Kişilik Tipleri A Ve B Tipi Kişiliklerin Özellikleri

2

Kişilik, insanları birbirinden ayırt etmeye yarayan ve özgün davranışların gösterilmesinde etkili olan özelliklerin tümü olarak da değerlendirilebilir. Diğer bir tanımda kişilik; insanın kendine özgü, onu diğerlerinden ayıran ve değişmez davranışlar olarak tanımlanmıştır. Diğer bir deyişle, her insanın benzersiz özgün oluşu onun kişilik özelliklerini de özgün ve benzersiz kılmaktadır.

Ancak her benzersiz ve özgün kişilik özellikleri, insan davranışlarını önceden ön görme ve çıkarımda bulunulmasını zorlaştıracaktır. Çünkü kişilik özelliklerinin oluşumunda sınırlı dinamikler etkili değildir. İnsanların yetiştikleri biyolojik ve kültürel faktörler, aile, toplum, arkadaş grupları vb. kişilik üzerinde etkili olan ana dinamikler arasında gösterilebilir.

4

Bir kaynağın (Günel, 2010:44) sayılan dinamiklere algılama, alışkanlıklar, düşünce yapıları ve istekleri de eklediği görülmektedir. Diğer bir kaynak ise (Erdoğan, 1994:243) kişiliğin gelişiminde etkili olan faktörler arasında, kitle iletişim araçlarını da eklemiştir.

Yine aynı kaynak kitle iletişim araçlarından yaygın olarak yararlanan kişilerle yararlanmayan kişiler arasında bir farklılık olduğunu; kitle iletişim araçlarının yayın amaçları ile veya yayanların türü ile kişilik arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu da belirtmiştir.

6

Kişilik Tipleri A Ve B Tipi Kişiliklerin Özellikleri

A ve B tipi davranış özellikleri, kişiliği biçimlendiren yüzlerce özellikten biridir. Bundan dolayı, karmaşık çok boyutlu bir insanı bütünüyle tanımlayan bir özellik değildir. A ve B tipi, yaşam içinde ortaya konan bir tutum ve davranış biçimidir. B tipi davranış biçiminin özelliklerini taşıyan bir insan, bazen A tipi davranış biçimi özelliği de gösterebilir. Dünyada hiç bir insan A tipi davranış biçiminin bütün özelliklerini aynı baskınlıkta sahip olmadığı gibi aynı sıklıkta ortaya koymaz.

Özelliğin sınıflayıcı ve ayırt edici olması, baskın veya çekinik oluşuna ve ortaya konma sıklığına bağlıdır. Bundan dolayı insan tutum ve davranışlarının A ve B tipi biçiminde sınıflandırılması, bu özelliklere sahip olma yoğunluğuna ve ne sıklıkta davranış olarak ortaya koyduğunu ölçümleyen kağıt-kalem testleriyle ve gözlem, mülakat raporlarıyla belirlenebilir (Eniseler, 2007:19).

8

Buna karşın yine de A ve B Kişilik Tipleri ile ilgili olarak bazı

özelliklerden bahsedilmesi olanaklıdır. A tipi kişilikler hem zamanla, hem kendileriyle hem de yakınlarıyla sürekli rekabet halindedirler.

Bu rekabet duygusunun bütün yaşamları kapsaması dolayısıyla ister istemez strese girermelerine neden olmaktadır. A tipleri, B tiplerine göre çevrelerini daha fazla denetim altında tutma ve insanlara egemen olma arzusundadırlar (Eniseler, 2007:19).

B tipi kişilik özelliği taşıyan kişiler, zamanı dikkate almazlar,

sabırlıdırlar, kendilerini övmezler, kazanmak için değil eğlenmek için oynarlar, kendilerini sıkmazlar, rahattırlar, sınırlı zamanlı işleri yapmayı ve acele etmeyi sevmezler, yumuşak huyludurlar, yetkilerini devrederler (Tokat ve Giderler, 2006:62).

