Malatya'nın ekonomik kalkınma problemleri ve perspektifleri

f··:AL/~ TYA ' N IN

EKONOr1tK KALKINI11~ PROBLEJijLERİ

·m

P·.··nQ}''·,.rrnı_{.!:Jlte . .ı.:..11. .L} ·;-.J _{.~· J!:J} .,...Rj· _•

ALt f,KSOY

1röHÜ

ÜNİVER.SİTESİ

SOSYAL BİLİHLER ENSTİTÜSÜ

L::.Sii.NSÜSTÜ EJİTİ1·i - ÖG?2Tİ~'ı VE SINAV YÖNETIGESi 'l\İN

1ŞLt,C::f:IE J~NABii.iB DAiıi !ÇİH CNGÖ?.:CÜGÜ

(Biliffi Uzmanlıgı Tezi) Olarak ^{Hazırlanmıştır}

1

..

ı

, ;o

^{N o;;-~;·:}

v:

^{-;.sır. ~ ı · \}

G e ^{N E 1. l'\ 0 '7 U P 1-l A} 1'~ E S 1

- - -

r-';ALATYA Ekim,

1989

1 ... · ...

İşbu çalışma, Jürimiz tarafından İşletme Anabi lim

Dalında B!Ln~ı UZl"~~NLIGI TEZ! olarak kabul edi lmi ştir.

Başkan, _

Üye,

Üye,

;j-.:re ' _{oJ -}

Onay

Adı Soyadı ve ^Unvanı

- - ^{- - -} - ^- - - - - - - . - -

^{~ -~·-}

^.- -

^{.- -}

^-

Adı Soyadı ve Unvanı

Adı Soyadı ve Unvanı

Adı Soyadı ve Unvanı

\

Yukardaki imzuların, adı Geçen ögretim üyelerine ait clcS.u~unı.J. onsylarım •

. . . . 1 .. .. 1 ı 989

!mza

Adı Soyadı ve Unvanı

Ensti tü f·'!üclür~

:ı ı

İÇİNDEKİLER

Saoyfa GİRİŞ ^{4 • • • o • • • • • • • • • • • f • • • • • • • • • • • • • • • • , • • • • • • • • • • • • • •} 1

BİRİNCİ BÖLÜM

GELİŞI·I!"':N1N DİNAMİK FAKTÖRLER!N! N 11EVCUT DURUT·1U

1- SANAYİ SEKTÖRÜ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ^. . . . . . . . . . . . . . . . .

3 3

4

A- B-

C-

SAI~A YİLE.ŞI"iENİN ÖHEI'•l! •••••••••••••••••••••••••••••

İLİN SANAY!LEŞtfıE TARİH!, ••• ••••••••••••• •••• ••• 1- Planlı Dönem Öncesi •••• ••••.••••••••••••••••• • 2- Planlı Dönem •.••.•• • ^{• • • • • • • • • • • i • • • • • • • • • • • •}

GÜNür~ÜZDE İLİN SANAYİLEŞI'iE HAPtEKETi ••••••••••••• • 4

7,

1- İl Sanayiinin İstihdama Katkısı •••••••• ••• •••• 14 2- İl imalat Sanayiinin GSYİH'daki Yeri •••••••••• 16

3-

İlin GSYİH ile Türkiye GSYİH'nın Karşılaştırıl-

ma~ı. ,..... ... . ...

. . . 17

4- !lin ~amuve Öze~ Sektör Yatı~ımları ••• ~~ · ~·!• • 22 a- Küçük Sanayi Siteleri •••••••••••••••••••• .,. 22 b- Organize Sanayi Böl gesi ••.••••.•• ••••• •• ••• 23

2- TARII··i SE1~TÖRÜ • .••• , •• ••••• , • ., •. •••• , • • • • • • • • • • • • • • • • 25

3-

A- COG~..P-2! KONUEU VE kRAZİ DtJRU~ftJ ••

. . . . . ^. . . . ^{. . . . .. 25}

B- TARlr'iiN YAPISI. • . • • • • • . . . • . . • • • • • . • • • • • .. • • • • .• • • • • ²⁶

C- İL ARAZİLJ::RiN TARIIvJ POTANSİYELiNE ^o GÖHE SINI:FLAN- J:. IltiLI·.-Lll.SI • .... .. . . . . . . .. .. . . . . . · • • • • • • E- (.?J~~K YILLARA ^o GOGRE EK!L!ŞLER ••••• _• • • • • • • • •

. . .

P..:i: Zl·o:i::T SEKTÖRÜ •••• •••• ••

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

• • A- EGİ'Iirıi VE ~~iJLTÜR •• •••• •• ••

. . .

^..

. . . . . . . . . . . ^. .

••••

1- E~itim Hizmetleri.

. . . .

^• • • • •

. . . . . . . . . . . . . . . .

a- İlköbretim •••••••• •

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

^~

. . .

b- Ortaö~retim ••••• ••

. . . . . . . . . .

c- Liseler ••.•.••••. _{• •}

. . . . . . .

d- YUksekB~retim •• • ••••••••••.•••

2- Halk E~itirn Hizmetleri ••••••.•••• •

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

• • • • • • • • o •

B- 'JLAŞTIRt¹lA •••••••

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

^,

. . . . . . . . . . . .

