folklor/
edebiyat
halkbilime etnolojieantropolojiomüzikolojie edebiyat
üç
AYlıK KÜLTÜR DERGiSiISSN 1300-7491
CİLT:VI SAYı:XXLI 2000/3
Sahibi
ÜrünBasın YayınTurizm Tic. Ltd.Şti.
GenelYayın Yönetmeni Metin Turan Sorumlu YazıişleriMüdürü
Dr. Faruk Güçlü
AkademikDanışmave Hakem Kurulu
Prof. Dr.İlhan Başgöz, Prof. Dr. Hasan Özdemir, Prof. Dr. Fuat Bozkurt Prof. Dr.İlhanTomanbay, Prof. Dr. MetinKaradağ, Doç. Dr. AskerKartarı
Doç. Dr. Erman Artun, Yrd. Doç. Dr. MuhsineHelimoğluYavuz Yrd. Doç. Dr. MehmetYardımcı, Dr.ŞükrüGünbulut
Yönetim Yeri ve YazışmaAdresi
Hatay Sokak 9/19, 064LO Kızılay-Ankara
Tel: (312) 425 39 20 Fax: (312) 4175723
E-mail: [email protected]
AboneKoşullan
YurtiçiYıllık(Postalama ücreti dahil) : 20.000.000.-TL Avrupaİçin Sayısı: 25 DM
YıllıkAbone Bedeli: 125 DM Amerikaİçin Sayısı: 25$ YıllıkAbone Bedeli: 100$
Abone bedelinin Metin Turan adına104233numaralıposta çekihesabınaya da Halk Bankası Meşrutiyet Şubesi'ndekl15528numaralıhesabayatınlarak,dekontun adresimize
gönderilmesi gereklidir. (Abonelerimizyıliçindeki fiyatartışlarındanetkilenmezler.) Folklor/Edebiyat'tayayımlanan yazılar
. Indiana University-MLA Folklore Bibliyography içinde kaydedilmektedir.
Kapak: Van Eyek (Manto/u Kadın) Dizgi ve OfsetHazırlık
Ürün Ltd.Şti.
19.
YÜZYıL OSMANlı
DÖNEMi
ORTADOGU'NUN SOSYAL TARiHiNE BiR KAYNAK:
AŞıK
ESRA-RI'NiN VEHHA-BI
DESTANı
Erman ARTUN*
Giriş
7
arih bilimi ve tarihçi belli bir topluma ve zamanabağlı geçmişi
konu edinir.i Yalnızca belgelere dayalı bilgi, tarih bilgisi değildir. Tarih bilgisi geçmiş hakkında bağlantılı,ahenkli anlaşılır bir bilgi formudur." Tarihçi inceleme alanı olarak aldığı geçmişinbir kesidini bütün yönleri veolgularıylaincelemek için yola çıktığındabütün tek-nikleri kullanır. Bunların yanı sıra sağlıklı bir sentez yapabilmek için her biri ayrı bireraraştırma alanı olan beşeri bilimlerin bütün dallarına başvurma gereği duyar. Tarihçi
araştırma alanınagöregerektiğindeedebiyat çözümlemelerinden deyararlanır.I
Günümüz tarihçisi insanlığındünden bugüne gerçekleştirdiğive halen yaşamakta olduğuserüvenisorgulayıp anlamağa çalışmaktadır. İnsanlığın sorunlarınıevrensel
boyut-larıyla kavrama, aydınlatma çabası araştırmacılarıdisiplinler arası çalışrnağazorluyor. Tarihçiincelediğikonuyu temellendirmek için tarihi kaynakların yanı sıradini inançları, destanları.efsaneleri, evliyamenkıbelerinihadisleri vb.kullanmalıdır.Tarihi bir olay kadar,
olayın etrafınıören psikolojik unsurlar da önemlidir.
