Bu modül, Makine Halıcılığı sektöründe hazırlanmış olan sertifika/kurs müfredat programlarındaki yeterlikleri kazandırmayı amaçlayan bireysel öğrenme materyalidir.
Makine Halıcılığı ile ilgili eğitim alan öğrenciler ile sektörde çalışanların faydalanması amacıyla Avrupa Birliği Fonları ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından ortak finanse edilmiş olup PARA İLE SATILMAZ.
İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ... 4
GİRİŞ ... 5
ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ... 6
1. KILAVUZ BEZLER ... 6
UYGULAMA FAALİYETİ ... 11
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ... 14
ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ... 16
2. HALI TAŞIMA ARABALARI ... 16
UYGULAMA FAALİYETİ ... 20
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ... 22
ÖĞRENME FAALİYETİ–3 ... 23
3. LARK MAKİNELERİ ... 23
3.1. Lark Makinesinin Bölümleri ... 25
UYGULAMA FAALİYETİ ... 50
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ... 52
CEVAP ANAHTARLARI ... 53
KAYNAKÇA ... 54
AÇIKLAMALAR
KOD
ALAN Halı Üretim Teknolojisi
DAL/MESLEK Halı Lark Makinesi Operatörü
MODÜLÜN ADI Lark Makinesinde Ayarlar ve Çalıştırma 1
MODÜLÜN TANIMI
Kumanda panosunu talimatlarla belirtilen şekilde kullanarak makineyi çalıştırabilmek ve kılavuz bezine halı dikebilmek için gerekli temel bilgi ve becerilerin kazandırıldığı bir öğrenme materyalidir.
SÜRE 40/32
ÖN KOŞUL Lark Makinesi Buhar Ayarları modülünü tamamlamış olmak YETERLİK Makine Ayarlarını Yapmak ve Çalıştırmak
MODÜLÜN AMACI
Genel Amaç
Bu modül ile gerekli şartlar sağlandığında, kumanda panosunu talimatlarla belirtilen şekilde kullanarak makineyi çalıştırabilecek ve kılavuz bezine halı dikebileceksiniz.
Amaçlar
1. Makineyi çalıştırabileceksiniz.
2. Kılavuz bezine halı dikebileceksiniz.
EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI
Ortam: Halı apre işletmesi veya atölyesi.
Donanım: Lark makinesi, makine kumanda panosu, çalışma talimatı.
ÖLÇME VE
DEĞERLENDİRME
Modül içinde yer alan her öğrenme faaliyetinden sonra verilen ölçme araçları ile kendinizi değerlendireceksiniz.
Öğretmen modül sonunda ölçme aracı (çoktan seçmeli test, doğru- yanlış testi, boşluk doldurma vb.) kullanarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek sizi değerlendirecektir.
GİRİŞ
Sevgili Öğrenci,
Dokuma tezgâhında dokunarak apre bölümüne gelen halıların çitiden sonra ilk geleceği bölüm lark bölümüdür. Dokuma tezgâhlarında dokunan halılar, halı taşıma arabalarına konularak apre bölümüne getirilir. Apre bölümünde çitiden geçtikten sonra larka, larktan sonra eğer gerekiyorsa tıraş makinesine, tıraş işleminin son aşaması olan boyuna kesmeden otomasyon ünitesine kadar halılar hep halı taşıma arabalarıyla taşınırlar.
Halıların apre bölümünün her bir aşamasında işlem görmeden önce bir önceki halı grubuna dikilmesi gerekir. Eğer önceden işlem gören halı yoksa, özellikle lark işleminde lark makinesi durdurulurken halıların kılavuz bezine dikilmesi gerekmektedir.
Bu modül sonunda edineceğiniz bilgi ve becerilerle Kılavuz bezine halı dikebilecek, halıları taşıma arabalarına yeterli ölçüde doldurarak taşıyabileceksiniz.
ÖĞRENME FAALİYETİ–1
AMAÇ
Öğrenme faaliyetinde kazandırılacak bilgi ve beceriler doğrultusunda, uygun ortam sağlandığında emniyet kurallarına dikkat ederek kılavuz bezine halı dikebileceksiniz.
ARAŞTIRMA
» Hareketli zincir dikiş makineleri hakkında bilgi edininiz.
1. KILAVUZ BEZLER
Kılavuz bezleri, lark ve tıraş işlemleri esnasında herhangi bir nedenle halının makineden çıkarılması gerektiği zaman üretim bandında sürekliliğin sağlanması, tekrar yeni halı eklendiğinde lark ve tıraş işlemlerinin kesintisiz ve zaman kaybı yaşanmadan gerçekleştirilebilmesi için kullanılan, halı dokuma makinelerinde havsız olarak dokunmuş jüt bezlerdir. Kılavuz bezleri apre makinesinin enine göre (4m veya 5m) dokunmalıdır. Kılavuz bezleri apre makinesine bağlandığı zaman belli bir gerginlik ve sıcaklığa maruz kalacağından makineye uygun ve sağlam bir şekilde dokuması gerekmektedir. Kılavuz bezleri genellikle 42x40 kalitesinde ve 16/2 jüt ile dokumaktadır (işletme şartlarına göre 32x50, 32x40, 42x30 kalitesinde kılavuz bezleri dokunabilir). Buradaki 42 sayısı dokuma tezgâhında 10cm’deki tarak diş sayısını; 40 dokunan bezde 10cm uzunluktaki atkı sayısını, 16/2 ise 1 gramı 1,8m gelen jütten 2 kat olarak sarıldığını ifade etmektedir. 16/2 jüt ile dokunmasının sebebi mümkün olan en kalın jüt ile dokuma yapılması gerektiğindendir. Çünkü jüt kalın olursa hem kılavuz bezi sağlam, hem de dokuma maliyeti düşmüş olacaktır.
Resim 1.1. Kılavuz Bezi Dokumada Kullanılan Jüt
Düşük kalitede dokunan kılavuz bezlerinde apre makinesinden birkaç defa geçtikten sonra açılmalar ve yırtılmalar başlamaktadır.
Resim 1.2. Düşük Kalitede Dokunduğundan Yırtılmış Kılavuz Bezi
Kılavuz bezlerinin uzunluğu lark makinesinin girişinden başlayıp, lark ve tıraş makinelerindeki toplam silindirlerden ve J-Box’lardan dolaşarak boyuna kesmenin sonuna kadar olan mesafe kadar olmalıdır. Halı dokuma tezgâhlarında face to face (yüz yüze) dokuma yapıldığı için, kılavuz bezleri dokunurken toplam uzunluğun yarısı kadar dokuma yaptırılmalı ve sonra dokunan alt ve üst bezler düzgün bir şekilde en az iki dikiş olacak şekilde birbirine dikilmelidir. Bezlerin birleştirilmesinde çapraz dikme veya eğrilik kesinlikle olmamalıdır. Aksi takdirde kılavuz bezi silindirler üzerinden kayar ve bezde yırtılma veya patlama meydana gelebilir.