1- l'~arayolla.rı ••

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

^,

. . . .

l!ıl.ı.l

30

31

35 35 35

35

37 39 41 42

43

3- ^{Ha\7ayolları . .. . . . . . . .}. . . o • • • • • • • • • • • • • • • • •

i-~ .. , ... --.---. _ _._ ,· .

C- E.ı...:l:..l~_R_tK Ll\LRJ l.SI . .. . .. .. . . . .. ... . . . . . ~ . . .. . ..••.

D- HABERLEŞl'·IE . ••• ••••••.•.•• .• " • , •••. •. • ^{o • • • •} • • • • • • •

İKİHC! EöL:Ji'vl

GEL!ŞI1E.N!N DİNAM!K FAKTÖRLER!N!N

!L . AÇISINDAN

DEGERLENDİR!LMES!

1- İLİN SANAYİL~ŞJ-:E PROBLEI'·:LERİ ••••••• •••••• _• • • • • • • • • • •

A- Y •. Jü·-:D SEK~'ÖRÜ FROBI2f',ER! ••••••• ••••• ••• •••••• •••• B- ÖZEL S:SXTÖR PROELJ~f·1L:t;Rİ •••••••••••••• •••••••• ••••

C- ORTA··. VE KÜÇÜK SANAYİ PROBLEMLER! •• ••• ••

. ^. . . . . . . . .

51 52 56

57 57

58 61 2- İL1r~ TARD¹!SAL PROBLEl·~LERİ ••••• •••• ••••• , ••• ^{! • • • •• • •.• ,}

3- İJ~İH H!Zl·~T SEKTGRÜ PROBLEi·1LER1 ••• ••• • ••••••••• ••••• .,_,63

67

1-

2-

3-

4-

ÜÇÜNCÜ BÖLÜ~'i

l·--:A:LA.TYA ı EIN EKONOI'ItK K.hLKINHASINDA

GDı·;:t:'i:öoG-u--·j:j;}\DOLÜ. PROJESİ ı NÜ~ YERi

GAP ı A GEl\"EL B .. t.KIŞ . . . • . . . •• ^o • • • • • • • • • • •• • • • • • "' • •

GAP'IN ALT PROJLLERİ ••••••• •••••• ••••• • v• •••••• • • • • •

BCLCEN!N SOSYAL lAPISI •••• ••••••• •••• •• ••• •••• •••• •• GAP

ı n~

ⁱ·':ALATY_A_.' EIN

EKOHOi··~İK

KALkilü:ASINA OLACAK

ETKİ -

L

-:..-nr· .

~

- .• . . . . . .

^~

. . . . .

^~

. ^- . . . . . . . . . . . . . .

^~

. . . . . ^. . . . . . . . . . .

D(~R:CUNCÜ BÜJJÜI•1 r~>.LEIN1'1A İÇİl·! B:iR hCDEL

SANAYİİI~!l\ ECLGESEL KUTUPLA~·l'-1ASI V"L Ç:St::tRDEK ECLGE

1- GEL! şr·1E I'1JıRKEZI.~R1 ••• ••••••••• •• ••••.••• . ••••.• •••••

2- Cl\CÜ SBKTCR -ı.rEY .. A SE'KTÖRIL KUTUPLAŞI·~A ••• •• • ~ •••••• •••

3-

El:LGESEL -v.l:J s:;KTÖREL BÜTÜ~~Ll:ŞHEDEN YAYILI'·J.AYA GEÇİŞ ••

4- l'JODELİN İM lTfGULAlx~t~SI ••• •• ^{o • • • •} • • • • • • • • e • • • • • • o • • •

S "''JUÇLJ ^{L'ı\ . ~.\ u . • . . • • • • • • • ., •} • • • • • • • • , . . . . .. . . . . _{• • • ~ ' • • e • • • •}

;rAYDliLı\1\ ILA.l~ It./! .. ~ l'~l'\.1tLP.R • . ... . . . . . ...... . . . . . .

. . .

;r,ı ·ı.

69

70

77

76

81 83 88

91 92

95

ÖNSÖZ

Eu çalışma, İn5nü Universitesi Sosyal Bilimler Enstittisli !şletme Ana Bilim Dalı'nda Yüksek Lisans Tezi

olarak hazırlanmıştır.

Bu çalışmanın hazırlanmasında benden yakın ilgisiİli

esirgemeyen, Tez Danışman Hacarn Doç. Dr. İbrahim Erol'a,

1

Doç. ·~r. A. Ali Karaca'ya, de~erli fikirleriyle bana yol

g~steren Arş. GBr. ^Naci Karaduman'a ve gerek kaynak tara- ma ve gerekse bu tezin daktilo edilmesinde bana yardımcı

olan ö~r. Gör. Fikret Otlu ile arkadaşını Hacı Gönültaş ve emet;i "seçen·-aı-se·r "arkadaşlara ayrı ayrı teşekkür etmeyi borç bilirim.

\

^{29 Ekim 1989}

Ali Aksoy

:ı:ı 111¹

GİRİŞ

Cumhuriyetten bu tarafa varolan ve r;ünümüzde de öne- mini l~oruyan Türkiye' nin d.ogusu ile batısı arasındeki sos- yo-ekonomi k f,elişmişlik farkları günümüzün en önemli so-

runlarından bj_ri olare.k kendini gösterme;ye devam etmektedir.