Halk kültürü ürünleri toplumunihtiyacına bağlıolarak ortayaçıkmıştır.Toplum bilin-ciyle bu ürünlerarasındabirbağ vardır.Bir tarihiolayıntoplum üzerindeki etkisinin bilin-mesi onu temellendirmekteönemlidir.PHalkedebiyatıürünlerinde tarihi olayın geçtiği za-manaait,yaşayış, düşünüşveinanışlarınizleri görülür. Tarihçi kaydageçirilmiş olguları, ulaşabildiğiverileri belli bir düzene sokarak anlamaya veaçıklamaya çalışaraktahlil eder, senteze vanr''
*Çukurova üniversitesi Fen-Ed. Fak. Türk Dili ve Edebiyat BölümüÖğretimÜyesi
iAyhanBıÇAK.Tarih Biliminde Tarih Bilincinin Yeri,Toplumsal Tarih Dergisi.Ağustos1996sayı.32 s.54-56 2 Davit THOMSON,TarihinArru.ıcı,Çev. Salih Özbaran, Ege ÜniversitesiYayınlanno:l0,ızmir,1983 s.6 3 Eric VIAL, Tarihin Konusu ve Yöntemleri,Thema Larousse, Tematik Ansiklopedi.lstanbul, 1994. s.28
4 OsmanT~RAN.Türk Cihan Hakimiyeti Mafküresi Tarihi, Istanbul 1978 s.37
5 TURANa.g.e. s.49
_f~
falklor/edebiyat
; ~ ~VEHHABI DESTANı
1813 yılında meydana gelen ve Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından bastırılanVehhabilerinayaklanmasıiçin 19.yüzyılda aşıklardestanlarsöylemişlerdir. Bun-ların en ünlüsü Aşık Esrari'nin söylediğiVehhabi destanıdır. Aşık Esrari 19.yüzyılda İstanbul'da yaşamıştır. Hayatı hakkındakesin bilgilere sahipdeğiliz.
Vahhabi destanı taşbaskı olarak biri i293/1878 de diğeri tarihsiz olarak iki kez
basılmıştır. Destan 19.yüzyılda yazılmışbirçokcörıkve mecmuada yeralmıştır?Vehhabi
Destanıveyazarı AşıkEsrari hakkındailk bilgileri veren Mehmet HalitBayrı,biri kendisi-ne ait bir cönkteki 15 hakendisi-nelik,diğeri ayrı bir cönkteki 23 hanelik iki VehhabiDestanı'nı yayınlamıştır.8 Ayrıca Refik Ahmet Sevengil? Cahit Öztelli 10Güney Kut 1ı Hamdi Hasan 12, Doğan Atlayl ',AşıkEsrari'nin çeşitlicönklerdekidestanlarını yayınlamışlardır. Pertev Naili Boratav!" ve Harid Fedai de 15-16farklı aşıklara ait 3 Vehhabi Destanı'nı
yayınlamışlardır.
Elimizdeki bir cönkte bulunan VehhabiDestanıdikkatimizi çekti. Cöngün ketebesin-den iRamazan i243(1827) tarihindeSeyyitHafız tarafından yazıldığını, HafızSeyyit Mah-muttarafındanilaveleryapıldığını öğreniyoruz.Cönk Hatiz Mahmuttarafındanceylan deri-siylekaplanmışolup, rumilerle süslüdür. VehhôbiDestanıCöngün 81-84sayfaları arasında
yer almıştır. Cöngün 1827 tarihini taşıması, bilinen kaynaklardan önce olması ve
ulaşabildiğirniz metinlerin en düzgünü olması nedeniyle destanı diğer destanlarltı karşılaştırmadanincelernemize esasaldık.
