Imam Gazali'nin Risaleleri Dogru Olan Olgii. A Ariflerin Yolu. Lediinni ilim

Imam Gazali'nin

_Risaleleri • 7-8-9

Dogru Olan Olgii

A

Ariflerin Yolu

Lediinni ilim

Ofset Hazirhk

Elit

Baski C^evik

Istanbul 2004

ISBN

975-290-630-3

Hikmet

Ne§riyat Ltd. §ti.

Sumer

^Mahallesi

^24.Sokak No:

13

Zeytinburnu

^- Istanbul

Tel: (0212) 415 22 41 (pbx).

Fax: (0212)

415

33 35

www.hikmetnesriyat.com

DOGRU OLAN

•• ••

OLgu

ARiFLERiN YOLU LEDUNNi iLiM

Telif

imam ^Gazali

Tehzip ve tekmil

Abdulhalik Duran

Hikmet Ne§riyat

igiNDEKILER

YEDINCi RISALE

DOGRU OLAN _OLgU

₇

SEKiZiNCi RiSALE

ARiFLERIN YOLU

₅₃

Prensip 54

Kalbin

Halleri 58

Niyet Etmek

₆₁

Zikretmek

₆₂

§ukretmek

₆₅

Yataktan

Kalkmak

₆₆

Libas

Giymek/ _{Giyinmek 67}

Misvak Kullanmak

₆₉

Kaza-i

Hacet Yapmak

₆₉

Abdest Aimak

₇₁

Evden (Jikmak

₇₂

Mescide Girmek

₇₄

Namaza Durmak

₇₆

Namazda Okumak

₇₇

Rukua gitmek ve Secde Etmek

₈₁

Te§ehhiid

Okumak

₈₃

Selam Vermek

₈₇

Dua Etmek

₉₀

Orug Tutmak

₉₄

5

Zekat Vermek

97

Haccetmek

_10J

Selamet Bulmak

104

Uzlet

Etmek

¹⁰⁵

Ibadet

Etmek

¹⁰⁷

Tefekkur Etmek

108

DOKUZUNCU ^RisALE

LEDUNNliLIM

¹¹⁵

ilmin §erefi 117

ilmin

Kisimlan

123

Tasavvuf

ilmi 135

ilimleri

Ogrenme

Yollan 138

6

_ ^{7. RISALE}

DOGRU OLAN

•• • •

OLgu

Bismillahirrahmanirrahim

Allah

teala'ya

hamd ve

sena,

Resuluna

salat

ve selam

olsun.

Kuhan-i Kerim'de §oyle buyurulmu§tur:

"Rabbinin yoluna hikmet ve

giizel

mev'iza

ile

da-

vet et

ve

insanlarla

en

giizel

§ekilde miicadele

et. Se-

nin Rabbin kimin O' nun yolundan saptigmi ve kimin hidayet

iizerinde

oldugunu qok

iyi bilir."¹

Bu

ayet-i

kerimede, Allah teala'mn yoluna da

^vet

etmek

icin

uq yontem

bildirilmi§tirjEhline

gore degi§en bu yontem-

lerin birincisi,

hikmetle davet

etmektir.

[Hikmet

ise ilim

ve

ilmi delillerdir.

[Yontemlerin

ikincisi giizel

mev'iza

ile

davet

et-

mektir. Giizel

mev'iza

ise kalbi

yumu§atan, onda Allah korkusu ve

iimit

uyandiran

sozler

ve

nasihatlerdir.

1

Yontemlerin

iigiinciisii

de en

giizel §ekilde

miica- dele

etmektir.

^Miicadele de

^iki tiirliidiir.

Bunlar

dille

miicadele ve

kili^la miicadeledir.

En

^iyi

mucadele

ise.

8 innvn Gnzali'niii Risah’leri ^• 7

dil ehli ile sozlii

miicadele etmek,

kilig ehliyle

de

fiili

mucadele

etmektir.

Bunlarin

yerini

degi§tirmek, mu-, cadeleyi en

iyi

mucadele olmaktan ve

dolayisiyla

em-

redilen

mucadele olmaktan

^lkanr.

[ Dille

yapilan

sozlii

miicadelede

esas olan,

ikna

et-

meye

£ali§maktir.

Onun

^igin,

bu miicadelede

kiricilik

ve kabalik yoktur. Bu

sebeple,

hasmm

(tarti§ilan tara- fin)

aklmi gali^tirmasma yardimci olmak,

fakat nefis

ve enaniyetini uyandirmaktan sakinmak

lazimdir.

Ikinci bir

husus da hasm'in anlayacagi

tiirden

de-

lil getirmektir. C^iinkii, delil

hadd-i zatinda ne kadar kuvvetli olursa olsun,

anla^ilir

olmazsa kanaat

verici

ve ilzam

edici

olmaz. j

Bu miicadelenin

giizel bir

ornegini ibrahim

aley-

hisselam

vermi§tir.

O, mucadele

ettigi inkarci ki§iye (krai

Nemrud'a)

Allah teala'nm varligim

ispat

etmek ve O'nu tamtmak

igin,

"Benim Rabbim,

dirilten

ve

oldiirendir."

demi§-

tir. Inkarci,

onun bu

soziine,

"Ben de

^diriltir

ve

oldii- riiriim."

§eklinde cevap

vermi§tir. Qiinkii o,

hakiki

61^-

diirme ve

diriltme ile

bunlarm mecazi

§ekillerini bir-

birine kan§tirmi§tir.

Bunu goren Ibrahim aleyhisselam, onun

acizlik

ve

yalanciligini

ortaya ^lkarmak

i^in,

daha kolay

an- la^ilan

ve saptinlamayan, daha

^{a<^ik bir} delil gostere-

rek §oyle

demi^tir:

"Allah,

gune§i dogudan

gikarir;

sen de onu

bati-

Dogru

Ohm

^Olcii 9

dan

gikar." Inkarci,

bu

delile kar§i bir

§ey diyememi§

ve ilzam olmu§tur

^.2

Ben de bu

kitapta

bu yontemi uygulayacagim.

C^iinkii hakikatleri

ogretmenin ve kabul ettirmenin yolu budur. Yontemi boylece

tespit ettikten

sonra,

si-

ze benimle yapilan

^bir tarti§mayi

anlatacagim.

Tarti-

§an

zat

§oyle

dedi:

-

Sen dogru marifet

sahibi

oldugunu iddia

edi-

yorsun

³

Iddia

ettigin

bu marifetin dogru oldugunu

neyle olgiiyorsun? Akil ve

kiyasla

mi? Halbuki

akil

ve kiyas bu konuda

(marifet

ve iman

^bilgisi

konusunda)

tek

ba§lanna kesin

ol^ii degildirler^.4

Bu yiizden

de, akil

ve kiyas

sahipleri

bu konuda

^farkli

^goru§ler ve inan^lara sahip olmu§lardir.

2 -Bakara, 258

3 -Burada marifetten maksat,

iman

ve imanla alakali konu- larm bilgisidir.

4 -Kiyas lafzinm uc; manasi vardir. Birincisi liigat manasidir.