Sosyo-ekonomik kalkınmanın ülkenin her yanında ve ay-

nı un~a olmayaca~ı gerçe~inden hareketle, çeşitli ekonomik tedbirlerl e bölgeler a~ası gelişmişlik farklarınJ. giderici planlar geliştirilerek ülke çapında homojen bir yapı oluş­

turulmaya çalışılmaktadır.

Bu çalış~anın amacı, geri kalmış bölgeler içinde yer alan, ilimizi.n, eKOl10tÜk-·ve .SÔ.sy.al-·y-apısını inceleyerek, var olan imk2nlardan ne derece yerarlanıldı~~nı araştırıp,

sektörel eksikli1\leri t esb:i.t edip, çözüın için öneriler ge-

tirmekti. ro.

\

Bu çalışma dbrt ana böltimden oluşmaktadır.

Birinci bölümde, gelişmenin dinamik faktörlerinin

r.ıevcut durumu, sanayi , tarım ve hitmet sektörlerinin sta- tik yapısı t Rblolar yardımıyla·incelenmek"Gedir.

!kinci bfl0.md.e, §::elişnenin dinamik fattörlerinin iliniz açısından de~erlendirilmesi, ilin sanayi problem- leri , hizmet ve tarım sekt~rli problemleri incelenerek sek- tfrel eksiklikler GÖZ fnüne serilmeye çalışılmıştır.

ililll

2

Bu çalışmanın üçüncü bölii~ıünde ise, Malatya 'nın

ekonomik kalkıniliasında GUneydogu Anadolu Projesi'nin yeri ve önemi üzerinde durularak, GAP'ın alt sektörleri 3Çıkla-

narak Proje tamamlandıktan sonra elde edilecek üretim artı- şının ilde degerlendirilebilmesinin Malatya'nın sosyo-ekono- mik yapısına olabilecek etkileri incelenmektedir.

Bu çalışınanın son bölümünde ise, kalkınma için bir model ele alınıp bu model içerisinde il için uygun öncü sek- tör tesbit edilerek, merkezden çevreye do~ru gelişme üze~in-

de ^{durulmuştur.}

\

Tablo 2

1964 Sanayi İşyerleri Sayımına Göre Nalatya'da

Büyük İmalat Sanayi Kuruluşları

(%)

Ücretli Katma Ücretli

Yapılan

İşyeri İşçilerin De gerin Ödemelerin Sektörler

Özel Devlet. Toplam

Sektörlerin ^Payı - ^Gıda Sanayi - Tütün Sanayi - Dok. Giy. ^Eşyası

ve Deri Sanayi - Taşa Toprağa

Dayalı Sanayi

Toplam

Dağılımı

60.0 40.0 1oo.o·

30.0 20.0 40o·o

ıo.o

ıoo.o

DalSılımı Dağılımı Dagılımı

3.8 1.2 lo5 96.2

98 .8 98 .5

· 100. o 100.0 100.0

23.1 21.9 19.7 16.4 36.3 14.5

58- .6 --

^·-·-·-41~

5 . ... ..

_66.1

1.9 0.3 Oo7

100.0 100.0 lOOoO\

Kaynak: D.İ.E. 1964 Sanayi Ve İşyerleri Sayımı, E.! .E.MatbaasJ.

Ankara,I967

Tabloda görüldüğii gibi işyeri daGılımında 5tı 60 olan özel sektör, ücretli işçilerin dagılımı, katma de~erin da-

~ılımı ve yapılan ödemeler da6ılımında çok küçük payıara

sahiptir bunun sebebi,

c·

zel sektör i::;yerlerirı.in çok olr:ıası-

na 1<a.rşılık küçük çaplı i şyGri olmasını göstere biliriz.

Devlet Eektö~~nür. işyeri da~ılısında

%

40 lık bir

orana Gahip oldu~u halde işçi ea~ılırnı, katma de~erin da-

~ılımı ve ;yapılc;.n ödemelerin da~ılırnınd.a çok yüksek paya salıip olmasının sebebi:. kamu sektörünün işyeri sayısının az olmasıno~karşılık büyük Ç&plı işyerlerine sahi~ olmasını '

göstere biliriz.

7

2- Planlı Dönem (1968 ve sonrası)

Bu dönemin !lk on yılı il sanayiinde önemli sayıla-

.cak yatırımların yapılmadığı bir dönem olmuştur. Malatya,

-1968 yılında ¹¹Kalkınmada öncelikli !ller" kapsamına alın­

masından sonra 1970 yılı ve sonrası özel sektc·riin çeşitli

dallardaki yeni yatırımları ve kamu kesiminin genişletil-

mesi yatırımları ile bir canlanma dönemine girmiştir.

1970'li yıllarda ilimizde en çok işyeri açılan sana- yi dalı Gıda Sanayiidir. Bu sanayii, Dokuma, Taşa toprağa dayalı sanayi izlemektedir.

Bu gelişme aşağıda yer alan tablo 3'de görülmektedir.