AşıkEsrari'nin budestanı yaklaşık 170-175yıllıkbir metnin dil ve edebi-estetikdeğeri
kadar, tarihi birolayınhalkedebiyatına yansıması açısındanda önemtaşır. Ayrıcabu destan
Osmanlı döneminde yaşanantarihi bir olayla ilgili aşığın ve halkın düşüncelerini aşığın yaşadığı zamanınbelirlenmesiaçısındandaönemlidir. 17
Destarıa konu olan Vehhabi, 18. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış Necid'Ii AbdülvehhaboğluMehmet'tir. Şam'dadini eğitimgördü, kendi düşüncelerini taşıyan bir mezhep kurdu. Bu mezhebebağlıolanlara Vehhabileradıverildi. Vehhabiler, pek çok Sünni' 7 M. Sabri KOZ,"AşıkEsrari Maddesi",Türk Dili veEdebiyatıAnsiklopedisi,DergahYayırılan,Cilt3.İstanbul
1979. s.Iü6-107
8 MehmetHalitBAYRı,HalkŞairleri HakkındaKüçük Notlar,BurhaneddinBasımevi. İstanbul, 1973. s.28-38 9 Refik Ahmet SEVENGIL,YtizyıllurBoyunca HalkŞairleri. AtlasıKitabevi Tan Gazetesi veMatbuası.Istanbul
1965, s. 262-266
LOCahitÖZTELLI;UyanPadişuhım,MilliyetYayınları,BahaMatbaası,Istanbul 1976, s. 189-193 II Günay KUT, BirCörıkÜzerine,Halk Kültürü 198413,Istanbul 1989. s.80
12 Harndi HASAN. "Üsküp Üniversitesi ve Halk Kütüphanesindeki Cönklerde TürkDestanları", III.Mltletlerarusı Türk Folklor Kongresi Bildirileri,il.Cilt,FeryalMatbaacılık,Ankara, 1986, s. 151-164
13DoğanATLAY,Destanlurımız;Yeni Matbaa. Mut, 1992, S.7(AlındığıKaynaklar belirsiz).
14AhmetŞükrüESEN,AnadoluDestanları(Yaymahazırlayan: Perrev Naili BORATAV), KültürBakanlığı Yayınlan,Istanbul 1991, s.i13-118 "
15 Harid FEDAI,Reşidi'nirıDestanlarl,/znikSempozyumu, Türk HalkEdebiyatıSemineri,Tebliğler ıznik16-17 Nisan "1994
16Harid FEDA I, VehhiibilsyanıÜzerine Iki Destan,LV.UluslarurasıTürk HalkEdebiyatıSemineri, Tebliğler, Eskişehir,11-13Mayıs1989 s.i4i
i7 Mehmet Halit BAYRı,HalkŞairleri.:s.28-38
veŞii ulemayı,halktan binlerce kişiyi kılıçtangeçirdiler. Kuran ve hadisler dışmdaki kay-~ nakları biat kabul ettikleri için dini, tarihi ve edebi eserleriparçaladılar, İslam büyüklerini ve
ashabın mezarlarını yıktılar. Vehhabilerden Abdülaziz halifeliğiniilan etti. Kerbela, Taif, Mekke, Medine veHicaz'ı alıp yağrnaladılar. Ardından Vehhabi Abdülaziz kendini Necid hükümdan ilan etti.
Il. Mahmut 1810'daKavalalı Mehmet AliPaşa'yı isyanı bastırmak üzereMısır'avali olarak yolladı. Mehmet Ali Paşa oğulları, Ahmet Tosun paşa, Kamil İsmail Paşa ve
İbrahim Paşalarla1813'de isyani bastırdı.Vehhabilerin komutanıSuudOğlu Abdullah ve
etrafındakileryakalanarakİstanbul'agönderildi.İsyancılar İstanbul'daidam edildi. /8-19-20-21 Halkedebiyatında aşıklar destanlarınıheceölçüsüyle.koşma nazımbiçimiyle yazarlar. Destanlarkoşmalardanbir olayın işlenmesi,dörtlük sayısının çokluğuve destanlara özgü özel bir ezgiyle söylenmesi yönleriyleayrılır. Aşıklar destanlarındatoplumu derinden etki-leyen çeşitli olayları, hayat sahnelerini.yankı uyandıran savaşları, ayaklanmaları. kıtlık,
deprem,yangın, salgınvb. konulanişlerler. Anlatımbiçimi hikaye etmedir. 22-23
aşık edebiyatındadestanlar tarihsel yönleri bulunan ürünlerdir. Aşıklar savaşkonulu