10

Bir kaynağa göre (Tutar, 2007:217) A tipi bir kişiliğin gösterdiği tipik davranış özellikleri şu şekildedir: Sürekli belli bir zamana yetişme kaygısıyla aşırı iş yükü altında uzun süre çalışırlar, dinlenmeden hafta sonları ve geceleri evde çalışırlar. Sık sık tatillerini kısa keserek işe dönerler, hatta tatil yapmayabilirler. Sürekli olarak kendileriyle ve diğer insanlarla rekabet halindedirler, kendilerini sık sık gerçekçi olmayan ölçütlerle

değerlendirirler. İş ortamlarında engellendikleri hissini duyarlar, astlarının çalışmalarına kızarlar ve üstlerinin onları anlamadıklarını düşünürler

Alan yazınında diğer kaynaklarda B tipine yönelik olarak açıklanan özellikler şöylece açıklandığı izlenmektedir. B Tipi Kişilikler, dikkatli düşünmeleri gereken işlerde başarılıdırlar (Burger, 2006:304). B tipi kişilik özellikleri, kişiye kendi beklentilerini değiştirme esnekliğini verebilir. Ortam koşullarını değiştirmenin olanaksız olduğu, beklentilerin değişmesinin tek yol olduğu durumlarda, olumsuz duyguların süreklilik kazanmaması bakımından B tipi kişiliğin üstünlüğü olacağı söylenebilir (Bilgin, 1998:14).

12

Ekiple kolayca çalışırlar. Gösteriş meraklısı değildirler. Zamanın esiri olmazlar. A tiplerinin tersine daha az stresle yüz yüze kalırlar. Özel yaşamla iş yaşamları arasına kolaylıkla sınır koyabilir, eve döndüklerinde günlük yaşamdan tamamen uzaklaşabilirler.

Acelecilikten ve sabırsızlık düşüncesinden uzaktırlar (Can ve diğ., 2006:250).

B tipi kişiliğe yatkın insanların, başkaları ile uzlaşmacı, geçimli, aşırı hırslı ve bencil olmayan, mükemmellik peşinde koşmayan, hoşgörülü ve affedici davranışları, stres düzeylerini düşürücü etki yapar ve stresin doğurduğu sorunları dert etmez ve stresi daha az hissederler (Eren, 2004:306).

14

Kişiliğin Beş Temel Faktörü

Beş faktör kişilik modeli; duygusal denge, dışadönüklük, uyumluluk, sorumluluk ve gelişime açıklık boyutlarıyla birlikte tanımlanmaktadır.

Aşağıda bu boyutları tanımlayan Türkçe’deki davranışsal kavramlar açıklanmaya çalışılmıştır(Deniz,2016)

1.

Nevrotiklik, Duygusal Dengesizlik (Neuroticism)

Duygusal dengenin tersi olan nevrotiklik, kızgınlık, depresyon, kaygı, alınganlık, hassasiyet, gergin olma gibi hoşa gitmeyen duyguları yaşama eğilimidir. Beş faktör kişilik değerlendirmelerinde nevrotiklik puanı yüksek olan bireylerin depresyon, endişe, suçluluk, kin gibi duyguları yaşamaya daha eğilimli oldukları belirtilmektedir.

16

Costa ve McCrae, (1995: 36) ise benzer şekilde duygusal denge boyutu düşük bireylerin gergin, güvensiz, endişeli, içine kapalı ve sinirli tepkiler verdiğini, aksine duygusal denge boyutu yüksek bireylerin ise kendine güvenen, karşısındakine güven veren, sakin özellikler gösterdiğini belirtmektedir.

Costa ve McCrae (1992: 654) yapmış oldukları çalışmalar sonucunda nevrotik kişilik özellikleriyle ilgili altı adet temel sıfat olduğunu belirtmişlerdir. Bu sıfatlar aşağıda belirtilmiştir;

•

Endişeli olmak

•

Düşmanca duygulara sahip olmak

18

•

Depresif olmak

•

Kendinin farkında olmak

•

Düşüncesiz olmak

•

Kırılgan olmak

2.

Dışa Dönüklük (Extraversion )

Dışadönük özelliklerine sahip bireyler enerjik, neşeli, pozitif, sosyal ve diğer bireylere karşı da ilgili olmaktadır. İçe dönük bireyler ise mesafeli, yalnız kalmayı seven, kapalı karakterler şeklinde açıklanmaktadır .Watson ve Clark’a (1997) göre, içinde bulunulan durumlarda sergilenen davranışlara göre,, tutkulu, baskın ve hırslı özellikler göstermektedirler.

