünyada ve ülkemizde temel eğilimler ve sorunlar arasında işletmeyi yakından ilgilendiren kritik konular nelerdir ve bu konular işletmeyi nasıl ve ne yönde etkiler?

 İşletmenin faaliyetleri ve alanıyla ilgili kalkınma planı, sektörel ve bölgesel plan ve programlarda yer alan amaç, ilke ve politikalar ve bunlar arasındaki uyum nasıldır?

 İşletmenin faaliyetlerini yürütürken karşılaştığı temel riskler ve belirsizlikler nelerdir?

Dış çevre faktörleri analizi sonucunda sadece mevcut durum tespit edilmekle kalınmaz, aynı zamanda gelecek ile ilgili tahminler de yapılmaktadır (Cebecioğlu, 2006). SWOT analizinin dış faktörleri fırsatlar ve tehditler olup izleyen kısımlarda ele alınmıştır.

2.1.2.1. Fırsatlar

Stratejik yönetim açısından fırsat, çevrenin işletmeye sunduğu ve amaçlarını gerçekleştirmesi için elverişli herhangi bir durum olarak tanımlanabilir (Dinçer, 2007).

Ayrıca fırsatları gelecekteki büyüme için gerçek olanaklar sağlayan yollar ve rekabet avantajını geliştirmek için en çok potansiyele sahip konular şeklinde tanımlamak da mümkündür (Yıldirım, 2002). Başka bir deyişle fırsatlar, dış çevrede meydana gelen ve işletme için olumlu etkiler yaratabilecek unsurlardır (Ülgen ve Mirze, 2010).

Bu aşamada bazı sorular neyin fırsat olup neyin olmadığı konusunda yardımcı olmaktadır (Luke vd. 2004):

 Rakiplerin zayıf oldukları pazar konumlarından ihmal edilenler var mıdır?

 İşletmenin fayda sağlayabileceği ilgi çekici eğilimler nelerdir?

 Hâlihazırda rakipler tarafından benimsenmiş avantajlar tüketilmiş olabilir mi?

Fırsatlar, dış çevrenin analizi sonucunda işletme için olumlu sonuçlar oluşturabilecek unsurlardır. Politik, yasal, teknolojik, sosyo-kültürel, demografik ve uluslararası çevre unsurları sürekli bir değişim içindedir. Ayrıca işletmenin yakın çevresinde de (faaliyette bulunduğu sektörde) müşteriler, tedarikçiler, rakipler, muhtemel rakipler ve ikame mallar arasındaki karşılıklı ilişkiler sürekli değişmektedir. Bazı değişimler işletme için olumlu sonuçlar oluşturabilmektedir.

İşletme bu fırsatlardan yararlanarak varlığını daha rahat olarak sürdürebilmekte ve rekabet üstünlüğü elde edebilmektedir. Ancak, bu fırsat ve olanaklardan yararlanabilmek için işletmenin bazı varlık ve yeteneklerde rakiplerine üstünlük sağlaması gerekir (Ülgen ve Mizre, 2010).

2.1.2.2. Tehditler

Tehdit veya tehlike, işletmenin amaçlarını gerçekleştirmesini zorlaştıran veya imkânsız hale getiren yeni bir durum demektir. Fırsatlardan farklı olarak tehditler, işletmenin varlığını ya da rekabet üstünlüğünü sürdürmesine engel olabilecek istenmeyen durumlardır (Ülgen ve Mirze, 2010).

İşletme yönetimi, dış çevre analizini etkili bir şekilde yaparak çevrede meydana gelebilecek bu olumsuz durumları ve bu durumların yaratacağı tehditleri önceden sezebilmektedir. Bunu başarabildiği noktada işletme savunmaya geçecek ve mevcut tehditleri gizli bir fırsata dönüştürme hazırlığı yapma şansını yakalayabilecektir (Dinçer, 2007).

İşletmeler için var olan ya da var olması muhtemel tehdit unsurlarını belirlemek için şu sorular sorulmalıdır (Luke vd. 2004):

 Karşılaşılabilecek engeller nelerdir?

 Rekabet koşulları ne durumdadır?

 Satın alıcılardan, tedarikçiden, ikame ürünlerden, girişimcilerden ve mevcut rakiplerden kaynaklanan belirli tehditler var mıdır?

 Değişen teknoloji işletmenin pozisyonunu ya da işlevsel etkililiğini tehdit ediyor mu?

 Borçlanma durumu veya nakit akış problemi var mı?