destanlarında katıldıklarıya dabaşkalarındandinlediklerisavaşlarıkendi gözlem ve
yorum-larıylaelealırlar.Bu tür destanlar genelliklesavaşa katılanveyakahramanlıkgösteren
kahra-manların ağzıyla anlatılır. Toplumlarıderinden etkileyen savaşlar üşıklann şiirlerinede konu
olrnuştur.I"
Savaş destanları ordunun zaferi üzerine söylendiği gibi yenilgilerinacı veren yönleri,
halkın üzürıtüsü üzerine de söylenir. Bu destanlarda halkın çektiği zulüm ve kötülükler
anlatılarak padişahtarı yardım istenilir. Savaş destanlarındatarih kitaplarında
bularnaya-cağımizbilgiler buluruz. Destanlar. toplumun değer verdiği kişi veolaylarıanlatan halkın
umut ve istekleriniyansıtmalarıyönüyle hayataaçıkbiryapıyasahiptir25
Destanlarla ilgili birbirini tamamlayançeşitlibilgiler bulabiliriz.126-27-28-29-30-31-32
AşıkEsrari'ninVehhübiDestanı i i'Iihece ölçüsüylekoşrna nazımbiçimiyleyazılmış
18NeşetÇAGATAY. Vehhdbilik,İslamAnsiklopedisi(M.E.B.) CiIt. 13 Istanbul 1986, s. 262-269 19 Refik Ahmet SEVENGIL,Yüzyıl/arBoyunca HalkŞairleri...s.262-226
20ıskenderPALA,Ansiklopedik DivanŞiiriSüzlügü,Akçağ Yayınevi.Ankara 1989, s. 509-510 21CahitÖZTELLL,UyunPudişulıım...s. 189-103
22Kazım YETIŞ,Destan,Türkiye DiyanetVakfıIslam Ansiklopedisi,Cilt 9 Istanbul 1994 s. 202-205 23 M. Sabri KOZ,Aşık Edebiyatında Destan ve DestanKonuları,Türk Halk Edebiyatıve Folklorunda Yeni
Gürüşlerll.Konya, 1985, s. 95 24 KOZ,a.g.m.s.96
25 KOZ,lLg.ms.104
26Cevdet KUDRET,Örneklerle Edebiyat Bilgileri. lnkılapAkaBasımevi.Istanbul, 1980, s. 282
27 M. Sabri KOZ.Aşık Edebiyatında Destan,Türk Dili veEdebiyatıAnsiklopedisi,Citt2.DergahYay.İstanbul
1970, s. 282
28 Pertev Naili BORATAV.100 soruda Türk Halk Edebiyatı,GerçekYayınları, Istanbul, 1982. s. 26 29 Fuat ÖZDEMIR. AnadoluDestanlannınBiçimleri veÇeşitli Temaları.AnadoluDesıanları,KültürBakanlığı
Yayınlan Ankara, 1991, s. 5
30 Perrev Naili BORATAV,Folklor ve Edebiyat2, AdamYayınevi. Istanbul 1938, s. 65-71 31 Fuat KÖPRÜLÜ,TiirkEdebiyalıTarihi,MiJti Matbaa,İstanbul,1926, s. 20
DESTAN-! VEHHABİ
çizilir. Onun kişiliğinde Osmanlının gücü anlatılır. Isyancılar küçük görülür, devlete başkaldıranlarınmutlakacezalaruhnlacağı düşüncesi vurgulanır. Savaşların, isyanların halkın üzerinde derin izlerbıraktığını destarıdagörüyoruz.
Geçmişin doğru bilgisi, bizi geçmişe ait önyargılara tutsaklıktan kurtarır.F' Günümüzde bütün bilgilerden yararlanan, serıtezci tarih anlayışıöneçıktı.Tarihçi yazılan bir dönemin sentezini yapabilmek için o dönemin insanının düşüncelerini bilmek zorun-dadır. Bu destanın Vehhabiler isyanında halkın duygu, düşünce, umut ve isteklerini yansıtmasıyönüyle sosyal tarihekaynaklık edebileceği düşüncesini taşıyoruz.
olup 21 dörtlükten oluşmaktadır. Destarıdahikaye etmeanlatım tekniği kullanılmıştır. Des-unolayların hareketliliği kahramanların çeşitliliğiyledinamik bir karaktertaşır. Olayların sıralınışıhikaye etmetekniğine uygundur. Destan,AşıkEsrari'ningiriş dörtlüğüyle başlar, olayların hikaye edilmesi Mehmet Ali Paşa'yla Vehhübi'nin karşılıklı söyleşmesiyle sağlanmıştır.