20

Eysenck’e (1996) göre içedönük kişilik özelliğine sahip bireyler çoğunlukla yalnız kalmayı tercih ederek, sessiz, çekingen, dış gerçeklik yerine iç gerçekliğe yönelimlidirler. İçlerine kapanık insanlar çok kitap okumaktan hoşlanır ve çok yakın arkadaşları dışında kalan bireylere mesafeli davranmaktadırlar. Bu kişilik özelliğini gösteren bireyler, ilerisi için plan yapmayı, eyleme geçmeden ve konuşmadan önce düşünmeyi, heyecanla yapılan hareketlerden kaçınmayı tercih eder ve düzenli yaşamdan

McCrae ve Costa (1992: 654) yapmış oldukları çalışmaların neticesinde dışa dönük kişilik özellikleriyle ilgili altı adet temel sıfatın kullanılabileceğini belirtmişlerdir. Bu sıfatlar aşağıda yer verilmiştir;

•

Girişken olmak

•

Aktif olmak

22

•

İddialı olmak

•

Heyecan odaklı olmak

•

İyimser (Olumlu Duygular Besleme) olmak

•

Sıcakkanlı olmak

3. Uyumluluk (Agreeableness )

Açık sözlü, fedakar, yumuşak başlı, güvenilir ve alçak gönüllü olan kişiler uyumluluk düzeyi yüksek bireyler olarak tanımlanmaktadır . Bu ölçekten yüksek puanlar alanlar genellikle nazik, kişisel çatışmadan kaçan, ne yapacakları belli olan, fiziksel ya da psikolojik şiddete tahammülü olmayan kişiler olmuşlardır (Eysenck, 1997: 8- 40). İş yaşamında uyumluluk kişilik boyutu yüksek olan bireylerin çalıştıkları işe karşı olumlu tutum ve davranış geliştirerek örgüt içindeki diğer kişilerle iletişim kurma eğiliminde oldukları gözlemlenmiştir.

24

McCrae ve Costa , (1992: 654) yapmış oldukları çalışmaların sonucunda uyumlu kişilik özellikleri ile ilgili altı temel sıfat belirtmişlerdir. Bu sıfatlar aşağıda gösterilmiştir;

•

Güvenilir olmak

•

Dürüst olmak

•

Diğergram (zaman zaman başkalarını kendinden önce düşünme)

•

Uyumlu olmak

•

Alçak gönüllü olmak

•

Yumuşak gönüllü olmak

26

4.

Sorumluluk (Conscientiousness)

Sorumluluğa ait kişilik özellikleri kişiliğin itaatkârlık, öz disiplin, düzenlilik ve başarı eğilimlilerini içinde bulunduran bir boyutunu tanımlamaktadır.

Sorumluluğa ait kişilik özellikleri yüksek bireyler dikkatli, düzenli, başarma arzusu yüksek oranda olan bireylerin, sorumluluk kişilik özellikleri düşük olan bireyler ise dağınık, dikkatsiz ve tembel bireyler olarak

tanımlanmaktadır (Costa ve McCrae 1995: 27).

Güvenilirlik, azim, başarıya odaklılık, sorumluluk bilinci, planlı ve programlı çalışma gibi özellikler bu boyutun içerisinde sayılabilecek türden

özelliklerdir. McCrae ve Costa , (1992: 654) yapmış oldukları çalışmaların sonucunda sorumlu kişilik özellikleri ile ilgili altı temel sıfat belirtmişlerdir.

28

Bu sıfatlar aşağıda gösterilmiştir;

• Öz disipline sahip olmak

• Görev bilincine sahip olmak

• Kabiliyetli olmak

• Düzenli olmak

• Temkinli olmak

5.

Açıklık, Deneyime Açıklık (Openness)

Deneyime açıklık olarak isimlendirilen açıklık boyutu, beş faktör kişilik özellikleri içerisinde bilişsel yönü yüksek olan özellik olarak kabul görmektedir.