Resim 1.3. Lark, Tıraş ve Boyuna Kesme Hattı Boyunca Yerleştirilmiş Kılavuz Bezi
1.1. Kılavuz Bezlerin Kullanım Amaçları
Makineler durdurulacağı, halı herhangi bir nedenle makineden çıkarılacağı zaman veya apre işlemi yapılırken olası bir problemde halıların apre makinesi üzerinde kalmaması için, hemen kılavuz bezi son halıya düzgün bir şekilde dikilerek bağlanır ve halı apre makinesinden çıkana kadar kılavuzluk eder. Bu şekilde halı apreden kılavuz ile birlikte çıkarılır.
Kılavuz bezi son halının arkasına düzgün ve dikişler sökülmeyecek şekilde dikilir. Halı ile beraber J-Box ve çekim silindirlerinden, halı sırt dövücü ve toz emme ünitesinden geçtikten sonra, toz emme ünitesi ve sırt dövücü devreden çıkarılır. Kılavuz bezi tutkal silindirlerine geldiği zaman, kılavuz bezi ile tutkal silindiri birbirinden ayrılır ve tutkal silindiri kapatılıp baskı silindirleri kaldırılır. Kılavuz bezi fırının içerisine (kurutma bölgesi) girdiği zaman buhar ve ısıtıcı fanları kapatılır ve fırının soğuması sağlanır. Kılavuz bezleri tıraş makinesine gelince tıraş topları durdurularak yukarıya kaldırılır. Tıraş makinesinden J-Box’a geçtikten sonra makinenin sonuna gelir ve makine durdurulup halı arabası çıkartılır.
Halı, tutkallama işleminden sonra yüzeyindeki bozuklukların düzeltilmesi için tıraşlama bölümünden geçirilmektedir. Bu tıraşlama işlemi silindir üzerinde çelik bıçaklar bulunan tıraş topları ile yapılmaktadır (Bkz: Bölüm 4: Tıraşlama Ünitesi).
Resim 1.4. Tıraş Topu
Farklı enlere sahip halıların birbiri arkasından bağlanması gerekiyorsa, örneğin 5 m enindeki halının arkasına 4m eninde halı eklenmesi gerekiyorsa, bu durumda kılavuz bezi, bir tarafı geniş olan halının eninde, diğer tarafı ise dar olan halının eninde olacak şekilde huni şeklinde kesilir. Eni geniş olan halının arkasına kılavuz bezi bağlanır ve kılavuz bezinin sonuna eni dar olan halı arabası getirilir. Bu şekilde halı kayması ve halının yanlardan çekmesi engellenmiş olunur. Eğer bu şekilde yapılmazsa, halıların enleri arasındaki farktan dolayı eni dar olan halının her iki tarafında boşluklar kalacak ve durum orta kısımdaki halıyı gerginleştireceği için halı defolu olacaktır.
Kılavuz bezleri, halılara çok düzgün şekilde dikilmelidir. Dikişlerin patlamaması için mutlaka çift dikiş yapılmalıdır.
Resim 1.5. Halının Kılavuz Bezine Dikilmesi
Kılavuz bezleri halıya dikilirken mutlaka üzerindeki jüt parçaları temizlenmelidir. Aksi takdirde jüt parçaları silindirlere dolaşarak apre makinesinin durmasına sebep olabilir.
Resim 1.6. Kılavuz Bez Üzerinde Düzgün Olmayan Jüt Parçaları
UYGULAMA FAALİYETİ
» Verilen iş talimatına göre işlem basamaklarını uygulayarak verilen sürede kılavuz bezine halı dikiniz.
İşlem Basamakları Öneriler
» Makine üzerindeki kılavuz bezin (veya bir önceki halının) ucunu dikim sehpasının üzerine paralel bir şekilde yerleştiriniz.
» İşlem görecek halı grubunun ucunu bez üzerine koyunuz.
» Kılavuz bezi ile halının uçlarını birbirine paralel olarak aynı hizaya getiriniz.
» Sehpa üzerindeki dikiş makinesine iplik takınız. » Emniyet kurallarına uyunuz.
» Kızaklı dikiş makinesiyle iki ucu zincir dikişi ile birbirine dikiniz.
» Emniyet kurallarına uyunuz.
» Dikişi düzgün yapmaya özen gösteriniz
KONTROL LİSTESİ
Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.
Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır
1. Makine üzerindeki kılavuz bezin (veya bir önceki halının) ucunu dikim sehpasının üzerine paralel bir şekilde yerleştirdiniz mi?
2. İşlem görecek halı grubunun ucunu bez üzerine koydunuz mu?
3. Kılavuz bezi ile halının uçlarını birbirine paralel olarak aynı hizaya getirdiniz mi?
4. Sehpa üzerindeki dikiş makinesine iplik taktınız mı?
5. Kızaklı dikiş makinesiyle iki ucu zincir dikişi ile birbirine diktiniz mi?
DEĞERLENDİRME
Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.
Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet”
ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz.
1. Kılavuz bezleri için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Lark işlemlerinin kesintisiz ve zaman kaybı yaşanmadan gerçekleştirilebilmesi için kullanılan bezdir.
B) Halı dokuma makinelerinde havsız olarak dokunmuştur.
C) Kılavuz bezleri lark enlerine göre dokuma yapılmaz standart olarak dokunur.
D) Kılavuz bezleri makineye uygun ve sağlam bir şekilde dokuması gerekmektedir.
2. Kılavuz bezlerinin halıya dikilme şekli aşağıdakilerden hangisi gibi yapılmalıdır?
A) Topbaşı makinesi ile halı uç kısımları birleştirilir ve dikilir.
B) Topbaşı makinesi ile Halı uç kısımları düzgün bir şekilde birleştirilir ve en az iki dikiş ile dikilir.
C) Topbaşı ile birbirine bağlanır.
D) Topbaşı ile aralarına bir bez yardımı ile bağlanır.
3. Kılavuz bezlerinin ana hammaddesi nedir?
A) Pamuk B) Jüt C) Polyester D) Viskon
4. Kılavuz bezleri kullanım amacı nedir?
A) Lark makinesi denemelerinde kullanılır.
B) Lark makinesinde halı geçişlerine destek verir.
C) Larkta verimliliğin artışına sebep olur.
D) Lark makinesinde halının ilk makineye alınmasında kılavuzluk yapar.
DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.
ÖĞRENME FAALİYETİ–2
AMAÇ
Öğrenme faaliyetinde kazandırılacak bilgi ve beceriler doğrultusunda, uygun ortam sağlandığında emniyet kurallarına dikkat ederek, kumanda panosunu talimatlarla belirtilen şekilde kullanarak makineyi çalıştırabileceksiniz.
ARAŞTIRMA
» Lark makinesinin bölümlerini araştırınız.
2. HALI TAŞIMA ARABALARI
Dokuma tezgâhlarında dokunan halıların apre bölümüne iletilmesi, yine apre bölümünde de üniteler arasında taşınması işlemleri halı taşıma arabalarıyla gerçekleştirilir.