Kiyas, liigatte bir §eyi bir §eyle olt^mek, bir §eyi bir §eye kiyas et-

mek, ona benzetmek,

onun

gibi

oldugunu

dii§unmek veya soy- lemektir. Ikinci manasi Mantik manasidir. Kiyas, mantik ilminde

bir formiil tiiriidur. Iki

mukaddime

^(onciil) ve bir sonu^tan olu-

§ur. Bu formiilii kurarak yeni hiikiimlere vanlir. Formiil §oyle- dir: A, B'dir. B, C'dir. Oyleyse, A, C'dir. U^iincii manasi, Fikih manasidir. Kiyas, Fikih ilminde bir $eyin ^er'i

hiikmunu

^(orne-

gin, helal veya

haram

^olu§unu), o §eye benzeyen ba§ka bir §ey

iqin de gec^erli kilmaktir.

Bu

kiyas, ictihadlarda kullanilir.

Kiyasm

dogru sonut; vermesi ^{ic^in,} bazi §artlar vardir. Bu ^{$artlar ger^ek-} le$medigi takdirde kiyas fasid ve batil bir kiyas olur.

10 Imnw Cnznlf'uin Rbnlehn ^• 7

Ben §oyle dedim:

*

-

Marifet (iman

bilgisi)

konusunda yalmzca

akil

ve kiyas

olgiisiine

giivenmekten Allah

teala'ya

sigmi-

rim. Ciinkii §eytan,

bu

ol^iiye

guvenmi§ ve o yiizden

sapitip

yoldan

<;ikmi§tir.

5

Bu yiizden ben, bunu mari-

fet olgiisii

kabul eden herkesten de Allah

teala'ya sigi-

ninm.

Ciinkii

boylc

bir

kimse, dinin dostu da

olsa, ca- hil bir dosttur.

Cahil

bir

dost

ise, akilli bir

diismandan daha

zararlidir^.6

5 -Allah teala, meleklere

Adem'e

secde etmelerini emredin-

ce, butiin melekler

anmda

egilip secde etmi§ler; §eytan ise akli-

na dani§mi§ ve §oyle bir kiyas yapmi^tir:

"Adem

topraktan ya-

ratilmi§tir. Bense ate§ten yaratilmi^im. Ate§ topraktan iisttin bir

madde

olduguna gore, ben de

Adem'den

iistum. Ustiin

damn

altta olana secde etmesi ise aklen dogru degildir. "O, boyle dii- fiiniip kiyaslar yapmca, Allah teala, ona §u emri vermi^tir:

"Gokten in! Sen artik kovulmu§sun.

Kiyamet

giiniine kadar da iizerinde lanet olacaktir." (Hicr, 34)

6 -Bu soz, ta

Imam

Gazali

zamamndan

beri soylenip durur.

Fakat,

bundan

neyin kasdedildigini dogru

anlamak

lazimdir.

Aksi halde, akilli

du§mam

^ehven

bulmak

^gibi bir yanli^lik ya- parsmiz.

Bu

sozdeki akilli diismandan maksad, aklin emri olan

diiriistliik, adalet, insaf, merhamet, alicenaplik gibi prensipleri gozeten kimsedir. Qiinku bu prensip ve disiplinlere aldirmayan diisman,

dunyamn

en tehlikeli ve zararli varligidir. Miisluman-

hgm

giinumuzdeki akilli dii§mani veya

du§manlan

i§te bu ^tip-

tendirler. Beri tarafta

onun

dostlarmm buyiik kismi da cahil, ga-

fil, samimiyetsiz, riyakar, c^ikarci, sohretperst ve

magrur

smiflar-

dan olu$ur.

Her

halde bu aci ger^egi gdren basireti

agk

^birisiy- mi§ §oyle diyen:

"Oilman

kaviy, tali' zebun!"

Dnoru_O

Ohm

Olai 11

Tarti§an zat

§oyle

dedi:

- Peki,

o zaman senin

marifetinin ol^iisu

nedir?

Onu ^neyle olqiiyorsun?

Ben §oyle dedim:

-

Onu "dogru olan

ol^ii" ile

olguyorum. Bununla

ol^iince de,

hangi marifetin hak, hangisinin

batil,

han-

gisinin katiksiz,

hangisinin

^{kari^ik}

oldugunu ogreni-

yorum. Bu dogru olan

olgii,

Allah teala'mn Kuhan-i Kerim'de bize emredip

ogrettigi ol^udiir.

O, bu

^olqu-

yii

§u ayetlerde tekrarlayarak

bildirmi^tir:

"Dogru olan

olgii ile

tartm

^."7

"Allah

gokleri yiikseltti

ve

ol^iiyu

koydu.

Olgiiyii

a^mayin. Ol^iiyu

tas

tamam

gozetin.

Olgiide

eksiklik

birakmaym

^."8

"Biz peygamberlerimize

ayetler

gonderdik ve on-

larla birlikte kitabi

ve

ol<;uyu

indirdik

^."9

Bu ayetlerde

^{bildirilen ol^ii, oncelikle}

iman ve

marifeti olgen, onlari belirleyen

ve smirlandiran

ol^ii-

dur.

Bu

ol^iiyle

Allah

teala

hakkinda,

melekler, kitap-

lar,

peygamberler ve diger

dini

hiikumler konusunda

7 -Isra, 35

8 -Rahman, ^7-9

9 -Hadid, ^25. Not:

Yukandaki

ayetlerden maksat, ya bilinen ayetlerdir. Bunlar, hiikiim kapsayan kisa sdzlerdir. Ya da onlar-

dan

maksat, peygamberlerin hak olduklarini ispatlayan mucize-

lerdir.

12 Imam Gnzali'niit Risaleleri ^• 7

dogru ve

saglikli

iman ve marifet elde

edilir.

Bu

ol^u-

nun

saglik

ve saglamhgi, onun

bizzat

Allah

teala tara-

fmdan ogretilmi§ olmasindandir.

(^iinku

Allah

teala hakikatlerin ilk ogretenidir. ikinci

ogreten Cebrail

aleyhisselam'dir.

U^iincusu de Allah'in Resuludur.

Insanlar,

ba§ka

bir

yoldan ogrenilmesi miimkun olmayan imani ve

dini hakikatleri

Allah Resulundan,

onun

vasitasiyla

Cebrail aleyhisselam'dan ve sonu^ta Allah teala'dan

ogrenirler.

Tarti§an zat

§oyle

dedi:

- Peki,

KuPan'da

bildirilen

ol^iinun

(ol^iilerin) se-

nin anladigm §ekilde oldugunu

nasil _bilirsin?

Aklinla mi? Halbuki,

akil sahipleri

bu

olgiiyii (olgiileri) farkli

§ekillerde anlami§lardir.

Ben §oyle dedim:

-

Ben, bu olguniin

(ol^iilerin)

dogrulugunu once

KuPan'm kendi agiklamalarindan

bilirim. (^iinkii

KuPan, bu

olgiiyu (olgiileri) ariz

amik

a<;iklami§tir.

Zaten, onun

biitun

kapsami bu olgunun

(dl^ulerin)

agiklamasmdan, _bunlarin

delillerinden

ve bunlardan

^lkanlan sonuglardan ve hiikumlerden

ibarettir.

Ben, aklimi da bu

ol^lileri

dogru anlamak

iqin

kullamrim.

Tarti§an _zat

§oyle

dedi:

-

Aklini bunlarin dogrulugunu anlamak

i<;in nasil

kullandigmi izah

et.

Ben §oyle dedim:

- Sen, altin

ve gumu§u

tarttigin olqu

ve

terazinin

Dogni Olnn Ol^ii 13

dogru oldugunu

nasil bilirsin?

Once

sen,

bunu bana

izah et. Ciinkii

bunu bilmek de dinin

bir farzidir.

