5 5 7
CANLILARIN GENEL ÖZELLİKLERİ
Tüm canlılarda gördüğümüz özellikleri aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.
Tüm canlılar:
1. Hücresel yapıya sahiptir.
2. Metabolizma yapar.
3. Beslenir.
4. Enerji dönüşümü yapar. (Enerji üretir ve tüketir.) 5. İrkilme ve hareket özelliği gösterir.
6. Boşaltım yapar.
7. DNA ve RNA’ ya sahiptir.
8. Çoğalır.
1. TÜM CANLILAR HÜCRESEL YAPIYA SAHİPTİR:
Hücre: Canlılık olaylarının yapıldığı canlı yapı taşlarıdır.
“Canlılık merkezleridir” de denilebilir.
Tüm hücrelerde; hücre zarı, sitoplazma ve orga- neller bulunur. Canlılar, tek veya çok hücreli olabilir.
Canlı organizasyonu: Organik ve inorganik maddeler
organeller hücreler dokular organlar organ sistemleri
Tek hücreli canlılarda, doku, organ ve organ sistemleri bulunmaz. Çünkü dokular, hücrelerin birleşmesiyle meydana gelir.
Hücreler, yapılarına göre, prokaryot ve ökaryot olmak üzere ikiye ayrılır.
A) Prokaryot Hücre:
Çekirdek zarı, çekirdekçiği ve zarlı organelleri olmayan basit hücre yapısıdır. Bakteriler ve mavi – yeşil algler prokaryottur.
Organel: Hücre içinde belirli görevi ve yapısı olan birim- lerdir. Zarlı veya zarsız olabilir.
ZARSIZ ORGANELLER:
Ribozom: Protein sentezinde görev alır. Tüm canlı hücrelerde bulunur.
Tüm hücreler (canlılar) protein sentezler.
Sentrozom: Hayvansal organizmalarda (insan ve hay- vanlarda), mantarlarda ve bazı basit yosunlarda bulu- nur. Hücre bölünmesinde görev alır.
ZARLI ORGANELLER:
Mitokondri: Oksijenli solunumda görev alır.
Kloroplast: Fotosentezde görev alır.
Lizozom: Hücre içi hidroliz (sindirim) olaylarında görev alır.
Koful Golgi
Endoplazmik retikulum.
Bakteri ve mavi-yeşil alg gibi canlılarda mitokondri ve kloroplast gibi zarlı organeller bulunmaz. (Bu can- lıların prokaryot hücreli olduğuna dikkat ediniz.)
Bazı bakteriler fotosentez yapabilir ancak kloroplast- ları yoktur.
Fotosentez, ışık enerjisinden besin üretilmesi olayı- dır. Fotosentezi sadece klorofilli canlılar yapabilir.
Fotosentez yapan canlı prokaryot hücreli ise, kloro- filler, sitoplazmada dağınık halde, canlı ökaryot hüc- reli ise klorofiller, kloroplast içinde bulunur.
Fotosentez yapabilen canlıların tümünde klorop- last bulunmaz.
B) Ökaryot Hücre:
Çekirdeği olan, sitoplazmasında zarlı ve zarsız organeller bulunan gelişmiş hücredir. Bakteriler ve mavi - yeşil algler dışındaki tüm canlılar ökaryot hücrelidir. Bu canlılar tek veya çok hücreden oluşur.
Virüslerin hücresel yapısı yoktur. Virüsler, canlıla- ra özgü çoğalma ve mutasyona uğrama özelliği gösterir. (Virüslerin, tüm canlılarda olduğu gibi gene- tik yapısı vardır. Bu nedenle mutasyona uğrayabilir.) Mutasyon: Yüksek sıcaklık, radyasyon, olumsuz pH, beslenme bozukluğu gibi faktörler etkisiyle gen yapısın- da meydana gelen ani değişikliklerdir.
Tüm canlılar mutasyona uğrayabilir.
Canlıların Genel Özellikleri ve Bilimsel Çalışma
1. BÖLÜM
Canlılar
Bir hücreliler Çok hücreliler
Prokaryot Ökaryot Ökaryot
Organellerden sadece, ribozom bulunur.
Ribozom ve zarlı organellere sahiptir.
Zarlı organellerin tümü bu- lunmayabilir.
ÖRNEK
Hayvansal hücrelerde kloroplast, bitkisel hücrelerde lizozom yoktur.
2. TÜM CANLILAR METABOLİZMA YAPAR
Metabolizma: Hücre içinde gerçekleşen olayların tümü- dür. Metabolik olayları enzimler kontrol eder.
Tüm canlılarda enzim faaliyetleri görülür.
Enzim :Canlılık olaylarını kontrol eden protein yapılı katalizörlerdir.