Resim 2.1. Halı Taşıma Arabası
Halı taşıma arabaları yaptırılırken mutlaka tezgâh enleri dikkate alınmalıdır. Halılar arabalara düz bir şekilde sağılmayacağı için kenarlara mutlaka kaymalar olmaktadır. Bu nedenle halı arabalarının eni, halı dokuma tezgâhının eninden sağda ve solda 15’er cm olmak üzere 30 cm fazla olmalıdır.
Halı taşıma arabalarının yüksekliği genellikle 150 cm civarında olmaktadır. Halı arabalarının yerden yüksekliği fazla olduğunda, dokuma tezgâhlarından veya apre bölümündeki ünitelerden halı arabasına halı sağılması zorlaşır, yerde yüksekliği az olan arabalarda ise, arabaya konulan halı miktarı az olacağından, çok sık araba değişimi olacaktır.
Halı arabalarının zemin kısımları düz ve oval olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır.
Düz olan halı arabaları oval olana göre daha fazla halı almaktadır. Oval olan halı arabaları ise, orta kısımları oval, kenarlar çukur olduğu için tezgâhtan gelen halının daha düzgün bir şekilde sağılmasına olanak tanımaktadır.
Resim 2.2. Zemini Düz ve Oval Halı Taşıma Arabaları
Halılar arabadan sağılırken yırtılma, katlanma, kırışması olmaması veya halının kolay bir şekilde sağılmasını sağlamak için halı arabalarının üst kısmına oval bir şekil verilmelidir.
Resim 2.3. Halı Arabasının Üst Kısmının Yuvarlatılması
Halı taşıma arabalarının forkliftlerle farklı yerlere taşınması sırasında forklift üzerinden arabanın kaymaması için, arabanın orta kısmında forklift bacaklarının girebileceği U şeklinde bir demir yapılarak halı arabasının altına monte edilmelidir. Forklift halı arabasını kaldırdığı zaman, ağırlığından dolayı orta kısımdan eğilmesini önlemek için halı arabasının tabanı sağlam ve kalın demirden yapılmalıdır.
Resim 2.4. Halı Arabalarına Monte Edilen U Demirler
Halı arabalarının tekerlek yapıları, arabaların kolay hareket etmelerini sağlayacak yapıda olmalıdır. Halı arabalarının kolay dönmeleri için ortada 2 tane sabit kestamit (fiber) tekerlek, kenar uç kısımlarda ise sarhoş tekerlek kullanılmaktadır. Kenardaki tekerlekler ortadakine göre biraz daha küçük olduğundan kolay bir şekilde döndürülebilmektedir.
Resim 2.5. Halı Arabalarında Tekerler
İşletme içerisinde halı taşınırken, halı arabalarının, gerek kendi ağırlığından, gerekse içindeki halının ağırlığından kaynaklanan iş kazalarının meydana gelmemesi için, tekerleklerinin bir miktar arabanın altına doğru içerden olması gerekmektedir.
Halı arabası işletme içerisinde çok fazla seyahat ettiği için tekerlerine jüt veya iplik dolaşarak, arabanın hareket etmesini engelleme durumuyla karşılaşılabilir. Bu iplik ve jüt fazlalıkları, belirli aralıklarla araba tekerleklerinden temizlenerek arabanın rahat hareket etmesi sağlanmalıdır.
Halı arabasının üzerindeki halı ağırlığı fazla olacağından, halının taşınması sırasında işletme içerisinde düzgün olmayan zeminler varsa, buralardan geçişlerde çok dikkatli olunmalıdır. Aksi taktirde arabanın tekerinin kırılması söz konusu olabilir.
UYGULAMA FAALİYETİ
» Verilen iş talimatına göre işlem basamaklarını uygulayarak verilen sürede ortak çalışacak (aynı tutkal grubu) halı grubunu hazırlayınız.
İşlem Basamakları Öneriler
» İş talimatını okuyunuz.
» İş talimatında öncelikli çalışılacak olan halı gruplarını belirleyiniz.
» Belirlenen halı gruplarında aynı tutkalla işlem görecekleri bir araya toplayınız.
» Toplanan bu halıları makinenin arkasına alınız.
KONTROL LİSTESİ
Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.
Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır
6. İş talimatını okudunuz mu?
7. İş talimatında öncelikli çalışılacak olan halı gruplarını belirlediniz mi?
8. Belirlenen halı gruplarında aynı tutkalla işlem görecekleri bir araya topladınız mı?
9. Toplanan bu halıları makinenin arkasına aldınız mı?
DEĞERLENDİRME
Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.
Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet”
ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Aşağıdaki cümlelerin başında boş bırakılan parantezlere, cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D, yanlış ise Y yazınız.
1. ( ) Halı arabaları bölümler arası halı taşımak için kullanılır.
2. ( ) Halı taşıma arabalarının alt zemini aşağı doğru oval yapılır.
3. ( ) Halı arabalarının üst profilleri üçgen yapılır.
4. ( ) Halı arabalarının alt tekerlekleri sarhoş, çok yünlü hareket edebilen seçilir.
5. ( ) Halı arabalarının dört tarafı kapalı ve kafes şeklinde yapılır.
6. ( ) Halı arabaları devrilmemesi için çok ağır yapılmalıdır.
DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.
ÖĞRENME FAALİYETİ–3
AMAÇ
Öğrenme faaliyetinde kazandırılacak bilgi ve beceriler doğrultusunda, uygun ortam sağlandığında emniyet kurallarına dikkat ederek, kumanda panosunu talimatlarla belirtilen şekilde kullanarak makineyi çalıştırabileceksiniz.
ARAŞTIRMA
» Lark makinesinin bölümlerini araştırınız.
3. LARK MAKİNELERİ
Dokuma tezgâhında dokunarak apre bölümüne gelen halının çitiden geçtikten sonra ilk geleceği bölüm lark bölümüdür. Lark bölümünde, dokunmuş olan halının tüylerinin çıkmaması için, halı sırtını tutkallama işlemi yapılmaktadır. Lark bölümünde halı sırtını tutkallama işleminden önce ve sonra yapılması gereken belirli işlemler bulunmaktadır. Bu işlemlere göre lark makineleri bölümlere ayrılmaktadır.
Resim 3.1. Lark Makinesi
Lark makineleri, halı sırtına belirli miktarda ve oranda tutkal sürülmesini sağlayarak halı tüylerinin çıkmasını engelleyen makinelerdir. Lark makineleri, halı sırtındaki ve yüzeyindeki tozların temizlenmesini sağlama, halı eğriliklerini düzeltme, halı sırtına tutkal sürülerek halı tüylerinin çıkmasını engelleme, halının küflenmemesi için kurutulması sağlama gibi işlemlerin yapılmasını da sağlamaktadır.
a) Tutkallama
b) Kurutma Fırını
c) Soğutma Fanları
Resim 3.2. Lark Makinesinin Bazı Bölümleri
Lark makinesinin çalışabilmesi için, öncelikle lark işlemine tabi tutulacak halının içinde bulunduğu halı taşıma arabası lark makinesi önüne getirilir. Arabadaki halı, lark makinesi üzerine daha önceden bağlanmış olan kılavuz bezine düzgün bir şekilde dikilir ve giriş J-Box kısmına halının doldurulması sağlanır. Hangi halı lark makinesine bağlanmış ise o kaliteye göre tutkal karışımı, lark ve tutkal silindiri hızları ayarlanır. Yatay, dikey ve kurutma fırınlarının buhar ve ısıları ayarlanır. Bu ayarlamalar yapıldıktan sonra lark makinesine start verilerek (başlatılarak) makinenin çalışması sağlanır. Lark operatörü, halı apreye verildiği zaman halıyı tüm aşamalarda kontrol etmelidir. Halı toz temizleme bölümüne geldiği zaman temizleme işlemi, dikey ve yatay buharlama, tutkal silindiri hızı, tutkal karışım oranları, lark hızı, fırın sıcaklıkları gibi halının larktan çıkana kadarki tüm kontrollerinin lark operatörü tarafından yapılması gerekmektedir.