Ol-

qii

ve

terazinin

dogru oldugu bilinmedigi

takdirde,

muhtemelen ya

alirken fazla almir,

ya da verirken ek-

sik verilir.

Bu

^ikisi

de

caiz degildir.

O §oyle

dedi:

-

Terazinin dogrulugunu

oncelikle iki yolla bili-

rim. Birincisi, lizerinde

sultan

miihriiniin

bulunmasi,

ikincisi

de onu kullanan kimsenin

diiriist

olan

ki§ili- gidir.

Bu

^iki

kuvvetli

delile

ragmen, §iiphem

olursa,

onu elime ahr ve

diizgiin

dump durmadigina baka-

nm.

Kefeleri

dengede,

^dili

de

diizgiin

durdugu

tak- dirde,

onun dogru ve saglam oldugunu anlarim.

Ben §oyle dedim:

-

Diyelim

ki, terazi

dedigin

gibi

durdu. Bu duru§- tan onun dogru oldugu sonucunu

nasil

gikanrsm?

O ^§oyle

dedi:

-

Bu sonug, tecriibeden

hasil

olan zomnlu

bir ilimdir. (^iinkii tecriibe gostermi§tir ki, terazi

bozuk oldugu zaman, duz ve dengeli durmaz.

Ben §oyle dedim:

- Tecriibe tek

ba§ma mi bu

bilgiyi verir?

O ^§oyle

dedi:

- Tecriibe ile sabit

olan

bir §eyi akil

da

tasdik eder.

Fakat, _akil tecriibeye

dayanmazsa, ancak zan ve

tah-

min

ifade

eden

gorii^ler ileri surebilir.

14 hiimii GnziiU’iiin Risnlclm ^• 7

Ben $oyle dedim:

- Peki, terazinin

dogru oldugunu bu

§eklide bil-

dikten

sonra, ol<;en

gram ve

agirliklarin

dogru oldu-

gunu

nasil bilirsin?

O ^§oyle

^dedi:

-

Bunlarm dogrulugunu da terazinin dogrulu-

gunu bildigim

yollarla

bilinm. Maamafih, bu ^konu- da da §iiphem

olursa,

o zaman gram miktarim kesin bildigim

bir agirligi getirip ikisini birbiriyle

tartanm.

Dengede dururlarsa, otekinin de dogru oldugunu anlanm.

Ben §oyle dedim:

,

-

Altin ve gumu§unii dogruluguna ^giivenerek

tarttigin teraziyi

kimin yaptigim

bilir

misin? Ve onun

saglikli bir terazi

yaptigma inamr mism?

O ^§oyle

^dedi:

-

Ben

teraziyi

kimin yaptigim bilmem. Onun dog- rulugunu yalmzca yukanda ^anlattigim

^§ekilde

^ogre-

nirim.

Ben §oyle dedim:

-

Ben

ise,

Kuban

olqiisiinun

dogru oldugunu hem

senin anlattigm yollardan

bilirim;

hem

de,

bu

olguyii

kimin koydugunu ve O'nun

^kesinlikle

^dogru

^{ol^iiler}

koydugunu

^bilirim.

^Cunkii bu

^terazi

ve

olgiiyu

koyan Allah

teala,

onu ogreten Cebrail aleyhisselam, onu

kullanan ve ogreten de Muhammed Aleyhissalatu

vesselam'dir.

15

I h>$ni

Ohm

Olcii

O §oyle

dedi:

-

Dedigin

ol^ii terazi gibi olursa,

ancak o zaman

kabul ederim.

Ben §oyle dedim:

- Bilirsin ki, biz

burada Kur'an ol^usunii

tarti§iyo- ruz.

Bu

olgii de, tabiatiyle

e§yayi

tartan terazi cinsin-

den maddi

bir

§ey

degildir.

O, manevi

bir terazidir.

Bu

sebeple,

o her yonuyle maddi

terazi gibi degildir.

Kal-

di ki,

maddi

teraziler

de

birbirinin aynisi degildirler.

Bu

sebeple,

mesela

agirliklan tartan terazi,

uzunluk- lan olgen metre, yildizlann

hareketlerini

olgen

ustur- lap,

duvarin dogrulugunu olgen ke§kul,

^izgileri ^61-

qen

cetvel

aym

§ekil

ve bigimde

degildirler.¹⁰

Ancak, hepsi de

fazlalik

ve

eksikligi gosterirler. §iiri

olgen aruz da

bir terazidir.

Ancak bu

terazi digerlerine

go-

re, bir

parga manevi

sayihr.

Kiyamet glinunde amelle-

ri

olgen

terazi

de

^bir terazidir.

Bu

^terazi,

daha da ma-

nevidir.

iman ve

marifeti tartan terazi ise

butuniiyle manevidir. (^unku mana olan iman ve

marifeti

ancak manevi olan

bir terazi tartabilir.

O ^§oyle

^dedi:

- Bir

suru

laf ettin;

ne demek

istiyorsun?

Degir-

menin

giiriiltusunu

duyuyorum;

fakat bir

§eyin

ogii-

tuldugiinu gormiiyorum.

10

-Giinumuzde

bunlara bir ^ok yeni ve degi§ik ol^ii aletle-

ri de eklenmi§tir. Karu, §ekeri, sicakligi, havayi _divert aletler gibi.

[mum Caznli'nin Risnlchri ^• 7 lb

Ben §6yle dedim:

- Sabret.

Acele etmek $eytandan, sabretmek

^ise

Allah

teala'dandir.

Bilmez misin

ki,

Allah

^teala

Pey- gamberimize ^§oyle buyurmu§tur:

"Kur'an sana vahyedilirken, tamamlanmadan

once onu okumak

^{iqin acele}

^etme. Bunun

yerine,

"Rabbim! ilmimi

arttir." de!"¹¹

Bakjiman ve marifetin

bir ol^iisii

ve

terazisi

ibrahim aleyhisselam'in Nemru-

d'a kar§i

okudugu ^§u

^ayettir:

"Allah

^giine§i

dogudan

getiriyor.

Sen de onu ba-

tidan getir."12

Allah teala'nm hak ve

tek ilah

oldugu- nu

bildiren

bu

^ayet, altin

ve giimu§

terazisi gibi

dog- ru ve saglam

bir olgudiir.

Bunun dogru ve saglamligi

ise, iki

mukaddime'ye

^(onciil,

onerme) dayamr. Bu mukaddimelerden

birisi

§udur:

"ilah olan,

gune§i do-

gudan veya batidan

getirebilir." Ikincisi

de §udur:

"Bu

^i§i

yalnizca Allah

teala

yapabilir" Bu

^iki

mukad-

dimeyi

bir

araya

getirince,

zorunlu olarak §u

netice

ortaya

^gikar:

"Allah

teala tek ilahtir."

§imdi,bak baka-

lim,

bu mukaddimelerin ^ve onlardan ^gikan sonucun dogru olduklannda §uphe

^edilebilir

mi? Nitekim, o

zaman ^{kadar kendisini de}

^ilah

^zanneden Nemrud, bu

§liphe

ve

^itiraz

kaldirmayan ol^u ve

delil

kar§ismda

susmak ve yanilgisim kabul etmek zorunda

^kalmi§tir.

» -Taha, 114

12 -Bakara, 258

/)o$ru Ola¹¹ Ol$ii 17

I§te

Kur'an'm

^olquleri

bunun

gibi

dogru ve

sag-

lam

olgiilerdir.

Bu

sebeple,

onlann

iizerine

bina edilen

iman ve marifet de hem dogru, hem de saglamdirlar.