Halkedebiyatıdestan söylemegeleneğindeki kalıp söyleyişlerdenyararlananaşık, olayı bütüncanlıhğıyla aktarır,duygu ikinciplandadır.
Vehhabi destanı. Osmanlı'nın isyancı Vehhübilerin tarihi olaylarını konu etmeleri, halkıntarihi olayla ne kadarduyarlı olduğununbir göstergesidir.Destarıda adıgeçen Mehmet AliPaşa,Vehhabi, Ahmet Tosun Paşa, Sultan II. Mahmut, Bonnpart gibikişilerin gerçek kişiler olduklannıtarihi kaynaklardoğrulamaktadır. Yalnız destarıda adıgeçenŞeyhOsman veDelibaşMustafa Bey'le ilgili bilgibulamadık.Hicaz, Mısır,Arabistan, Bağdat,Yemen Cidde, Mekke ve Basra gibi yeradları, isyanırı geçtiğiyerlerdir.
Vehhabi destanından. Hicaz'ınVehhôbilercealınıp yağmalanmasının halkıderinden et-kilendiğini, öğreniyoruz. AşıkEsrari Osmanlı askerlerini kurda kaplana benzeterek över. Aşığagöre hükümdar sahib-i devlettir. Destan Veh5.bbilerinyenildiğinin anlatılmasıylason bulur.Aşıkson dörtlükte budestanıyazma amacınınbusavaşı övmekolduğunu Mehmet
.-\1iPaşa'nın sözünün eri olduğunu, bu savaşın tarihe yazılmasının gerektiğini, destanin
Hicaz'ınfethi üzerineyazıldığınısöyleyerekdestanıbitirir. SONUÇ
AşıkEsrari. Vehh5.bidestanını Hicazırı Vehhabilerdenalınmasıüzerineyazmıştır. Aşık olayın ekseninin Vehhabilerin isyanı olmasına rağmen olayıbir tarihçi gibi anlatmuz. Sık sık olaya ilişkin düşüncelerini sıralar. Bu destan, tarihi bir olayın edebiyarayansıması açısındanönemlidir. Olaylar tarihigerçeğe bağlıolarakanlatılır. VehhabiDestanı, Osmanlı dönemindeki bir ayaklanmanın iç yüzüne ait kesitler verir. Aşık, halkın olayabakışını yansıtır.Bu yönüyle Vehhabidestanınıtariheyardımcıkaynaklararasınaalabiliriz. Destan-lardan çıkarılacak bilgiler tarihi kaynaklarla desteklenmedikçe kesin yargıIara gitmek yanıltıcıdır.
Vehh5.bi Destanı'ndan. Vehhiibilerin binlerce Müslümanıöldürmelerinden ve Sahabe mezarlarını yıkınalanndan halkın üzüntü duyduğunu öğreniyoruz. Halk Vehhabilerin
isyanının bastınlmasıÜzerine seviniyor. Bu destandan halkın Osmanlı Devletini nasıl
değerlendirdiğineait ipuçlan da buluyoruz. HalkOsmanlıDevleti'ni iradeli, güçlü, adalet/i, ordusunu eğitimli ve savaş yeteneğine sahip olarak görüyor. Türklerde devletkutsaldır. Halk, hükümdarlan baba olarak kabul eder. Destanda II. Mahmut, adil, sahip-devlet olarak nitelenir.