3.1. Lark Makinesinin Bölümleri
Lark makineleri, halının makineye girişi ile makineden çıkışı arasında 12 bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler ve her bir bölümde yapılan işlemler aşağıda detaylı olarak açıklanacaktır.
3.1.1. Halı Hazırlama Bölümü
Çitiden geçen halıları taşıyan halı arabası, lark makinesine bağlanmak üzere lark hazırlama bölümüne getirilir. Eğer lark makinesinde işlem gören halı grubu varsa, yeni getirilen halı arabasındaki halıların önceki halı grubuna dikim işlemi yapılır. Eğer larkta işlem gören halı yoksa o zaman lark işlemi yapılacak halılar kılavuz bezine düzgün bir şekilde birleştirilerek dikiş işlemi yapılır. Halıların birbirine birleştirilmesi işlemi el zincir dikiş makineleriyle veya otomatik zikzak dikiş makineleri ile yapılabilir. Bu yöntemlerden el zincir dikiş makineleriyle yapılan zincir dikiş birleştirme işlemi daha yaygın olarak kullanılmaktadır.
Resim 3.3. Sehpa Üzerine Monte Edilmiş El Zincir Dikiş Makinesi
El zincir dikiş makinesi ile dikim işleminde, dikiş makinesi bir sehpa üzerine sabitlenerek, halıların birbirine düzgün dikilmesi sağlanır. El dikiş makinesinde halılar birbirine lark operatörü tarafından manuel olarak dikilir. Dikişlerin sağlam ve düzgün olmasına çok dikkat edilmelidir, aksi taktirde dikiş patlamasına ve halıların eğri çıkmasına neden olur. Bu dikiş makinesi zincirleme dikiş işlemi yapmaktadır.
Resim 3.4. Sehpa Üzerindeki El Zincir Dikiş Makinesiyle Halıların Birbirine Dikilmesi
Resim 3.5. El Zincir Dikiş Makinesi ile Dikilmiş Halılarda Birleşim Yeri
Otomatik zikzak dikiş makinesi ile yapılan dikişlerde ise, birleştirilecek halıların uç uca getirilerek iki halının birleşme noktasında dikiş elemanı makinenin start düğmesine basar ve makine otomatik olarak dikiş işlemini yapar. Otomatik zikzak dikiş makineleri ile dikişte, halılar birbirine zikzak şeklinde dikilerek halı birleşim fazlalılığı otomatik olarak kesilir. Bu şekilde iki halının birleşimin yerinde halı fazlalıkları bulunmaz. Böylece, larktan çıkan halılar tıraşa gittiğinde hiçbir sorun olmadan tıraştan geçebilmektedir. Otomatik zikzak dikiş makinelerinde dikiş ipliği beyazdan farklı bir renkte seçildiği zaman tıraş, girişinde bulunan sensöre dikiş ipliği rengi tanımlanarak, bu renk geldiği zaman tıraş makinesinin otomatik olarak çalıştırılması sağlanabilir.
Resim 3.6. Lark Makinesi Girişinde, Zinzir Dikiş Makinesi Sabitleme Sehpası
Halı hazırlama bölümünde halılar makineye bağlanırken dikkat edilmesi gereken en ö nemli husus halıların hav yatış yönleridir. Halılar lark makinesine bağlandığında havların yatış yönlerinin, makine giriş yönünün aksi yönde olması gerekmektedir. Yatay bağlanan halılar
makine üzerinde düzgün hareket etmekte ve sağa sola kayma gibi problemler ile karşılaşılmamaktadır. Halılar kesinlikle makineye dikey yönde bağlanmamalıdır. Dikey yönde bağlanan halılar makine üzerindeki silindirlere direnç tepkisi gösterdiği için, halıların sağa sola kaymasına ve düzgün hareket etmemesine sebep olurlar. Böylelikle halılar makine dışına çıkar ve makine dışına çıktığı için de yırtılır. Ayrıca, havlar dikey olduğu için halının havları sağa sola yatarak bölgesel parlamalarına sebep olacaktır. Halıların tıraşlaması dikey olacağından kesimi düzgün olmayacak, halı fırçaları da halıya dikey konumda olduğu için halı yüzeyini bozacaktır.
3.1.2. Halı Giriş J-Box’ı
Dikiş makinesi ile önceki halı grubuna bağlanan halılar, lark için giriş J-Box’ında biriktirilir. J-Box’ta biriken halı, aprenin sürekli çalışmasını sağlar ve bir sonraki halı hazırlama işlemine zaman kazandırır. Halılar, halı hazırlamadan J-Box’a otomatik olarak aktarılır. J- Box’ta seviye sensörleri bulunmaktadır. Halı azaldığı zaman çalışma başlar belli bir seviyeye geldiği zaman sensör otomatik olarak halı aktarımını durdurur. Sensör arızalandığı veya çalışmadığı durumlarda J-Box’a halı aktarımı, araba bağlama esnasında manuel olarak ta yapılabilmektedir.
Resim 3.7. J-Box
3.1.3. Toz Temizleme Bölümü
Toz temizleme bölümünün amacı, halı sırtında veya yüzeyinde bulunan tozları temizleyerek halı sırtının ve yüzeyinin temiz olmasını sağlamaktır. Halı yüzeyindeki ve arkasındaki toz, elyaf gibi atıklar fırça ile temizlenerek, bunların fırça altındaki emiş borularına gitmesi sağlanmaktadır. Emiş borularındaki tozlar ise kuvvetli emiş fanları ile toz toplama bölümünde biriktirilir.
Resim 3.8. Toz Temizleme Ünitesi
Halı yüzeyindeki veya sırtındaki tozlar halıya etraftan yapışmış olabilir. Bu tozlar, oyma yapılmış olan halıların üzerlerinde kalan oyma tozları veya kesikli elyaf tozları da olabilir. Halı sırtındaki tozlar fırça ile temizlenerek kuvvetli bir hava ile toz toplama torbalarına götürülür ve burada toplanır. Halı yüzeyindeki tozlar ise, yüzey temizleme fırçasıyla dövücü silindirin halı sırtına dövme yapması suretiyle hava kanalına düşmesi ile giderilir.