Mesela,

bir olgii

de Ibrahim aleyhisselam'in

diliy- le

soylenen §u

ayettir:

"'Ben degi^enleri

sevmem

^/'13

Bir olgii

olan bu

ayette de,

kimin veya neyin

ilah

oldugunu veya olmadigim

tayin eder. (^iinku

burada sozu

edilen

sevgi ilahla§tirmak ve tapmak anlamin-

dadir.

Bu

soziin

soyleni§ munasebeti bu manayi one

gikanr. Ilahla§tirma

ve tapmamn sevgi

lafziyla bildi- rilmesi ise,

tapmamn en biiyuk unsurunun ^sevgi

^ol-

masindan

dolayidir.

Bu boyle oldugu

^igin de,

sevme- den tapmak ve ibadet etmek

gegersiz bir

§eydirjBuna

i§aret

etmek

^{iizere bir ayette}

de §oyle buyurulmu§tur:

"iman

edenler, Allah'i

her §eyden daha gok

se- verler^/'14

Yukaridaki

ol^iiye gore,

degi§en varhklar

ilah

olamazlar.

Onun

^iqin,

ay vesaire

§eyler

de

ilah degildirler.

Ancak degi§meyen

varlik ilah olur.

O ^{da Allah}

^{teala dir.}

^Bunu

^{bildiren bir}

^{ayet de}

§oyledir:

13 -En'am, 76

14 -Bakara, 165

18 Imam Gnztili'nin Risaleleri ^• 7

"Allah'tan ba§ka

ilah

yoktur.

giinkii

her §ey hel^k olucudur. Sadece kendisi bu hukiimden miistesna-

dir^."15

Tarti§an zat

§oyle

dedi:

-

Birka^

ol^ii

daha

zikredebilir

misin?

Ben §oyle dedim:

-

KuFan-i Kerim, ba§indan sonuna kadar

^olgliler-

den

ibarettir.

Ancak, o bu

^{ol^iileri}

kendisine mahsus

bir iislupta verir.

Bu

sebeple,

onun iislubunu ogren-

mek ve buna

a§inalik

kazanmak

lazimdir.

Bu hususa

i§aret edilerek

§oyle buyurulmu§tur:

"Biz bu mesel ve

misalleri

insanlara soylerizd

⁶ Fakat,

onlan ancak

ilim sahipleri anlarlar^."17 Fakat,

madem

^ki, istiyorsun,

KuFan'in ol^ulerinden

bir iki

tane daha zikredeyim.

r- ..

I

Olgu: "Yahudiler ve

hiristiyanlar,

"Biz Allah

⁷

m

ogullari

ve

sevdikleriyiz." dediler.

De

^ki:

Oyleyse,

gii-

nahlarmizdan dolayi

ni^in size

azap veriyor? Dogru-

A

15 -Kasas, 88. Not: Ayetin

tamami

§oyledir: "Allah'tan ba§- ka bir ilaha tapip yalvarma.

O'ndan

ba§ka hak ilah yoktur.

Her

§ey helak olucudur. Sadece kendisi

bu hukumden

miistesnadir.

Hiikiim

O'nundur

ve (hesap

vermek

ic^in) O'na dondiiriileceksi- niz."

lh -Mesel ilim, hikmet ve ders kapsayan kisa soz demektir.

Bu soz bir hakikat ol^iisiidur.

Buna

kelam-i kibar veya atasozii

de denir. Kur'an-i Kerim'in her bir ayeti boyle bir sozdiir.

17 -Ankebut, 43

I)o\’ru

Ohm Ok

^it 19

su §udur:

Siz

de O' nun yarattiklarindansimz. O,

^dile- digini affeder

ve

diledigini cezalandirir.

Gdklerde, yerde ve aralarmda olan her §ey O' nun

^miilkii

ve mahlukudur. Sonunda da (hesap vermek

^iizere)

do-

nii§uniiz

O'

nadir."¹⁸

Olgii

olan bu

ayet,

yahudi ve hiristiyanlarm

iddi-

alarim

^urutmii^tur.

Bu ol^unun

^lakriri §oyledir:

Kim-

se

^ocuklarma ve sevdiklerine azap etmez. Bu husus

tecriibeyle sabittir.

Halbuki, Allah

teala,

giinahlarmiz-

dan dolayi

^size

azap

ediyor.

Bu da gozle

goriilen bir gergektir.

Bu

^iki

mukaddimeden §u zorunlu

netice

9-

kar: Siz Allah'in

^ocuklan ve

^sevdikleri degilsiniz. Siz

de O'nun

^yarattigi

^diger

^insanlar

ciimlesindensiniz.

O'nun

^miilkii

^ve mahlukusunuz ve hesap vermek

^iqin

O'na

gotiiriileceksiniz.

01<;u: "'De ki:

"Ey ^{yahudiler! Allah'm dostlan}

^ol-

dugunuzu

^iddia

ediyorsamz, bu iddiamzi dogrula-

mak

^{igin oliimii}

^temenni

^edin."

^Fakat

^{onlar, giinahla-}

rmdan dolayi oliimu

asla

temenni

^etmezler.

^Allah

^za-

limleri bilir

ve tamr."

¹⁹

Ol^ii

bu

^ayet,

yahudilerin Allah teala'mn dostlan olduklan yolundaki iddialannm

asilsiz

ve yalan

ol-

dugunu ^{ortaya koymu§tur.} Ol^iinun tanzimi

§oyledir:

Dost dosta kavu§mayi temenni

eder.

Bu husus,

^tecrii-

18 -Maide, 18

-Cumua,

6, 7

20 ^Iiiinin Gaznli'nin Risnlcleri ^• 7

beyle

sabit

olan

bir ger^ektir.

Yahudiler

ise,

Allah'a

kavu§mayi temenni

etmezler. (^iinku,

Allah'a kavu§-

manin yolu

olmektir.

Bunlar

ise,

olmeyi

asla

istemez-

ler,

Bu da

^{fiilen sabit}

olan

bir ger^ektir.

Bu

^iki

mukad- dimeden §u kesin sonug

gikar:

Yahudiler, Allah'in dostlan

degildirler.

|_ 6l<;u:

"Onlar, senin peygamberligini inkar crmck

i^in

Allah'a

iftira

ederek, "Allah,

higbir

insana vahiy indirmemi§tir."

dediler.

De

^ki:

Oyleyse, Musa'nm

ge- tirdigi kitabi

kim

indirmi§tir?"²⁰

6l<;u

olan bu

ayet,

bu

inkarcilarin

yalanciligmi

is-

pat

etmi§tir.

Olgiinun

a^ilmi§ §ekli §oyledir:

Musa

bir insandir.

Onun insan oldugu

ise

herkesin kabul

ettigi bir ger^ektir.

Halbuki, Musa'ya vahiy ve

kitap indiril- mi§tir.

Bu da yahudilerin

itirafiyla sabittirJBu iki

mu- kaddimeden §u zorunlu

netice gikar: Allah,

bazi

in-

sanlara vahiy

indirmi§tir.

O ^halde, bu insanlardan

bi-

risi

Musa

^ise,

^diger

^birisi

de Muhammed

olabilir.

Bu- nu inkar etmek

^{i^in bir}

sebep ve gerekge

yoktur.

Olgu: "Goklerde ve yerde Allah'tan ba§ka

tanrilar

bulunsaydi, bunlarm

(goklerin

ve

yerin)

diizen ve

ni-

zami bozulurdu. Ar§'in

sahibi

olan

Allah,

mu^riklerin

§irkinden munezzehtir."