Tablo 3'de görüldü@ gibi , sanayi yatırımlarının ço-

ğu hafif teknoloji ve k_üçük ölçekli yatırımlardır.

Bu yatırımlardan gerek istihdam gerekse teknoloji

bakımından büyJk ölyekli sayılabilecek kuruluşlar şunlar­ dır. Soykan Süt Fabrikası, Kaykur Kaysı Kurutma ve pulp Sanayi, Yem ve Gıda Sanayi A.Ş. , Yem fabrikası, Yifaş Gi- yim sanayi , !pa ş İplik Fabrikası, Haksan 1\'lakina Sanayi, Mor-

maş Orman Urünleri ve Nobilya Sanayi ve Kağıtsan Kağıt ve Karton Sanayi.

Yukarda Sıralanan işletmelerden bazıları ekonomik ve hammadde kıtlı~ından üretim dışı kalmışlardır. Soykan Süt

Fabrikası ve Ka~ıtsan'ı örnek gösterebili riz. Kaykur ve

Yifaş üretime uzun bir süre ara verdikten sonra faaliyete tekrar geçmişlerdir.

Tablo 3

1970-1982 Döneminde

Malatya'da Gerçekleştirilen

!malat Sanayi'Ve Özel .Selctör Yatırımları

Kuruluş Adı Tarihi ^Kuruluş

Gıda Sanayi

- Özkan Un ~'abrikası

- Yeni Un Fabrikası

- IVJalatya Un Fabrikası

- ^Magsaş Bereket Un F. - }fırat Un Iı'abrikası

- Kay-tur Kayısı Kur.

- Özkan Kaysı İşl. Fa. - Elmas Kaysı İşl.

- . . ..

- Kanat Tic. Ko ll. Şt . • - Soykan Süt Fabrikası

1962 1974 1975 19.77 1980 1977 1979 1980 1980 1977 - Yem ve G·icı:· San-~ ... · - 1972 - Kayısı Kola ₁₉₇₅

Kapasitesi

45.000 Ton/yıl

100 Ton/Gün 76 Ton/Gün 100 Ton/Gün 54 Ton/Gün 3.000 Ton/Yıl ı.ooo Ton/Yıı ·

2. ~-00 Ton/Yıl . ..

10 Ton/Gün 25 Ton/Gün 80 Ton/Yıl

65.000 Kasa/Yıl

Çalışanlar Sayısı

1982·

21 22 31·.

\

32'.

21

50-200 Mev.

·54 13 . . 66 30 20 13 Dokuma ve Giyim Sanayi

- ^Yifaş Dokuma San. ₁₉₇₂ 12.000 Tak. El./Yıl 277 - İpaş İplik Fab.

Taşa Topraga Day. San. - Solmaz ^Tu~la Fab. - Uçak Tugla Fab • .

- Teksan. Kireç San.

Hetal Eş. Mak. İmalatı

·- !1a1csan Hakina san. - Dogu Aküm. San. - .!Viormaş

- Kağıtsan

1976

1974 1982 1982

1980 1981 1981 1981

L~. 000 Ton/Yıl

4.8 Mil. Adet/Yıl

20.000 Adet/Gün 90.000 ton/yıl

2.400 Trafo/yıl

73 adet/yıl

11.400 tk./yıl

25.000 Ton/yıl

383

57 25 35

95

lO 115 175 Kaynak: Malatya Ticaret ve Sanayi Odası, 1986 yılı Ekono-

mik ve Ticari Durum Hakkında Rapor, 1987, Malatya.

Bu dönemde işletmeye açılan 21 sanayi kuruluşundan

en çok işyeri açan sanayi kolu 12 işj':eri ile gıda sanayi olmakla beraber, istihdam ve tiretim kapasitesi bakımından

dokuma sanayi ilk sırada yer almaktadır. Bu kuruluşların.

hizmete girmesi ile dokuma ve giyim sanayi il imalat sana- yiinde büyük ölçekli j_şletmelerin en :yogun oldugu sektör

durumuna

gelmiştir.

1974-1980 döneminde özel sektörce yapılan toplam ya-

tırıralar aynı dönemde kamu kesimince gerçekleştirilen geni~-

letme yatırımlarının l/5'i kadardır.

İl sanayiinde yaratılan katma değerin ve istihdaının dasılımında da kc.rrıu sektörü yatırımları özel sektör yatırım- l2.r:ı..nda.n kat kat ^fazladır~ Bu ise ^şöyle bir sonuç ^dogurr:ıak-

tadır. !lde eerçekleştirilen özel sektör yatırımları kliçlik ölçekli yatırımlardır.

C- GÜNÜNÜZDE İLİN SANAYİLEŞI'lli HAREKETİ

En son Genel Sana;yi ve işyerleri sayır.ıı yurdumuzda 1980 yılında D.1.E. tarafından yapılmıştır. 1980 Genel Sa- nayi ve iş;yeri sayımı sonuçlarına göre ilde toplam 1584 ad.et lO'dan az ^işçi çalıştıran işyeri bulunmaktadır. Bun-

ların ço[:';unl ^{uğu planlı} dönerod e ^{kurulmuştur.}

Aşağıda yer alan tablo 4-¹de görüldü.bü gibi en çok

işyeri metal eşya, makina ve teçhizat, ulaşım aracı, ilmi ve mesleki ölçme aletleri sanayiinde bulunmaktadır.