Bu bakımdan yüksek oranda açıklık kişilik özellikleri olan bireyler; maceracı, yaratıcı orijinal, meraklı, hayal kuran, kendi duygu ve düşüncelerine

yönelebilen bireyler olarak; açıklık kişilik özellikleri düşük düzeyde olan bireyler ise kapalı, tutucu, değişime direnen bireyler olarak açıklanmaktadır .

30

Açıklık boyutu bir kısım araştırmacılar tarafından bilinç, bazıları tarafından kültür, bazıları tarafından da deneyime açıklık, olarak adlandırılmıştır (Somer, Korkmaz ve Tatar 2002: 23). McCrae ve Costa, (1992: 654) yapmış oldukları çalışmaların sonucunda açık kişilik yapısı ile ilgili altı farklı temel sıfat belirtmişlerdir.

Bu sıfatlar aşağıdaki şekildedir;

• Fantastiklik

• Estetiklik

• Dugusal olmak

• Aktif olmak

• Fikir sahibi olmak

• Değer sahibi olmak

32

Kaynakça

• GÜLER, M. (2008). A Tipi Kişilik Örüntüsünde Bilişsel ve Duygusal Zekânın Stresle Başa Çıkma ve Stres Belirtileri ile İlişkisi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

• BURGER, J. M. (2006). Kişilik, (Çev.: İnan Deniz, Erguvan Sarıoğlu), Kaknüs Yayınları, İstanbul.

• CAN, H., AŞAN, Ö. AYDIN, E.M. (2006). Örgütsel Davranış, Arıkan Basım Yayım Dağıtım, İstanbul

• Costa, P. T.-McCrae, R. R., (1995), Domains and Facets: Hierarchical Personality Assessment Using The Revised NEO Personality Inventory, Journal of Personality Assessment, Vol: 64, No: 1, pp. 21-50.

• Costa, P.T. ve McCrae, R.R., (1992), Four Ways Five Factors Are Basic, Personality and Individual Differences, Vol: 13, No: 6, pp:

653-665.

• Çiğdemoğlu, S., (2006), Lise 1. Sınıf Öğrencilerinin Akran Baskısı, Özsaygı ve Dışadönüklük Kişilik Özelliklerinin Okul Türlerine Göre İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

• Deniz,İsa (2016), Otel Çalışanlarının Beş Faktör Kişilik Özellikleri İle Sendika Algıları Arasındaki İlişkiler: Kemer Bölgesi Örneği, Süleyman Demirel Üniversitesi, Yayınlanmamış yüksek lisans Tezi.

• ENİSELER, A. G. (2007), Kalp-Damar Hastalarında A Tipi Davranış ve Öfke Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Manisa.

• ERDOĞAN, İ. (1994), İşletmelerde Davranış, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul.

• Eysenck, H.S., (1997), The Dimensions of Personality, London: Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co.

• EREN, E., (2004). Örgütsel Davranış ve Yönetim Psikolojisi, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul.

34

Kaynakça

• McCrae, R. R.-Costa, P. T., (1997), Personality Trait Structure as a Human Universal, American Psychologist, Vol: 52, No: 5, pp. 662.

• Somer, O.- Korkmaz, M.- Tatar, A., (2002), Beş Faktör Kişilik Envanterinin Geliştirilmesi I: Ölçek ve Alt Ölçeklerin Oluşturulması, Türk Psikoloji Dergisi, Cilt: 17, Sayı : 49, ss. 21-33.

• TOKAT, B., KARA, H., & KARAA, M. Y. (2013). AB TİPİ KİŞİLİK ÖZELLİKLERİNE SAHİP İŞGÖRENLERİN OLASI BİR ÖRGÜTSEL DEĞİŞİME YATKINLIKLARININ ARAŞTIRILMASI. Electronic Turkish Studies, 8(8).

• TUTAR, H. (2007). Kriz ve Stres Yönetimi, Seçkin Yayıncılık, Ankara.

•

Teşekkürler

Öğr. Gör. Zümral GüLTEKİN

Çalışma Psikolojisi Kişilik

Ünite 13