²¹

Olgii:

"De

^ki: Allah'la

beraber ba§ka

ilahlar

bu-

2t) -En'am, 91

21 -Enbiya, 22

Dognt

Ohm

Ol^ii 21

lunsaydi, bunlar Ar§'m

sahibi

olan

Allah' la

ugra§ir ve

<^eki§irlerdi.

O,

mii^riklerin

dediklerinden

^<;ok yiice

ve qok miinezzehtir

^."22

Konusu aym ^olan bu

olgiilerden birincisinin a^il-

A

mi§

hali §oyledir:

Alemde birden

fazla ilah

bulunsay-

di,

onun

diizeni

bozulurdu.

(Jiinkii bir

yerde rakip

iki

sultan bulundugu zaman, bunlar

birbiriyle ^eki^irler.

Onlar

^eki§ince _de,

bulunduklan yerin

diizeni

bozu-

lur.

Bu husus

tecriibeyle sabittir.

Hal bu

^iken,

alemin

diizeni

bozulmami§tir. Bu da gozle

goriilen bir ger-

(^ektir.

Bu

^iki

dogru mukaddimeden §u zorunlu

netice gikar:

Alemde birden

fazla ilah yoktur.

Ikinci ol^iiniin a^ilmi§ hali

de

§oyledir: Allah'la birlikte

ba§ka

ilahlar

bulunsaydi, bunlar

Ar§'i

O'nun

elinden aimak

^{i^in} ugra§irlardi.

Halbuki,

Ar§'i

O'nun

elinden aimak

i<;in

ugra§an

yoktur.

Dogru olan bu

^iki

mukaddimeden §u zorunlu

netice gikar:

Ar§'m

sahibi

olan Allah'tan ba§ka

ilah yoktur.

Olgii:

"De

ki:

Goklerden ve yerden

size

nzk veren kimdir? Bize gore O,

Allahtir. (Siz ise

boyle demedigi-

nize gore),

bizden

bir taraf

hidayet

iizerinde, bir taraf

da

a^ik bir dalalettedir. ^"23

Bu

olgiiniin takriri §oyledir:

Goklerden ve yerden

bize

rizk

verenin kim oldugu konusunda

ihtilaf ettigi-

22 -isra, 42, 43

23 -Sebe', 24

imam GazalTmu ^{Risaleleri • 7} 22

mize

gore,

ya

biz

yamliyoruz, ya da

siz

yamliyor^u- nuz. Biz yanilmiyoruz.

^{C^iinku bir}

gok

^delil,

gokten

yagmur ^{yagdiran ve yerden mahsul ve}

^rizk

^gikaranm

Allah oldugunu

^{ispat ediyor.}

Bu

iki

dogru mukaddi-

meden §u zorunlu sonu

_q ^gikar:

Bu konuda

^biz

^hidayet

iizerindeyiz, ^{siz ise}

yanli§hk ve

dalalet igindesiniz.

Tarti§an zat

§oyle

dedi:

-

Anladim; bunlarm hepsi

birer olgiidurler.

Fakat bunlara

terazi

demek veya

onlari teraziye

benzetmek dogru

^olabilir

mi?

^{(^iinkii terazinin kefeleri}

^ve

^dili

vardir.

Ben §oyle dedim:

- Elbette ki

dogrudur.

C^iinkii,

bu

^{ol^iilerin}

her

^bir

mukaddimesi

^(oncul) bir kefedir.

Bunlardan ^ikan

so-

nuq da

^dildir.

^Bunlar, maddi

degilseler de,

akilda on-

lari terazi

§eklinde gormek mumkundiir.

C^iinku

her

bir

maddenin ^{manasi ve her}

^bir

manamn maddesi

vardir.

Bu

sebeple,

maddi

^terazi

manevile§irse, boyle

bir

olgu haline

gelir

ve bu

^olgiiler

maddile§irlerse

te- razi §eklini ahrlar.

Bundan ^dolayidir

^ki,

^ornegin

^riiya-

A

da manalar madde ^§eklinde

gorulurler. Ahirette ^(ka-

birde ve kiyamette)

^ise,

bunlar butuniiyle maddile§ir-

ler.

Onun

^iqin,

madde ^{alemi mana aleminin}

^kilifi,

^ma-

na alemi de bu alemin ruhu,

ozii

ve cevheri olarak ka- bul

edilmi^tir.

Kur'an'in

olglileri,

iman ve marifet

gibi,

diger

is-

lami

ilimlerde

de

kullanilir.

Dogru Olan Ol(;it 23

Ornegin,

^Fikih'ta

§oyle

denir:

Nebiz (sarho§luk verecek dereceye

^{getirilen iiziim}

suyu) sarho§

edici bir §eydir.

Her ^sarho§

^edici

^§ey haramdir. Oyleyse,

^ne- biz

de haramdir.

Bu

olgiide de, birinci

ve

ikinci

mukaddimeler

^te-

razinin kefeleridir.

Sonug da onun

^dilidir.

^{Kefe duru-} mundaki mukaddimeler, mana ^{yonunden dogru}

^ol-

duklan ve

birbiriyle ili§kili

bulunduklan

^takdirde,

^ke-

feler gibi

dengede

^dururlar.

Onlardan £ikan sonu£ da

dil gibi diiz

ve dogru

^olur.

KuFan'in

biitiin olgiileri boyledir.

geytamn

olgii- leri ise, §ekil

ve

suret

bakimindan ^{bunlara benzeseler}

bile,

mukaddimeleri ya

^formiil

bakimindan, ya da

mana ^{bakimindan dogru}

degildirler.

Onun

^iqin,

bun- lardan ^gikan

^soniilar

da

^yanli§tir.

^Fakat §eytan bunla-

n ^{dogru olarak kabul ettirmeye}

<;ali§ir

ve

aldatabil- diklerini

bunlarla

^aldatir.

Kur'an'm

i§aret ettigi

bu eg-

ri ol^iilerden birisi

§udur:

"O,

^giine§in

^giktigmi

^goriince,

"Allah budur.

Qiinku bu en

buyuktiir." dedi."²⁴

Bu

sozii, giine§e

tapanlarm ^{inan^} gerek^esini agiklamak

iizere

Hz. Ibrahim ^onlar adina

soylemi§tir.

Bu

ol^iiniin takriri §oyledir:

Allah en

buyuktiir.

Giine§ de gok

cisimlerinin

en

biiyiigiidiir.

Oyleyse o

^Allahtir.

24 -En'am, 78

24 hnmn Gaznli'iiin Risaleleri ^* 7

Bu

olgiideki yanli§lik

§u sebeplerdendir:

1-

Allah

teala,

yalmzca gokte veya yerde

degil, biitun kainatta

en

biiyiiktiir.

Giine§

ise,

yalmzca gok

cisimleri

arasinda en

biiyiiktiir.

2-

Allah

teala

cisim ve hacim

itibariyla degil, ilim,

kuvvet

gibi sifatlari itibariyla

en

buyiiktur.

Giine§

ise,

goriiniirdeki §ekil

ve

hacini itibariyla

en

buyiiktur.

3- Ilah

olmak

iqin

sadece

biiyiik

olmak

yeterli

de-

gildir.

Bunun yamnda diger kemal

sifatlarina

da

sa-

hip olmak,

ezeli

ve ebedi olmak, degi§memek ve

bat-

mamak

lazimdir.