Tablo 4 Malatya

İmalat Sanayi Alt Sektörleri !tibariyle

!şy~ri Büyüklükleri Ve

Kuruluş Yıllarına Göre !şyeri Sayısı

(lO Kişiden az işçi çalıştıran işyeri)

Kişi !şyeri ^Kuruluş

Sel{törler Sayısı Sayısı

..•. 1923 1923

1220

-İmalat ı 420 3 6

Sanayi 2 522 2 ^\ _·, 2

3-4 452 ^{ı \} 2

5-6 132

7-9 58 ^ı

-Toplam 1.584 6 ll

ı lO

-

Yılları

1951 1264 47 58 42 13 7 167

-~ıda. 2

içki ^{- .. ... ...} . .... ·-^{·-·-~ -..}

ve 2 10 ^ı

Tütün 3-4 31 3

Sanayi

5-6 22 4

7-9 21 ı 4

-Toplam 94 ^ı 14

-Dokuma ^ı 91 ^ı 6

Giyim 2 129 ^ı lO

Eşyası

ve 3-4 79 ² 8

Deri

5-6 13 3

Sanayi

7-9 •7 ^ı

-Toplam 319 ⁴ 28

-Orman ^ı 32 3

ürünleri

ve ²

90

^lO

I•1obilya

3-4

85 8

Sanayi

5-6 19 ^ı

7-9 ll ı

-Toplam 237 23

1965 1281 364 459 407 119 50 1.399 8 9 28 18 16 79 \ 84 118 69 10 6 287.

29 80

77

ıs

lO 214

./ ..

Tablo 4'ün Devarnı

Sektörler

-Kağ;ıt

U

rünleri ve

Basın

Sanayi

-Toplam -Kimya

Petrol Kauçuk Plastik Ürünler Sanayi

-Toplam

-Taşa Toprağa Dayalı

San·ayi -

-Toplam

Kişi Sayısı

ı

2

3- 4

5-6

7 - 9

ı

2

3- 4

5-6 '7=-9''

ı

2

3-~

5-6

7 - 9

-I··ıetal Eşya l~'iak. ve Teçhizat Ölç. Alet Sanayi

ı

2

;.;.4''

5-6

7- 9

-Tople.m -Diger

Imalat Sanayi

-Toplam

ı

2

3- 4

5-6

7 - 9

!şyeri So.yısı

2 8 7

ı

18 6 6

5

ı

18 6 3 3 2 14

109 121 166 59

464-

6

3 2

ı

12

•.•• 1923

ı

ı

ı ı

2

ı

ı

'

Kuruluş Yılları

1923 1951 .1950 1964-

2

ı

ı

4

ı

l l

.

^ı.

7

4 lO

3 24-

1

ı

1965 1981 6 6

14

6 6

5

ı

18

5

:ı, · /

2

2 12

ı 2

115 155

56 9

437

4 3 2

ı

lO Kaynak: D.l .. E. 1980 Genel Sanayi ve işyerleri Sayımı, D.! .E.

Matbaası, Ankara, 1981.

Tabloda yer aldığı t:;ibi, "Hetal Eşya I"lakina ve Teç- hizat, İlmi ve l•1esleki Ölçme Aletleri Sanayi"inin işyeri ·

sayısının fazla ^olmasının nedeni bu gruba giren imalat sana- yi alt dallarının çok oluşu ve bakırcılık ve sobacılık sana- yiinin yogun ^olmasıdır.

Ancak, bu sanayi dalındaki kuruluşların çogunlu~u

1 yada 2 kişi çalıştıran lcüçük işletmelerden oluşmaktadır.

İkinci sırayı 319 işyeri sayısJ. ile "Dokuma, Giyim

eşyası ve Deri Sanayi¹¹ oluşturmaktadır.

üçüncü sırayı ise ¹¹0rman ürünleri ve ı~Iobilya Sanayi

el:JJaktadır. Dördüncü sırayı ise "Gıda, !çki ve Tütün Sanayi¹¹

almaktadır. Bu sektörün işyeri sayıs~nın az olmasına rağmen

·gerek istihdam ve gerekse· toplam· sanayi üretimi -i·çindekİ·-· ··-· -····

payı ile ilimiz sanayi içerisinde önemli bir yer tutmakta-

dır.

!lde imalat sanayi işyerlerintn, Türkiye toplamı için- deki sayı ve ;yüzde olarak :re ri: tablo 5 'de görülıi!ektedir.

Tablo

5

İnalat Sanayi Kuruluşlarının

!'lalatya ve Türkiye' de Sektörler Itibüriyle ra~ılımı

(10 kişiden az işçi çalıştıran işyerleri)

Sektörler

Gıda İçki ve Tütün Sanayi

Dokuma, Giyim ^Eşyası ve Deri San. Orman Ürünleri ve i•iobilya San.

Kağıt Ürünle:ri ve Bas:ı.n San.