Resim 3.9. Sırt Dövücü (Patpat)
Halı yüzeyindeki tozlar buharlama ünitesinden geçtiği zaman halı yüzeyine yapışırlar.
Halı sırtındaki tozlar temizlenmez ise tutkal silindirlerinden geçtikten sonra ilaçla beraber halı sırtına yapışır veya tutkallı bir şekilde silindirlere dolanır. Bundan dolayı silindirler çok çabuk bir şekilde kirlenir ve temizlenmesi için fazladan apre duruşu yapılması gerekir.
Toz toplama ünitesi kendi içinde emiş kanalı-boruları ve toz toplama odası olmak üzere ikiye ayrılır. Hava emiş boruları kademeli olarak düzenlenmiştir. Hava emişinin ilk başladığı yerlerdeki boru çapları geniş olup, uzaklaştıkça daralmaktadır. Böylece hava emiş kuvvetinin her yerde aynı olması sağlanmaktadır.
Resim 3.10. Toz Toplama Boruları
Dövücü ve fırçaların altındaki kuvvetli hava ile toz emme kanallarındaki hava deliklerinin çapları havanın emiş gücünü arttırmak için uygun çapta olmalıdır.
Toz toplama ünitesinin ikinci kısmı, emiş kanalları yardımıyla çekilen tozların, borular yardımıyla toplandığı toz toplama odasıdır. Bu bölüm emiş borularından gelen tozların muhafaza edildiği yerdir. Toz toplama odasının üst bölgesi hava geçirgen bezlerden yapılmıştır.
Toz havadan daha ağır olduğu için toz toplama odasında tozlar yerde toplanmakta, hava ise üst bölgeden çıkmaktadır. Bundan dolayı toz toplama odasının üst kısmı zikzak şeklinde yapılarak yüzey alanı arttırılmalıdır.
Resim 3.11. Toz Toplama Odaları
Toz toplama bölümü apre makinesine bağlı olarak veya apre makinesinden ayrı bir yerde harici olarak yapılabilir. Ham olarak yapılan toz toplamada halı ham olarak (apre işlemi yapılmamış olarak) toz toplama makinesine girer ve toz alma-temizleme işlemine başlanır. Toz temizleme işlemi halının cinsine göre değişiklik göstermektedir. Akrilik ve viskoz gibi kesik elyaflı halılarda en az iki, polipropilen gibi kesiksiz elyaflarda ise en az bir defa olacak şekilde toz emme işlemi yapılmaktadır.
İşletme şartlarına göre emiş motorlarının sayısı arttırılabilmektedir. Eğer toz toplama ünitesinde yüzey ve sırt fırçaları birer adet ise her birim için 15kW motor uygundur. Fırça sayıları arttırılır ise motor güçleri de kademeli olarak arttırılmalıdır (emişin durumuna göre toz toplama ile motor mesafesi ayarlanmalıdır).
3.1.3.1. Sırt Dövücü (Patpat)
Halı, toz emme ünitesinde ilk olarak dövücü silindir ile karşılaşmaktadır.
Dövücü silindir, normal bir silindir üzerine belirli aralıklarla monte edilmiş oval bir demir silindirden oluşmaktadır.
Resim 3.12. Sırt Dövücü Silindir (Patpat)
Dövücü silindirin görevi, havadan halı yüzeyine yapışmış olan tozları, pislikleri, halı kırıntılarını, halının elyaf yapısından oluşan tozları ve oyma tozlarını halı yüzeyinden temizlemektir. Dövücü silindirler, üzerindeki çıkıntılar sayesinde, halının sırtını döverek (halı sırtına sürekli vurma hareketi yaparak) halının kuvvetli bir şekilde sallanmasını ve bu şekilde tozların ve pisliklerin halı yüzeyinden toz emme kanallarına düşmesini sağlamaktadır. Halı yüzeyinden dökülen tozlar ve pislikler kuvvetli bir hava emişi ile toz toplama bölümüne iletilir.
Dövücü silindir hareketini kumanda panosundan ayarlanan motordan almaktadır.
Dövücü hızı halının cinsine (akrilik, viskoze, polip) ve atkı ipliğinin yapısına (pamuk atkı, jüt) göre değişmektedir. Pamuk atkılı halılar jüt atkılı halılara göre daha esnek ve yumuşak olduğu için, halıya zarar vermesini önlemek amacıyla dövücü silindirin hızı daha yavaş olmalıdır.
3.1.3.2. Yüzey Fırçaları
Yüzey fırçası, toz toplama ünitesinde dövücü silindirden sonra ikinci modül olarak görev yapmaktadır. Halı yüzey fırçaları, halı yüzeyine yapışmış tozları ve pislikleri halı yüzeyinden fırça ile temizleyerek emiş kanallarına iletmektedir. Yüzey fırçası aynı zamanda viskoz ve akrilik gibi kesik elyaflı halıların havları arasında kalan veya oymadan gelen halıların oyma tozlarını temizlemek için de kullanılmaktadır
3.1.3.3. Sırt Fırçaları
Sırt temizleme fırçalarının görevi halının sırtına yapışmış olan pislikleri halı sırtından uzaklaştırmaktır. Halı, dövücü ve yüz temizleme fırçasından geçtikten sonra sırt temizleme fırçasına gelir ve burada fırça halının sırtına temas ederek halı sırtındaki toz ve benzeri pislikleri halı sırtından hava emiş kanallarına iletir.
Resim 3.13. Sırt Fırçası ile Halının Sırtının Temizlenmesi
3.1.4. Dikey Buharlama Bölümü (Halı Çökertme Bölümü)
İçerisinde çökme iplik kullanılan halılarda çökertme işlemi bu bölümde gerçekleştirilmektedir.
Resim 3.14. Dikey Buharlama Ünitesi (Halı Çökertme)
Dikey buharlama ünitesi içerisinde, su teknesinde bulunan su, içinden kızgın buhar geçen borular tarafından ısıtılarak buhar haline getirilir. Elde edilen bu buhar dikey kulenin üst tarafına doğru yükselir ve burada halının yüzeyine uygulanır. Kulenin üst tarafında bulunan ve içerisinden kızgın buhar geçen serpantinler, dikey buharlama ünitesi içerisindeki buharı sürekli ısıtarak, tekrar soğumasını önlemektedir. İçerisinde çökme iplik kullanılmış halılar, dikey buharlama ünitesi içinden geçirildiğinde, yoğun buharın ısısından dolayı ipliklerde çökme işlemi gerçekleşir.
Resim 3.15. Dikey Buharlama Sistemi Prensip Şeması
Dikey buharlama ünitesinin içerisinde kullanılan buharın yoğuşmasıyla su damlacıkları oluşur. Oluşan bu su damlacıklarının damlayarak halı yüzeyine leke yapmaması için, dikey buharlama ünitesinin yan taraflarına iç kısımlardan konulan L şeklindeki aparat, su damlacıklarını toplayarak dışarıya atılmasına yardımcı olur.