4-

Bu

olgiiniin

mukaddimeleri arasinda

gerekli

olan

ili§ki

yoktur. Bu

^ili§ki, iki

mukaddimenin §u

for- miile

gore olmalandir: A,

B'dir. B, C'dir.

Burada

ise,

formiil

A,

B'dir.

C,

B'dir, §eklindedir.

Boyle

bir olgii-

den de mantik kurallarma gore

sonuq:

cpkmaz.

§eytanm

egri

olan

ol^iilerinden bir tanesi

de

biz- zat

onun kendisi

i^in

kullandigi ve bu

sebeple,

Hak-

kin dergahindan kovuldugu

ol^iidiir.

Kuhan-i Kerim bunu §oyle

anlatmi§tir:

"Rabbin meleklere dedi

ki:

Ben gamurdan

bir in-

san yaratacagim. Ben onu

tesviye

edip

(diizene so-

kup)

iqine

ruh

iifledikten

sonra

sizler

ona secde

edin.

Biitiin

melekler secde

ettiler.

Ancak

iblis

secde

et-

medi. O

biiyiikliik tasladi

ve kafirlerden

oldu.

Rabbin

ona, "Ey

Iblis!

Elimle yarattigim

bir

§eye neden secde

etmedin?

Biiyiikliik

mu

^tasladin,

yoksa

biiyiiklerden

Ibgru Olan Olcii 25

misin?"

dedi.

O, "Ben bu yaratiktan

ustiiniim.

Qimku

beni

ate§ten

yaratmi§sin, onu

ise

^amurdan yarattm."

dedi.

Rabbin ona, "Buradan 9k,

^iinkii

sen kovul- mu§sun! Ve kiyamete kadar

iizerinde

lanetim ^olacak-

tir." dedi."²⁵

A

Bu

^{olgiiniin takriri §oyledir:}

^"Beni

^ate§ten,

^Ade-

m'i (jainurdan

yaratiiu^sin.

Ate§

ise

t^amurdan

^ustiin-

• » A

diir.

Oyleyse, ben Adem'den

^ustiiniim.

Bu

ol^iideki ikinci

mukaddimenin manasi

^yanli§-

tir. Qiinkii ate§

gamurdan

^{iistiin degildir.}

Aksine, her

tiirlii

hayatin kaynagi olmasi hasebiyle gamur

ate§ten

iistiindiir.

Mukaddimenin manasi

yanli§

olunca, ona dayandinlan sonug da

yanli§ olur.

Onun

^{igin, §eytan,}

kendisinin

zannettigi gibi,

Adem'den

^{iistiin degildir.}

Ustiin

olmaymca

^da,

^ona secde etmemesi

iistiinliik

taslamak ve

^{ge^ersiz}

olan

bir

sebeple emre muhalefet

etmektir.

Bunun

cezasi

da kovulmak ^ve lanetlenmek-

tir.

Kaldi

ki,

Allah teala'nm emrini "Duyduk,

^{itaat et-}

tik."

diyerek

tarti§masiz bir §ekilde

ve mutlak

bir tes-

limiyetle

kabul edip yerine getirmek lazimken, kendi mantigina gore onun dogru olup olmadigim anlama- ya ^ali^mak da

yanli^tir

ve cezayi

gerektirir.

§eytamn kullandigi bu

ol^iide, soy,

sop ve nesep-

ten ileri geldigi dii^iiniilen iistiinliik iddiasi

da

^vardir.

Bu iddia da

yanli^tir. (^iinkii, miikellef

olan

varliklari

25 -Sad, 72-78

26 Imam Gazali'nin Risaleleri ^• 7

iistiin kilan

§ey

soy,

sop ve benzeri

^{tabii §eyler de^il,}

kendi kazanglari ve emeklerinin

kar§iligi

olan

^{ki^isel} meziyetleridir.

Onun

^{i^in}

^{Kur'an-i Kerim'de §oyle bu-}

yurulmu§tur:

"Allah yanmda ^en

iistiiniiniiz

takvasi en

<^ok ola-

nmizdir.

^"26

"Kiyamet

giiniinde,

oiilann arasmda ne soy sop

vardir,

ne de onlardan boyle

^bir

§ey

sorulur.

O ^gun,

kimin ameli

iyi

olursa o

^iflah olur;

kimin ameli

kotii olursa,

o da

hiisrana

ugrar

^."27

Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam da §oyle bu- yurmu§tur:

"Arabm acem

^iizerinde

^{veya acemin arap}

^iizerin-

de takvadan ba§ka

iistiinliigii

yoktur."

Soy ve sop

iistiinliik

sebebi

olsaydi,

Nuh

^aleyhis-

selam'm tufanda bogulan

kafir

oglunun Ibrahim

aley-

hisselam'dan

^iistiin

olmasi lazim

gelirdi. C^iinkii,

o

^bir

peygamberin ogludur, bu

^{ise bir kafirin}

ogludur

²⁸

26 -Hucurat, 13

27 -Mii'minun, 102-103

28 -Kui'an-i Kerim, "Ibrahim, babasi

Azehe

dedi ki:" diye ba§layan bir olayi anlatmi§ ve Aze/in

iman

etmedigini bildir- mi§tir. (En'am, 74)

Bu

sebeple, genel kanaat, kafir olan Azefin Ibrahim aleyhisselam'm babasi oldugu yoniindedir. Fakat bazi miifessirler,

bunun

Ibrahim aleyhisselam'm gergek babasi degil, iivey babasi veya ^amcasi

oldugunu

soylemi^lerdir. C^iinku Arap-

c;ada bunlara da "baba" ^{denir. Biz} de bu kanaatteyiz ve bu kana-

Do^ni

Ohm

^Olgi ₂₇

Kur'an'm

^ayetleri

hem ^{dogru olan iman ve mari-}

fetin ol^uleri,

hem de dogru olan ilmin anahtarlandir.

Bu

^sebeple,

^onlar hem ^{dogru ve}

^yanli§

^{olan iman}

^tur-

lerini

birbirinden

^ayirirlar;

hem ^de

^ilimlerin

^kapilan-

ni agarlar.

Allah

^teala,

Kufan

ayetlerinin

anahtar

ol-

duklarmi da §u

soziiyle bildirmi§tir ^:

atimizi Kur'an'a dayandiriyoruz. Qunkii, Tevbe suresi 114 ncii ayette, "Ibrahim, Azeihn Allah

du§mani oldugunu

^{a<;ikbir §ekil~}

de ^ogrenince,

ondan

teberri etti." denildigi halde, Ibrahim sure-

si 41 nci ayette

onun

^{ileri ya§inda, Ismail ve ishak'in babasi iken} de §oyle

dua

^ettigi bildirilmi§tir: "Rabbim! Beni ve zurriyetim-

den bir

kismim namaz

kilanlardan ^eyle. Rabbimiz!

Duami

kabul

eyle. Rabbimiz!

Hesap

^{giiniinde beni,}

anne-babami

ve

mu'min-

leri bagi§la." Birinci ayettebildirildigi gibi, Ibrahim aleyhisselam Azer i^in artik

dua

^{etmedigi halde,}

bu

^{ikinci ayette}

onun

anne ve babasmin bagi§lanmasi ^i<;in

dua

etmeye

devam

^ettigi bildirilmi§-

tir.

Bu

da Aze^in

onun

hakiki babasi olmadigini ^gosterir.