Devletin görevleri, toplumun dayandığı ilkeler çerçevesindebiçimlenir.U Osmanlı
isyanı bastıtarakgüvenlik adalet ve düzeni sağlamıştır.Je Destanda savaşta yararlık gösterenler sıralarıır.Mehmet Ali Paşa Osmanlının simgesi etkin mutlak bir güç olarak
1- Vaktinehazıroldayan Vehhabi Hicaz'ı görmeğearzumarum var OLHakk'ın beytine yüzürn sürmeye Yaradan'la böyleahdamarum var 2- Vehhabi de der ki gelüpyenılma
Mısır kapusurıdabirseyranımvar Deryadan karadan dahyetiştim Arabistan üzerine birtufanımvar 3- MehmedPaşamder ki ya bir Yaradan
Kaplarılarum vardırsak ol deryadan Sennasılgelürsün bunda karadan Seni yoldayırtarkurt kaplarum var 4- Vehhabi de derkiişlerisezdim
Bağdat'tan Yernerı'e urbanı yazdım Senden evvelBağdatvalisini bozdum Acemsınınndabirrıişanımvar
5- MehmetPaşamderkiuludur Yezdan Öylelafınızıdinlemezsem ben İkikral bozdum üçüncüsü sen Mısırbeylerinden çokkurbanımvar
6- Vehhabi der ki çöllerim kimşahı Pençeme girenlerçıkmazbir dahi Birurbanım zabteylemiş külahı Zalü Rüstem gibiŞeyhOsman'rmvar
7- MehmetPaşarnder kiHakkileişim Dahiyanmamışkenbenimareşim Şeyh Osman'ınbozdur zorDelibaş'ırn Mustafa Bey gibi kahramarum var 8- Vehhabi der ki beni bilmeyen bilemez
Meydana girmeyinceyiğitbelli olmaz Harbirn birgirdabdırgiren kurtulrnaz Amansizzamansızçok çöllerim var 9- MahmutPaşa'mde ki müjdecim geldi
Borıapart(a)yetiştiMedinedoldı Cidde'yi Mekke'yi Tosun'urnaldı AhmetPaşagibi gençaslanırnvar lO- Vehhiibi der der kihasmım arayırn
Askerini çöllerde susuzkırayım Tuttucağımzarrak ile(?)yarayım Benim bu çöllerde yüz binkanımvar
33 AyhanBıÇAK.Kültür, Medeniyet ve DevletIlişkileri.Türk Yurdu, Cilt 18sayı.127-128 19985.88-92 34 AyhanBıÇAK.Turihci ve TarihilişkileriÇevresinde OsmanTurun'ınTarihAnlayışı,Ankara, 19985.48
35 Davit THOMSON, TarihinAmacı,(Çev. Salihözbar:ın)Ege Üniversitesi Edebiyat FakültesiYayınlanno. 20.İzrnir.}983,5.6
1ı
-
Mehmedpaşamder ki bilürem seni Askerimkasaptırkeserinsanı Eğersu bulunrnazsa içerlerkanı Hayralardan bozma çokmerdanımvar17- MehmetPaşa'mder ki kaddin bükerim Kazma vurup temelini sökerirn
Urbanıarın dışdenize dökerirn Hindistan'akadarmeydanımvar 12- Vehhabi der kiOsmanlı erişti
Birateşpüskürdü çöllertutuştu Yazık urbanımabirkıran düştü
Ben de bil(e)medim böyle zordüşmanımvar
18- Vehhdbi de der ki kandekaçayırn Kınldı kanadımniceuçayım Bari bir agu ver ben de içeyim Zulmettekalmışırnçokfiganım var 13- MehmetPaşa'ınder kiaçıldınusret
Vurun gazilerim vermeyinfırsat Adımızıduysun ol sahip devlet Sultan Mahmut gibi adilhanım var
i9- MehmetPaşa'rnder kinasılsınharici Basra'danYernen'ealdın haracı
Şimdi varmı kurtulmanın ilacı Cisminkaldırmağabirfermanım var 14- Vehhabi der ki hele gel hele
Sularızabt itdim kalalar bile Vehhübidimeklikkolaydırdile Benim yer götürürnez çok askerim var
20- Vehhabi de der kiçektiğimzahmet Varimiş Osmanlıdahakk(a) bir heybet Amansahipti)devlet eyle merhamet Hakıpayegeldim bir amarum var 15- MehmetPaşa'ınder ki azim cenk kurun
Yöğrükalemdarlar ileri yürün Diliyle tüfenkçimdurmayınvurun Kelle kesenlere çokihsanımvar
2i - Esrari rnedh bu cengi bari Gazi MehmetPaşa'ınsözünün eri Yazıntevarihe bu çengi bari Hicaz'ınfethine birdestanımvar
(Bakidua) 16- Vehhiibi (de) der (ki» büyük söyledim
buldum Urbanlar içinde hem rüsvay oldum Dörtyanımkesildi çaresizkaldım Netakadım kaldı,nedermanımvar
AŞıKESRARi
rıı:
rlZr