Dikey buharlama ünitesinde açık buhar kullanıldığından, halıya uygulanan buharın fazlalığının makineden uzaklaştırılması gerekmektedir. Fazlalık buhar, dikey buharlama ünitesinin altında bulunan boşluklardan ve makinenin arkasına yerleştirilmiş baca borularından dışarı atılır.
Dikey buharlama sadece çökme halılarda kullanılır. Normal (çökmesiz) halılarda kullanıldığı zaman halı fiksesi bozulacağından kullanılmaz.
3.1.5. Atkı Düzeltme Bölümü
Atkı düzeltme sistemi, tezgâhtan çıkan halılardaki atkı eğriliklerini (çaprazlıkları) düzeltmek için kullanılan bir helezon silindir sistemidir.
Atkı düzeltme sistemi, hassas düzeltme ünitesine bağlı "akıllı tarama sistemi" ile (kamera ile) atkı bozukluklarını en hızlı şekilde belirler ve düzeltir. Her türlü atkı eğrilikleri burada düzeltilebilmektedir. Atkı düzeltme makineleri 1-5 metre arasındaki çalışma enleri için üretilir.
Resim 3.16. Atkı Düzeltme Silindiri
Toz temizleme ve dikey buharlama ünitesinden geçen halılar, atkı düzeltme makinesinin içine girdiği zaman, makine içerisine yerleştirilmiş 6 adet kamera ile halı sırtındaki atkı eğrilikleri tespit edilerek, içerisinde rulman bulunan silindirlere komut verilir ve eğri olan atkı kısımlarında silindiri eğerek atkının düzeltilmesi sağlanır.
Resim 3.17. Atkı Düzeltme Sisteminde Kameralar İle Atkı Hatasını Tespit Edilmesi
Resim 3.18. Atkı Düzeltme Sistemi Operatör Paneli
3.1.6. Yatay Buharlama Bölümü
Yatay buharlama bölümü tutkallama bölümünün ön tarafında bulunmakta ve burada halı sırtına açık buhar uygulanmaktadır.
Resim 3.19. Yatay Buharlama
Halı sırtına açık buhar verildiği zaman, halı sırtındaki jüt kırılmaları, halı dalgalanmaları, ezilmeler gibi hatalar düzeltilmekte, atkıların yumuşaması sağlanmakta ve halı zemini tutkal silindirine daha düz bir şekilde girdiğinden tutkallama işlemi daha iyi yapılmaktadır. Özellikle uzun süre arabalarda beklemiş halılarda yatay buharlama işlemi mutlaka uygulanmalıdır.
Yatay buharlama sisteminde açık buhar kullanıldığı için halı içerisinden geçen buharın tekrar sistemden uzaklaştırılması gerekmektedir. Aksi taktirde sistemde bulunan buhar, halı yüzeyinde nemlenmeye sebep olacaktır. İşi biten buhar, yatay buharlama üzerinde bulunan egzoz boruları tarafından yatay buharlama ünitesinden dışarı atılmaktadır.
Resim 3.20. Yatay Buharlamada İşi Biten Buharın Atılmasını Sağlayan Egzoz ve Baca Sistemi
3.1.7. Tutkallama (Apre) Bölümü
Tutkallama bölümünde, ham olarak gelen halıların havlarının çıkmaması için halı sırtına latex (tutkal) uygulanmaktadır. Halı, tutkallama bölümüne geldiği zaman içerisinde tutkal bulunan teknedeki silindirin dönmesi ile halı sırtına tutkal verilir.
Resim 3.21. Tutkallama Ünitesi
Tutkallama bölümünde tutkal ve apre tekneleri, tutkal silindiri, baskı silindirleri ve masaj silindiri bulunmaktadır.
Resim 3.22. Apre Teknesi, Apre ve Baskı Silindirleri
Tutkallama bölümünde öncelikle halı kalitesine göre tutkal karışımı oluşturulur.
Oluşturulan tutkal karışımı apre teknesine doldurulur. Apre teknesi doldurulduktan sonra lark üzerindeki kılavuz bezi hareket ettirilerek halının tutkal silindirine gelmesi sağlanır. Kılavuz bezi bittikten sonra tutkal silindiri üzerinde bulunan baskı silindirleri halıyı tutkal silindiri üzerine değecek şekilde aşağı doğru bastırır. Tutkal silindirinin halı ile aynı yönde döndürülmesiyle, üzerine yapışan halının sırtına tutkal verilmeye başlanmış olur. Tutkal silindirinin hızı halı sırtına uygulanan tutkal miktarını doğrudan etkilemektedir. Tutkal silindirinden çıkan halı, zemininde tutkal kalmaması için sıyırıcıdan geçirilerek masaj silindiri üzerinden kurutma fırınlarına doğru gönderilir.
Resim 3.23. Sırtı Tutkallanan Halının Masaj Silindirinden Kurutma Fırınına Gönderilmesi Halı sırtına uygulanan latex, su ile tutkalın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen bir ilaç karışımı olup, halının kalitesine göre karışım oranları değişmektedir. Lark makinesi operatörü, lark işlemine tabi tutulacak halı grubu için öncelikle, makinenin operatör panelinden tutkal karışım oranlarını girer ve girdiği oranlara göre tutkal karışımını oluşturur.
Lark işleminde kullanılan tutkal karışımının oluşturulması için tutkal tekneleri kullanılmaktadır.
3.1.8. Kurutma Fırını
Tutkallama bölümünden çıkarken sırtı ıslanan halılar kurutma bölümünde kurutulur.
Kurutma fırını içerisinde bulunan buhar serpantinleri (ısıtılan yada soğutulan akışkanın yüzeye olan temas alanını artırmak için kullanılan cihaz), emiş fanları yardımıyla fırın içerisindeki sıcak havayı çekerek halı sırtına ve yüzeyine üfleme yapmak suretiyle halının kurumasını sağlar.
Resim 3.24. Kurutma Fırını
Kurutma fırınları iki farklı yöntemle ısıtılmaktadır. Bunlardan birincisinde, kazan dairesinde elde edilen buhar, yalıtılmış borularla fırın içerisindeki serpantinlere verilir.
Serpantinler, içerisinden geçen buhardan dolayı ısınır ve bu ısı, bir taraftan fırını ısıtırken, diğer taraftan, serpantinlerin arkasına yerleştirilmiş emiş fanları tarafından emilerek üfleme kanalları ile halıya uygulanır.
Resim 3.25. Emiş Kanalı
Kurutma fırınlarını ısıtmanın diğer bir yöntemi ise doğalgaz kullanmaktır. Kurutma fırınına yerleştirilmiş brülörler ile doğalgaz yakılarak alev elde edilir. Brülörden çıkan alev, cehennemlik çıkışında bulunan alev borularından dolaştırılarak sıcaklık elde edilir. Elde edilen sıcaklık bir yandan fırını ısıtırken, diğer yandan da emiş fanları tarafından üfleme kanalları ile halıya uygulanır.