Hikmet

a^ismdan da

bunun

boyle olmasi ^{iktiza eder. Qiinkii} Ibrahim aleyhisselam ^gibi bir tevhid

kahramaninm

put yapip ^{satan bir} mu§rikin

soyundan

ve

suyundan

olmasi firkin oldugu ^gibi,

bu

peygamberin torunu olan Allah teala'nin sevgili ve alemin me-

dar-i §eref, fahr ve ^iftihari

Muhammed

Aleyhissalatu vesse- lam'in da

bu

^{inat^i} putperestin ziirriyetinden olmasi da <;irkin- dir. Allah ^{teala ise firkin i§ler} yapmaz. Kaldi ki, Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam,

Adnan'a

^{ve hatta}

Adem'e

kadar yukse-

lip giden soy silsilesinde zina, kufiir ve ^§irk bulunmadigini ^bil-

dirmi§tir.

Muhtemeldir

^{ki, Allah teala i$in aslinin akil ve hikmet sa-}

A ^'

hiplerine gizli

kalmayacagmi

bildiginden dolayi, Azer ^{iqin Ibra-} him'in babasi

demekte

sakinca gormemi§tir. ^Allah, her §eyi daha

iyi bilendir.

28 Imam Gazali'nin Risalcleri ^• 7

"Gaybm

(gizli ilimlerin)

anahtarlan O'nun yamp-

dadir.

Ya§ ve kuru ne

varsa, acpk

olan

kitaptadir."²⁹ Tarti^an zat

§oyle

dedi:

-Madem

^ki,

Kuhan'm

ayetleri

dogru ilmin

olgiile-

ri

ve

anahtarlaridir.

O

halde,

neden muslumanlar

bir

90k

ilmi

ve imani konularda

ihtilaf etmi§lerdir?

Ben §oyle dedim:

-Insanlarm

(ve

miislumanlarm)

ihtilaf

etmeleri kaderin

bir

hukmiidur. Onun

igin,

bunun

oniinii ai-

mak miimkun

degildir.

Ancak Allah teala'nm rahmet edip hidayet

ettigi kimseler,

aralarmdaki

ihtilaflan as-

gariye

indirirler

ve

hatta

onu

faydali hale getirirler.

Bunu

bildiren ayet-i

kerimede §oyle buyurulmu§tur:

"Allah zorunlu olarak

isteseydi, insanlari bir tek

iimmet _haline

_getirirdi.

(O bunu zorunlu olarak

iste-

medigi

igin)

onlar

ihtilaf

edip

dururlar.

Ancak, O'nun merhamet

ettigi

kimseler

ihtilaf etmezler.

Allah bun-

lari

ornek olarak

yaratmi§tir."³⁰

"Rabbinin sozu dogruluk ve

adalet

yoniinden mukemmeldir."

³¹

Bu

ayet, ihtilaflan

azaltma yolunun

Allah teala'nm sozu olan Kui'an-i Kerim'in dogruluk ve

adalet

kapsayan

ol^ulerine

ba^vurmakta oldugu- nu

bildirmi§tir. (^unkii

ssamimi olan

ihtilaflar,

dogru-

29 -En'am, 59

30 -Hud, 119

31 -En'am, 115

Dognt Olan Ol^ii 29

"j

luk ve

^adaleti

bulmak

i<;indirj

Bunlarin en mukemmel

§ekilleri ise

Allah teala'mn

soziindedirler.

§unu da

^bil ki,

dinle

ilgili ihtilaflar, iki kisimdir.

Birincisi

"usulda",

ikincisi ise

"furu'da" olan

ihtilaftir.

j

Usui, dinin

inane;

ve akide

kismidir.

Bunun da

ozii,

Allah teala'mn

zat

ve

sifatlariyla ilgili inane;

ve

bilgilerdir.

Bu kisimdaki

ihtilaflari

azaltmanm yolu, Kuh an-

1

Kerim'de yapilan

ae;iklamalarla

yetinmek, bunlara

akil, felsefe

ve rey kari§tirmaksizin

onlari

oldugu

gi- bi, eksiksiz

ve

fazlasiz

olarak kabul

etmektir.

Cninku Allah

teala,

bu onemli konuda

gerekli

ve

yeterli

olan

bilgileri a^ik bir

§ekilde

bildirmi§tir.

Bu

bilgileri alirken,

onlarm payandasma da "Al-

lah'in hie; bir

benzeri yoktur

^."32

esasim yerle§tirmek ve ne

^zatinda,

ne de sifatlarmda

^hie;bir

§eyin O'na benzemedigine inanmak

lazimdir.

Bundan

sonra,

bu kisimla

^ilgili

olarak akla

taki- lan

ve anla§ilmasmda zorluk

gekilen bir

husus

olursa,

onu <;ozmenin de

^iki

yolu

vardir.

Birincisi,

kendi

akliyla

yorumlar yapmaktan

^saki-

mp

^bilenlere sormaktir.

Onun

^ie;in,

Kur'an-i Kerim'de §oyle buyurulmu§-

tur:

32 -$ura, 11

30 imam Gazali'nin Risaleleri ^• 7

"Siz

bilmiyorsamz,

bilenlere

sorun

^."33

*

"Onlar, konuyu Allah Resuluna ve diger

yetkili

kimselere

goturiirlerse,

bunlar onun

^aslini

^ve hakika-

tini bilirler^/'34

Bunun

ikinci

yolu

ise,

"Allah teala'nm muradi

nasilsa

oyle iman ettim

^"

demek ve konuyu oyle

bi-

rakmaktir.

Buna

^i§aret

edilen

bir ayette

de §oyle buyurul- mu§tur:

"Kuhan'm ^bazi

^{ayetleri yanli§}

^{manalara da}

^{^eki-}

lebilirler.

imanda ^sidk ve samimiyet

sahibi olanlar, yanli§

mana ^lkarmamak

^iqin

§oyle demekle

^yetinir-

ler:

"Bu

ayetlere

de (Allah teala'nm murad

^ettigi

ma-

nada) iman

ettik.

Bunlar da Rabbimizdendirler

^."35

Dinin usul ve akide kismmi

akil

ve

felsefe

yoluy-

la

kurcalamak

^hiq:

kimseye tavsiye edilmez.

Bu

yol, ozellikle akli

melekeleri

tarn

geli§memi§

ve

yeterli

miktarda din ilminden birikimi olmayan

kimseler

igin kiifur

ve

dalalete

dii§me ^yoludur.

Onun

^iqin,

bu ^kimselere

^gerekli

^olan

^{§ey, ayrinti-}

larla

ugra§mak

yerine,

dinin temeli ve

esasi

olan iman

ve takvalarmi guglendirmeye

gali^maktir.

33 -Enbiya, 7

34 -Nisa, 83

33 -Al-i Imran, 7

Dogru Olein Ol<;ii 31

Bundan ^dolayidir

^{ki, bir}

adam Allah Resuluna,

"Bana ilmin

ayrintilarini ogret."

dedigi zaman, kendi-

si

§oyle buyurmu§tur:

"Sen once ilmin

^asil

ve

esasini saglamla§tir.

iman

ve takvani kuvvetlendir ve

^ahiret

^hazirligmi tamam-

la "

Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam,

^bir

^hadiste de §oyle buyurmu^tur:

"Bir

topluluk, dinde tarti§ma ve

sozlii

miicadele yoluna

girerse,

Allah

teala

o toplulugu

saptirip yol-

dan

gikarir."

Bu

^ise,

^maksadin

aksiyle cezalandiril- maktir.

Qunkii Allah

^{teala, yanlif bir}

yoldan

bir

mak-

sada ula§mak

isteyenleri,

maksadlannin ^{aksiyle ceza-}

landinr.