Kimya, Petrol, Kauçuk ve Plastik

Taşa 'I'opraL~a Day al ^ı Sanayi rvletal Ana Sanayi

l·'ietal ^Eşya, l·la'ki!la, Teçhizat,

!lmi ve i'~ es. Ölç. Alet san. Di5er İmalat Sanayi

_Toplam

Malatyaıya Bartlı Ilçelerdeki

·T·o·pıam San.ayf

Toplam

\

Türkiye 14.74-0 49.953 32 • .5'?4 3.637 5.154- 5.521

608.

61.113 3.734

13

i1alatya

94

319 237 18 18 14

Lı-64

12 1.176

l.J-08 lo584

(%)

0.637 0.638 0.727 0.4-95 0.349 0.253

0.759 0.321 0.664

0.894 Kaynak: D.İ.Eo 1980 Genel Sanayi ve işyerleri Sayımı, D.!.E.

Matbaası, Ankara, 1981

Tablo 5' de görüldü~;ü gibi il 11erkezinde yer alan toplam 1176 ^işyeri Türkiye genelindeki 177.034 işyerinin,

%

O. 564·¹ ünü oluşturmaktadır. Bu. oran ilçelerdeki 408 ^{:i. ş-} yerinin katılmasıyla % O. 89L~' e yükse1mekteC.ir.

1- !ı Sanayiinin !stihdama Katkısı

1985 yılında yapılan Genel Nlifus Sayımı Sonuçlarına

göre, i l nüfusunun 263.914 kişi olduğu, bu nüfusun 183.711

kişisi tarım kesiminde, 43.685 kişinin ise tarım kesimi dı- şındaki üretimde çalıştığı tablo 6'da görülmektedir.

Tablo 6

1'1alo.t;ya 'da

!ktisaden Faal Nüfusun

Sekt~rlere Göre Daeııımı

Sektörler Sayı

-Tarım Sektörü 183.771

-İme.1a.t Sanayi 1¹~. 334

. . . ·- ··-· - ^- ....

-Diger leri 65.869

Toplam 263.914

-Tarım Dışı Üretim 43.685 -:tmalat Sanayi 1¹~. 3314·

(96)

69.61 5.43 24.96 1oo.oo 100.00 32.8i

Kaynak: D.İ.E. 1985 Genel Nüfus Sayımı Sonuç1ar:ı.1 f·'ıa1atya İli Nüfus Sayımı Sonuçları, D.1.E. Matbaası, Ankara, 1987 Tai:üoda görü1dügü gibi, tarım dışı üretimde çalışan- lc.rın yaklaşık

%

32'si imalat sanayiinde çalışmaktadır. İma­

lat sanayj.ind.e çalışanlar- toplam iktise.den faal n\ifusun

%

5·43 'ünti teşkil etmektedir. Sürekli çalışmanın ve en~~

e;izli işs.izlig;in imc.lat sanayi oldu6unu düşünecek olul'sak bu rakamın küçül<senmeyecek kadar olduğu anlaşılmaktadır.

Tablo

7

I'2alatya 'da

imalat Sanayiinde Çalışanlarin SektBrlere GBre Da~ılımı

Sektörler- Erkek

-

^{İmalat Sanayi} 'roplarn · .. 12.277

-

^Gıda-İçki ve Tütün Sanayi 3.763

-

^Dokun:a ve Giyim Snnayi ^L~.284

-

_{Orman ü:ı;-. ve H6bilya Sarı. 1.592}

-

^{Kağıt Ürün.} ve Bas. San. 260

-

^Kimya-Petrol-Kauç. ve Pls. Sa. 251

-

^{Taş ::ı.} 'l'oprat~a Dajralı Sanayi 127

-

^Jvıetal .Ana _.. Sanayi 104

-

^Ivletal ·Eşya· ıvlakiria Sanayi 1.712

·--,·

-

^{Dig:er 1malat B anayi 184}

15

Kadın Genel

To:Qlam

uo

2.057 ^ıı.ı

.•

334 100.00 956 ¹

+.

719 32.93 1.022

5. 306 37.02

l l 1.603 11.18

c,

./ 265 1.85

6 257 1.80

6 133'

o·.

92

"A 1C7 0.75

. /

29 1.741 12.14

19 203 1.41

~ı:ı:ynak: D.!.E. 1985 Genel ~üfus Sayımı Sonuçları, fvlaiatya İli 1~1~fus Sayımı- Sonuçları, D.I.E. l¹1atbaas:ı:·, Ankara, 1987.

İl i malat sa.nayiinde çalışanların alt sektörlere e;öre

dagılımına bs.kacak olursak, tcıblo 7' de görüldüğü. gibi toplam

\ 14.334 kişinin çalıştıtSı imalat sanayiinde en fazla istihdam

5. 306 ^kişi ele dokuma ve gi;yirn sana.yiindedir. Bu rakam imalat

· t ı

· ·

^{d ·· d} J ı c:/.. ·7..,.., o~

• · ·

sanayı op arnı ıçın e yuz e o .arac r.; ..;r• c. dır. Dokuma sana- yi inin LJ .• 719 ve % 32. 93 ile gıda, içki ve tütün sanayii, 1. 7L~l ve ^~ 12. lLl- ile metal e ^şya ve m aleina teçhizat, ^ula.ştır­ Tha ve ilmi-mesleki ölçme araçları sanayii, 1.603 ve

%

ll.l8

ile Orman tirlinleri ve mobilya sanayi takip etmektedir.