Resim 3.26. Hava Üfleme Kanalları
Kurutma fırınlarının iç sıcaklığı halı cinsine göre değişiklik göstermekle beraber, 80- 140oC arasında olmaktadır. İçerisindeki sıcaklığı korumak için fırının izolasyonunun çok iyi yapılmış olması gerekmektedir. Fırın içerisine dışardan hava giriş-çıkışı olmamalıdır. Isı kaybını önlemek için fırın izolasyonu taş yününden yapılmalıdır. Fırın sıcaklığı, dışına yerleştirilmiş termometre yardımıyla sürekli kontrol edilir.
Kurutma fırınları üzerinde kullanılan egzoz fanları, fırın içerisinde oluşan nem, gaz ve aşırı sıcaklığı baca yardımıyla dışarı atmaktadır.
Resim 3.27. Fırın İçerisindeki Gaz ve Nemin Dışarı Atılmasını Sağlayan Egzozlar Kurutma bölümünün uzunluğu halının kurumasını etkileyen önemli faktörlerden birisidir. Kurutma bölümü ne kadar uzun olursa, halı fırın içerisinde o kadar fazla seyahat edeceğinden, kurutulması da o oranda iyi olacaktır. Fırın içerisinde halılar, avare silindirle üzerinde taşınarak hareket ettirilir.
Kurutma fırınları içerisindeki emiş fanlarının önünde bulunan filtreler, sıcak havayı emerken, ortamda bulunan tozların fan tarafından çekilerek üfleme kanalları ile halı yüzeyine püskürtülmesini engellemektedir.
Resim 3.28. Filtre
Fırında kullanılan fanlar, serpantinler, silindirler gibi aparatların arızalanması durumunda, fırın durdurulur, kapakları açılarak soğutulması sağlanır. Arızalı parçalar sökülüp tamiratı yapıldıktan sonra tekrar yerine takılır, fırın tekrar ısıtılır.
Fırın içerisinde bulunan avare silindirlere jüt, iplik gibi malzemelerin sarılması sonucu silindirin hareket etmemesi, silindir üzerinde hareket eden halının sırtından havları çekerek halının deforme olmasına neden olur. Bundan dolayı fırın içindeki silindirlerin sık sık temizlenmesi gerekir.
3.1.9. Kurutma Tamburu
Lark işleminde, tutkal halının sırtına uygulandığı için, halı sırtının daha iyi kurutulmasını sağlamak amacıyla, halı kurutma fırınından sonra, tamburdan geçirilir.
Resim 3.29. Kurutma Tamburu
Kurutma tamburu, içerisine buhar verilerek ısıtılır ve halı tambur üzerinden geçirilerek, üzerinde kalan nem burada tamamen giderilmiş olur. Tambur 160oC sıcaklıkta ve 5,5-6 bar basınçta çalışmaktadır. Tamburun bir buhar girişi ve bir de çıkışı bulunmaktadır. Tambura buhar kapalı borular ile gelmektedir. Çıkışta bulunan kondestop (hava, gaz ve suyu otomatik olarak buhardan ayırarak dışarı tahliye eden cihaz) tambur içerisinde yoğunlaşıp suya dönüşen buharı geri dönüşüm borusuyla tahliye eder ve içerideki sıcaklığı sürekli korur.
Tamburun ısıyı tam olarak iletmesi için üzerine teflon sarılır. Tambur çapı 180-225cm arasında değişmektedir. Tambur içerisinde genişlemeyi önlemek için çemberler bulunmaktadır.
Tamburun yüzeyi, halı sırtına direkt temas ettiği için, kurutma tamburu yüzeyinin pürüzsüz olması gerekmektedir.
Tambur, kurutma fırınından geçirilen halı için bir bakıma çekim silindiri gibi çalışır.
Tamburun hareketi, bağımsız bir servo motor tarafından sağlanır. Tamburun dönmesi, servo motora bağlı redüktör üzerinden triger kayışı yardımıyla veya direkt olarak motora bağlanarak sağlanmaktadır.
Resim 3.30. Tamburun Hareketini Sağlayan Motor, Redüktör ve Kayış Sistemi
Halı kurutma tamburundan geçerken, kurutulması sırasında oluşan nemin halı yüzeyine temas etmemesi için baca ve egzoz yardımıyla ortamdan uzaklaştırılır.
Sırtı tutkallanmış olan halı tamburdan geçerken, tam kurumamış tutkalın tambur yüzeyine bulaşması sonucu, belirli bir süre sonunda tambur yüzeyinde tutkal lekeleri oluşur.
Oluşan bu tutkal lekeleri, halı sırtının tambur yüzeyine tam olarak temasını engellemektedir.
Bunu engellemek için tambur yüzeyi belirli aralıklarla özel kimyasal ilaçlar kullanılarak temizlenmelidir.
3.1.10. Soğutma Bölümü
Üzerinde nem olan halı, hemen kurutulmazsa, halı yüzeyine temas eden silindirler halının havlarının yatmasına sebep olacaktır. Bundan dolayı kurutma bölümünden çıkan halıların hiçbir silindire temas etmeden soğutulması gerekmektedir.
Resim 3.31. Soğutma Fanları
Kurutma bölümünden sıcak olarak çıkan halılar, direkt olarak soğutma bölümüne gönderilir ve burada üzerindeki nem ve sıcaklığın giderilmesi sağlanır. Bu soğutma işlemi, iki farklı şekilde yapılabilmektedir. Bunlardan birincisi, ortam havasının fan yardımı ile halıya uygulanmasıdır. Soğutma fanları ortamdan aldıkları havayı, soğutma kanalların arasından geçen halının hem sırtına, hem de yüzeyine uygular. Böylece halının ortam sıcaklığında hareket etmesi sağlanmış olur.
İkin soğutma yöntemi ise, farklı bir ortamda soğutulmuş olan havanın, yine fanlar yardımıyla soğutma kanallarından geçen halıya uygulanması şeklindedir.
Resim 3.32. Halının Soğutma Kanalları Arasından Geçmesi
Halı, soğutma kanallarından geçtikten sonra belirli bir mesafede dolaştırılarak tam olarak soğuması ve üzerindeki nemi tamamen bırakması, böylece halının ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmış olur.
Resim 3.33. Soğutma Bölümünden Çıkan Halının Belirli Bir Mesafede Dolaştırılması
3.1.11. Halı Merkezleme Bölümü
Merkezleme bölümü halının düzgün hareket etmesini ve sağa sola kaymasını önlemektedir. Merkezleme bölümünde halıların eni sensörlerle ölçülür. Eğer sağa veya sola kayma olmuş ise, otomatik olarak sağa sola hareket eden silindirler halıyı tekrar merkezler.
Merkezleme bölümünün halı eğriliklerini düzeltmede oldukça önemli etkisi bulunmaktadır.
Resim 3.34. Halı Merkezleme Ünitesi
Merkezleme bölümü genellikle soğutma bölümünden sonra yerleştirilir. Merkezleme sistemi, yan yana yerleştirilmiş iki silindir, halıyı sürekli takip eden iki sensör ve silindire yön
veren motordan oluşmaktadır. Silindirlerden birisinin üzerine kauçuk sarılmış olup, halının silindir üzerinde kaymasını önlemektedir.