Hidayet bulmanin ve

dini

dogrulari ogren-

menin ^yolu da ^tarti§mak ve aklm hezeyanlanyla vu-

ru§mak

^degil,

ya

^bilenlere

sorup dinlemek veya kapa-

li bir §ekilde

iman etmekle

yetinmektir.

Furu'

^ise

^dinin amel ve muamele

^kismidir.

Bu kismin onemli konularmda da

ehl-i siinnet alimleri

ve mezhebleri ^arasinda

^{ittifak vardir. Qiinkii}

bu konular da Kur'an'in

a^ik ayetleriyle bildirilmi§- lerdir.

islamm

farz

olan

ibadetleri,

haram olan

§eyler

ve

biiyiik gtinahlar

bu

ciimledendirler.

Bu

^sebeple,

once ^bunlarla ilgilenmek, bunlarm

geregini yapmak ve bunlarla kulluk ^gbrevini

^ifa

edip

ahiret

hazirligmi tamamlamaya gali§mak

^lazimdir.

Bu

oncelikli

konularda

^ihtilaf

olmadigi

i<;in, butiin

hak

mezheplerin mensuplan

^birlikte

namaz

^{kilarlar, bir-}

32 Imam Gaznli'nin Risnlelen ^* 7

likte

hac

ederler, birlikte

oru^

tutarlar, birlikte

haram-

lara

ve

biiyiik

giinahlara

kar§i tepki gosterirler^.36

Geriye kalan ve dinde

ihtilaf

konusu olan

§eyler

ise,

hem daha az onemli, hem de

sayi itibanyla

daha

az olan

§eylerdir.

Fakat

niyeti

temiz olmayan _garaz

sahipleri,

bunlari one gikararak

dikkatleri

onlarm

iis-

tunde

toplar

ve onlan dinin en onemli konulan

gibi

gosterip

aldatabildikleri insanlari

bu

esas

iizerinden

parq:alayip ihtilaf

ve

tefrikaya sokarlar.

Mezhebler arasmdaki

ihtilaflari

onlemenin yolu

da, farkli

goru§ler uzerinde tarti§mak

degil, ihtiyata

uymaktir.

Buna

gore,

ornegin

bir

mezhep na-mahreme do-

kunmamn, isteyerek kusmamn, burun veya

viicuttan

kan akmamn abdesti bozdugunu soylemi§,

bir

mez- hep de bunlarm abdesti bozmadigmi soylemi§se,

ihti-

yaten

(i§i

saglam tutmak

igin)

abdestin bozuldugunu

36 -Musliimanlar arasmda tefrika

gkarmak

i^in yeminli olan fitneciler, dinin

bu

birle^tirici

konularmda

da gedik

agmaya

ve musliimanlari boliip yiireklerini

sogutmaya

gali^irlar. Bu se- beple,

"Bu imamlann

arkasinda

namaz

kilinmaz.",

"Bu

mescid-

ler cahiliyye mabedleridir _", "Oru^ bir giin once tutulmali, bir giin once bozulmalidir." gibi §eyler soyler ve saf dindanlari _din-

cilik oyunuyla aldatarak tefrika girdabina sokarlar. Bre fitneciler!

Bu dinde hiikum, karar ve fetva

verme

yetkisi kimin tarafindan size verilmi§tir? Allah teala'mn dini uzerinde oynadigimz bu oyunun, bu keyfiligin ve pervasizhgm cezasi sizi

yakmayacak

mi sanirsimz?

Ibgru Olan OI$ii 33

kabul edip yeniden abdest

almaktir.

Bunun

^{gibi, bir}

mezhep

farz

olan oruq

i^in

geceleyin

niyet

getirmek

gerektigini,

diger

bir

mezhep

^giindiiz

^de

^{niyet getiri-}

lebilecegini soylemi§lerse, ihtiyaten niyeti

geceleyin

“'I

getirmektir.

(

Bu ^tutum,

^sozlii

^{tarti§ma ve} geki^melerle onlene-

meyen

gorii§ ihtilaflarim fiilen

ortadan kaldiran pra-

tik bir

yoldur.

^{(^unkli,}

mesela, zikredilen hususlarla

abestin

bozulmadigmi soyleyen mezhep

^de,

bunlar-

dan dolayi abdest tazelemeyi daha dogru bulmu§,

oru<; iqin giindiiz

de

niyet getirilebilecegini

soyleyen

mezhep de geceleyin

niyet

getirmenin daha

iyi

oldu-

gunu

soylemi§tir.

Onun

^{i^in,} ihtiyata

uyunca

farkli

mezheplerin

^{gorii^leri} birle§tirilmi§ ^olur.

Tarti§an zat

§oyle

dedi:

- ihtiyata

uymak

agir geldigi

zaman, hangi mez-

hebin goru§iine uymak ^lazimdir?

Ben §oyle dedim:

-

O zaman, ^{kalbin hangi} mezhebe ^meyleder ve hangi mezhep imarmna ^{daha qok giiven duyarsan, o} mezhebin ve o imamin gorufiine gore amel

^et.

Bu ko-

nuda sen o hastaya benzersin

^ki,

^tedavi olmak

^iqin

ilim

ve ihtisasma daha qok ^guvendigi doktorun

^tavsi-

yelerine

uyar ve onun

^{re^etesini}

^uygular. Bunun

^iqin

de,

tedavi olmaya karar verdiginde, once doktorlan sorup ^soru§turur ve ^hangisinin onde oldugunu og-

renmeye

^{^ali^ir.}

Ondan sonra da ona gider ve onun

34 Imam Gnzalfnin Risaleleri ^• 7

verdigi ilaglan

kullamr. Sen

de,

din ve ibadetin

i^in

mezhep segerken, mumkiin mertebede mezhepleri

incele, ozelliklerini

ogren, imamlarmi tammaya

£ali§.

Bundan

sonra,

kalbin hangisine daha gok giiven du-

yarsa,

o mezhebin

gorii§lerine uy.

Onun

^{i^in}

Allah Re- sulu Aleyhissalatu vesselam §oyle buyurmu§tur:

"Kalbine dam?

^"

#^i*r

"Kalbinin samimi meyline uyan

^bir

kimse, hata

etse bile

sevap kazamr."

(^iinkii

dinin amel ve ibadet

kismmda onemli

olan, ki?inin

yaptigi ?eyin dogru

ol-

duguna samimi olarak inanmasidir. Bunun hakikatte

de dogru olmasi

gerekli degildir. C^iinkii

bunu bilmek her zaman miimkiin

degildir.

)

Dinde de mumkiin olmayan hususlarda

miikelle- fiyet

ve sorumluluk

yoktur.

Bunu agikga

bildiren

ayetlerde ?oyle buyurulmu§tur:

"Allah,

insanlara ancak

^giiq:leri

nisbetinde

miikel- lefiyet verir^/'37

Bundan dolayidir

ki, bir

kimse temiz olduguna

inandigi

bir elbiseyle

namaz

kilsa,

o

elbise

hadd-i

za-

tinda

necis

de

olsa,

namazi

^sahihtir.

Daha sonra bunu

ogrense

de,

kilmi? oldugu namazi kaza etmesi gerek- mez. Nitekim, Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam da

bir

gun, ayakkabilarmi temiz zannederek

onlarla

namaza durmu?tu.

Bir iki rek'at kildiktan sonra,

Ceb-

v

_{-Bakara, 286}