!şyeri sayısında daha gerilerde kalan dokuma ve gıda

içki ve t ütün sanayiinin istihdamda ilk sıraları aldığı gö- rülmektedir. Bu da i ldeki kamu ^yatırımı olan 'l'ekel, Sümerbank ve Şeker Fabrikalarının paylarının bü.;yük oldu~un-q. göstermek- te<iir.

Özel TeŞebbüs işletmelerinin sayılarına baktığımızda

işyeri çoklu~una karşı, küçük ölçekli kuruluşlar olduğundan

daha az kişiye istihdam imkanı sa~lamaktadırlar.

2- İl imalat Sanayiinin G.S.Y.! .H. 'daki Yeri

İl faal nüfusunun

%

70'inin tarımla geçinmesine kar-

şılık üretirnin önemli bir kısmı imalat sanayii sektörlinde

olmaktadır. ımalat sana;yi üretimi ve G.S.Y.! .H. içindeki pa- yı 1979 yılından 1986 yılına kadar, 1982 yılı hariç artmış- tır.

Tablo 8

~alatya GSYİB'nın

0retim Faaliyet Kolları İtibariyle Dagılımı

Sektörler

Tarım

imalat Sanayi I·1adencilik ve

Taş Oco.~ı

Elektrik Gz.z

Su

!nşaat

Ticaret

Ulaştırma

(%)

Yıllar

1979 1980 1981 1982 1983 1985 1986

32.59 29.46 27.04 33. 21 23.74 20.24 20.25 10.07 20.74 25.45 13.15

30.3~

^{37.86 38.49}

0.78 0.68 0.66 0.77 0.57 0.52 0.54

0.86 0.77 0.74 0.95 0.73 0.69 _0~73 7.68 4.08 3.92 ^{ı.ı .•} 76 3.65 2.92 3.07 8.69 7.27 6.32 7.69 6.15

5.55

5.60 6.91 5.82 5-53 6.66 5.15 4.47 4.16

/

Kaynak:

! . S. O.

G.5.Y.!.H. 'nın İller !tibariyl~ Dağılımı

1979-1986, Yayın No: 1988/8, Avcıol Matbaası, s.75,

İstanbul, 1988.

1979 yılınnan 1986 yılına kadar li G.S.Y.İ.H. 'sı 26 kat artmışken, imalat sanayi üretimi ise 116 kat artmıştır.

17

Bu hızlı yüksek artış sonucunda 1979 yılında G.S.Y.!.

E. içinde 96 10.07 bir pa.ya sahipken 1983 yılında

%

30,31 1984 yılında

%

32.09, 1985'de

%

37.86 ve 1986'da ise

%

38.49'a çıkmıştır.

1986 yılında Türkiye Imalat Sanayiinin üretim de~e­

rinin Türkiye G. S. "Y

. 1.

H. içindelci payının % 26 dolayında oldu~u göz önüne alındığında il imalat sanayiinin, Ti..irkiye

ortalamasının çok üstünde olduğu anlaşılmaktadır. (1.8.0.1986)

3-

ilin G.S.Y.!.H. 'sı ile Türkiye G.S.Y.! .H. 'nın Karşılaş-

tırılrnc:tsı

!lin Türkiye GSY!H içindeki payı 1979 rakamlarına:

göre

%

0.68 iken 1986'da

%

0.98'e yükselmiştir. ll imalat sanayi, T-ürkiye ir.ıa1ak sanayi uretimi .i.çinde 1979' da 56 O. 31' lik paya sahip iken 1983'de

%

l.l6'ya, 1985'de

%

1.59'a

yül'.:selmiştir. 1986 yılında 96 1.59 ol~rak kalmıştır. 1985 ile 1986 yılı içerisinde bir artış GÖzlenmemiştir.

Tablo 9

! lin Üretim Faaliyet Kolları !tibariyle Katma Değerlerin

Türkiye Üretim Faaliyet Kolları !tibariyle Katma De~er !çindeki Payı

Sektör le:::- 1979 1980 1981 1982 1983 1985

Tarım ı.oı ı. Q[t. ı. 07 1.06 lo Ol ^ı.o1

İmalat Sanayi 0.31 0.78 0.97 0.41 1.16 .1.59

~laden-'I·aş Oc. 0.49 0.49 0.49 0.49 Üo49 0.49 Elk-Gaz-Su 0.38 Oo38 0.38 0.38 0.38 0.38

!nşaat 1.06 0.65 0.69 0.72 0.72 0.70 Ticaret 0.41 0.41 0.37 0.37 0.37 0.37

Ulaştırma 0.50 0.50 0.51 0.52 0.52 0.51

1986 1.01 1.59 0.49 0.38 0.76 0.37 0.49

Kaynak:

1 . s . o.

G.S.Y.!.H. 'nın !ller İtibariyle Da.ğ.l979-1986

Yayın NO: 1988/8, Avcıol }·latba.ası, s. 121, Istanbul, 1988.