Merkezleme sisteminin üst tarafında halının iki kenarını görecek şekilde yerleştirilmiş olan sensörler halıyı sürekli takip eder. Bu sensörler, halıda herhangi bir yönde kayma meydana gelmesi durumunda, kayma yönünü belirleyerek motora sinyal gönderir. Motor, sensörlerden gelen bilgiye göre uygun yönde dönerek silindiri sağa veya sola kaydırır. Motorun bulunduğu bölümde, silindirin kayma miktarını sınırlayan sensörler bulunmaktadır. Bu sensörler, silindirin belirli bir miktardan fazla kayması sonucunda, halının silindirlerden çıkmasını engellemektedir.
Resim 3.35. Merkezleme Ünitesinde Halıyı Takip Eden Sensörler
Merkezleme sistemi olmayan veya çalışmayan lark makinelerinde, halılarda eğrilikler olacağından, halıların ikinci kaliteye ayrılma olasılığı bulunmaktadır.
3.1.12. Halı Yüzeyi Parlatma Silindiri
Lark işleminden çıkan halı tıraş silindirlerine gitmeden önce, halı yüzeyindeki havların sağa-sola dağınık olarak yatmasını engellemek için kullanılan silindirdir. Bu silindir, halının ilerlemesi yönünde, ancak farklı hızda dönerken, halı yüzeyine baskı uygulayarak, halı yüzeyindeki havların tamamının bir tarafa yatmasını sağlar. Bu şekilde hem halı yüzeyindeki dağınıklıklar giderilir, hem de halı yüzeyi parlamış olur.
3.1.13. Çıkış J-Box’ı
Tutkallama işlemi tamamlanarak lark makinesinden çıkan halıların tıraş bölümü öncesinde biriktirildiği bölümdür.
Resim 3.36. J-Box
3.1.14. Kumanda Panosu
Lark makinesinin belirli bölümlerinde kumanda panoları bulunmaktadır. Kumanda panolarından, bulunduğu bölümdeki silindirlerin dönme yönleri, baskı ve gerginlik düzeyi ayarları yapılmaktadır.
Resim 3.37. Lark Makinesinde Bulunan Kumanda Panoları
3.1.15. Operatör Paneli
Lark makinesinin tüm ayarlarının yapıldığı yer operatör panelidir. Makinenin hızı, tambur hızı, kurutma fanları, tutkal silindir hızı, egzoz fanları, soğutma fanları gibi tüm ayarlar operatör panelinden yapılmaktadır.
Lark Makinesi Operatör Paneli Ekran Görüntüleri
Operatör panelinde makinenin tüm ayarları görünmektedir. Makine hızı, kurutma ve buharlama ile ilgili değişiklikler bu panelden anında yapılabilmektedir.
Lark işlemine alınacak her bir halı kalitesi için operatör panelinden reçete oluşturulması gerekmektedir. Oluşturulan reçetede tutkal karışım oranı, tutkal silindir hızı, apre hızı, fırın sıcaklık ayarı, fan ayarları girilerek kaydedilir. Halı kalitesi değiştiğinde tüm bu ayarların değiştirilerek yeni halı için tekrar reçete oluşturulması gerekir.
Örneğin; headset (polipropilen) kalitedeki bir halı için reçete oluşturulurken, öncelikle tutkal kaışım oranları belirlenerek operatör paneline girilir (%50 ilaç, %50 su). Halının kalitesine göre silindir ve apre hızları, kurutma fırın sıcaklıkları ayarlanır. Reçeteye isim verilerek kaydedilir. Aynı tür iplik kullanılarak farklı kalitede dokunmuş halılar geldiği zaman, tutkal karışım oranı değişmez, sadece silindir ve apre hızı değişir. Akrilik, viskoz veya shaggy türü halılar geldiği zaman, tutkal, tutkal karışım oranı ve makinenin tüm ayarları değiştirilir.
UYGULAMA FAALİYETİ
» Verilen iş talimatına göre işlem basamaklarını uygulayarak verilen sürede lark makinesini çalıştırınız.
İşlem Basamakları Öneriler
» Lark Makinesi ana şalterini açınız.
» Bilgisayar programını açınız.
» Bilgisayar programında bölüm motorlarının çalışmalarını talimata uygun olarak giriniz.
» Makine çalıştırma talimatına uyunuz.
» Programı çalıştırınız.
KONTROL LİSTESİ
Bu faaliyet kapsamında aşağıda listelenen davranışlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) işareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.
Değerlendirme Ölçütleri Evet Hayır
1. Lark Makinesi ana şalterini açtınız mı?
2. Bilgisayar programını açtınız mı?
3. Bilgisayar programında bölüm motorlarının çalışmalarını talimata uygun olarak girdiniz mi?
4. Programı çalıştırdınız mı?
DEĞERLENDİRME
Değerlendirme sonunda “Hayır” şeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz.
Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet”
ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Aşağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği işaretleyiniz.
1. Aşağıdakilerden hangisi lark makinesinin bölümlerinden değildir?
A) Soğutma tamburu B) Soğutma fanı
C) Toz temizleme bölümü D) Kurutma fırını
2. Kurutma tamburu aşağıdakilerden hangisi ile ısıtılır?
A) Buhar B) Elektrik C) Doğalgaz D) Motorin
3. Kurutma fırınlarının amacı aşağıdakilerden hangisi değildir?
A) Halıyı kurutarak halının küflenmesini engeller
B) Halı yüzeyindeki nemi alarak eksoz boruları ile ortamdan uzaklaştırmak C) Halı havlarını dik konuma getirmek
D) Halıyı kurutarak tıraş makinesine düzgün girmesini sağlamak 4. Sırt dövücünün görevi nedir?
A) Halı sırtına masaj yapmak B) Halı sırtını temizlemek.
C) Halı havlarına tutunamayan elyafı temizlemek.
D) Halı sırtına vurarak halı halı sırtını düzeltmek
5. Toz emme bölümünün amacı aşağıdakilerden hangisi değildir?
A) Halı yüzeyindeki tozların temizlenmesi.
B) Halı sırtındaki tozların temizlenmesi.
C) Ortamdaki tozların emilerek toplama bölümüne atılması.
D) Hiçbiri
DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karşılaştırınız. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki modüle geçmek için öğretmeninize başvurunuz.
CEVAP ANAHTARLARI
ÖĞRENME FAALİYETİ-1’İN CEVAP ANAHTARI
1 C
2 A
3 B
4 D
ÖĞRENME FAALİYETİ-2’NİN CEVAP ANAHTARI
1 Doğru
2 Yanlış
3 Yanlış
4 Doğru
5 Doğru
6 Yanlış
ÖĞRENME FAALİYETİ-3’ÜN CEVAP ANAHTARI
1 A
2 A
3 C
4 C
5 D
KAYNAKÇA
Bu modülün yazılmasında herhangi bir yazılı kaynaktan yararlanılmamış olup, tamamen halı üretim işletmelerinde gözlem yaparak ve ilgili işletmelerde çalışanların beyanlarına göre modül yazarları tarafından yazılmıştır.