I ^{·· ı}

^sanayi tiretiminde

^.

son yıllarda

^J

hem G.S.Y. ¹ ·.H. ve hemde Türkiye i~alat sanayi üretimi içindeki payı itibariy- le önemli d.erGcede artmıştır. !lin 198·4 yılı itibariyle G.S.Y.!.H. 'nın büyüklüğüne göre Türkiye sıralamasında 28.

sırada

^yer

aldı gı

görülmektedir.C2 )

İmalat sanayi liretirn de~eri itibariyle ise

9.

sıra­

da gelmektedir. (?)

Türkiye'de sanayi ve sanayi üretiminin birkaç ilde

toplandı~ı düşünülürse yukardaki verilerin il açısından

fazla sevindirici olmadığı _. söylenebilir_. .

... .. -. . . .

İl, son yıllarda imalat sanayi üretimi artan iller grubuna girdif;inden ^gelece~e iyimser ^{bakabi:ı_eceğimizi sa~-}

··-· · · lamaktadır.· Yine de ilin imalat sanayiinin a~ırlığını kamu

sektörünün. meydana getirdi~i göz önüne alınırsa özel sektö- rün geliştirilmesi konusu ağırlık kazanmaktadır.

İld. ~k i

tesislerin gerek kapasite ve Gerekse üretim

miktarı olarak en büyükleri devlete ait sanayi ^{kuruluşları-}

d. ır. Bu..Y}lar: Sümerbank, Şeker Fabrikası, Te:kel Sigara :ı a.b-

rikası, Et ve ^Balık Kurumu Malatya Et ^{Kombinası'dır.}

Özel sektöre ait büyük elçekli kuruluşlar olan Ka-

ğ::;_ ts an ile S oJ-' kan Süt i•J:amulleri Fabrikaları faaliyetlerini

bi~kaç yıldır durdurmuş bulunmaktadırlar. Özel sektcre ait belli başlı ha.len faaliyette buluno.n fabrikalar ise, !paş,

(2) !SO, G.S.Y.!.H. 'nın !ller İtibariyle Da~ılımı,

1979-1986., Yayın No: 1988/8, Avcıol t•1atbaası, s.21'? !st. 1988 ( 3) !SO, a. g. e. s. ı 79.

19 .

maksan, ^{Yifaş, Boyataş, Güntaş} ve ^I1ormaş Hobilya Sanayiidir.

Tablo 10, ilde mevcut kamu ve özel sekt()re ait sana- yi kuruluşlarını, üretim konusunu, kapasi tesini, i.i.retim

miktarı ve istihdc:ımını gr:·stermektedir.

Tabt{) lO'da e;örüldügü gibi il belli başlı sanayi sektör-

lerinin biiyük çogunlu~u atıl kapasite ile çalışrnc..ktadır. Atıl kapasitenin ilk ^sırasında ise un ^fabrikaları 5elmek- tedir. Sanayi sekti"'·rlerindeki ^atıl kapasi tenin üstüne ^çıka.- bilmek i çin hc.mınadde ve pazarlama problemlerinin çözülmesi

gerekrcektedir.

ı-··

~eker fah.T.A.~. ~eker

E.e.Kur.Malatyes Et San.t·Ues. ^Gıda San.

Maksaş Gıda ve Un San.A.~. Un ve Kep.

Anadolu Un Fab.A.~. Un ve K ep.

G"ı.izet Un fab.Koll.~ti. Un ve Kep.

Halit Ziya Özkan Un rab. Un ve Kep.

Fırat Un Fab.Kol L. ~ti. Un ve Kep.

Yeni Un Fab.Ltd.~ti. Un ve Kep.

Sinantılar Un Fab. Un ve Kep. Kaykur Kayısı Kurutma ve Pulp Fab. Kuru kayısı

Pes.ve pulp

Kayısı Kota Mevsim Gazozu Me§rubat Soykan Süt ve Süt Mamülleri Fab. ~üt ve Süt.N.

Yem ve Gıda San.A.~. Karma yem

Tekel Sigara Fab. Filitreli Sig.

Boyataş .tsoya Dağıtım Sanayi A·.::ı. 5oya Sümerbank Pamuld u San .l>iiessesesi Pamuldu

Nensucat

3.600 T/G.Pancar İşl. 400 llü yü.k 2000 K .li.A/Gün 30.000 T/'i

2Lı.OOO T/Y 33.000 T/Y 45.000 T/Y 11.400 T/Y

120 T/Gün 15.600 T/Y

3.600 T/Y 6.080 ~işe/S.

24 T/Gün

24.000 T/'i 18.264 T/Y 3.000 T/Y 20.000.000 M/Y 6300 T/Y

13.300 T/G.l986 Yılı kapasitesi Üre tim %20-25

7.221 T/Y 5.000 T/Y

7.000 T/Y 3. 700 T/Y 950 T/Y

9.000 T/Y 5.LOO T/Y

l. 300 T/Y 35.000 Kasa

890 Kişi

99 Kişi

30 Kiji 21 Ki şi

20 Ki§ i 25 Kişi

9 Kişi

13 Kişi

26 Ki şi

50-200 Nev- simlik.

1982 yılından itibaren faaliyetini durdurmuş

tur.

ıo.ooo T/Y 12.237 T/Y 2.200 T/Y 12,000.000 'H/Y 4067 T/Y

20 Kişi

1725 Kişi

93 Kişi

2216 Kiş i

1\) o