Katalizör : Reaksiyona katılan ve reaksiyondan yapısı değişmeden çıkan (harcanmayan) maddelerdir. Enzim- ler biyokimyasal tepkimeleri hızlandırır.
Metabolizma, özümleme ve yadımlama olarak ikiye ayrılır.
A) ÖZÜMLEME = anabolizma = assimilasyon = sentez olayları = yapım olayları: küçük maddelerin birleşerek daha büyük maddeleri meydana getirmesi olayıdır.
Büyümenin temeli özümlemedir.
ÖRNEK:Fotosentez, kemosentez, protein sentezi, nişasta sente- zi, yağ sentezi gibi tüm sentez olayları özümlemedir.
B) YADIMLAMA = katabolizma = dissimilasyon = yıkım olayları : büyük maddelerin parçalanarak daha kü- çük maddelerin açığa çıkması olayıdır.
Tüm canlılarda her zaman hem özümleme hem de yadımlama yapılır.
Prokaryot hücreli canlılarda, I. Çekirdeğe sahip olma
II. Enerji üretiminde görev alan enzimleri sentezleye- bilme
III. Mitokondriye sahip olma
IV. Özümleme tepkimelerini yapabilme özelliklerinden hangileri görülmez?
A) Yalnız I B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) I, III ve IV
ÇÖZÜM
II. ve IV. öncüllerdeki özellikler tüm canlılarda görülür. I.
ve III. özellikler prokaryot hücrelilere ait olamaz.
Cevap B’dir.
ÖRNEK:Solunum ve sindirim olayları genel olarak yadımlamayı ifade eder.
Solunum: Organik bileşik yapı taşlarının (monomer- lerinin) parçalanmasıyla enerjinin üretilmesi olayıdır.
Sindirim: ( = hidroliz : suyla parçalama ) Büyük (poli- mer) organik bileşiklerin su ile parçalanarak daha küçük birimlerin (monomerlerin) meydana gelmesidir.
Solunum – Sindirim bağıntısı:
enerji
metabolik ATP
MONOMER
POLİMER Sindirim Solunum
Sindirimin temel amacı, besinlerin hücre zarından geçebilecek küçüklüğe kadar parçalanmasıdır. Bu olay, besinlerin hücre içine alınmasına yardımcı olur, böylece metabolizma için gerekli hammadde sağla- nır.
Glikoz, fruktoz, galaktoz, amino asit, yağ asidi ve gliserol gibi besinler monomer yapılı olduklarından sindirime uğramaz.
Polimerbesinlerdendoğrudan enerji elde edilemez.
Sindirim sonucu oluşan monomer besinler sindirim kanalından emilerek kana geçer ve kan yoluyla tüm hücrelere dağıtılır. Besinlerle alınan polimerler kanda taşınmaz.
Polimer besinlere örnekler : Nişasta, glikojen, selüloz, laktoz, sakkaroz, maltoz, yağ, protein ...
Uygun deney koşullarında bir deney tüpüne nişasta ve nişastayı sindiren amilaz enzimi konuluyor.
Bir süre sonra tüpteki, nişasta, amilaz ve su miktar- ları aşağıdakilerden hangisindeki gibi değişir?
Nişasta Amilaz Su
A) Azalır Azalır Azalır
B) Azalır Değişmez Artar C) Azalır Değişmez Azalır
D) Artar Azalır Artar
E) Artar Değişmez Azalır
ÇÖZÜM ÖRNEK
ÖRNEK
Enzimler, katalizördür yani tepkimeye katılır ancak harcanmaz. Nişasta ise amilaz enziminin substratıdır.
(Substrat: Enzimlerin etki ettiği madde) Enzim - substrat etkileşmesi sonucunda nişasta miktarı azalır.
Sindirim = hidroliz, su ile parçalanma olayı olduğundan, tepkime sırasında su miktarı da azalır (hidro = su, liz = parçalanma).
Cevap C’dir.
Hayvansal organizmalarda:
a) Genç bireylerde: Özümleme > Yadımlamadır. Bu durum büyümeye neden olur. (Yapım, yıkımdan da- ha fazla olduğu için.)
b) Erişkin bireylerde: Özümleme = Yadımlamadır.
Büyüme durmuştur ancak küçülme de görülmez.
c) Yaşlı bireylerde: Özümleme < Yadımlamadır. Bu durum küçülmeye neden olur. Örneğin, insanlarda, yaklaşık 45 yaşından itibaren boyca kısalma olur.
Metabolizma hızı; canlının, yaşına, cinsiyetine ve yaptığı işe göre değişir.
Bitkisel organizmalarda: Hayat boyu, Özümleme >
Yadımlamadır. Yani, bitkiler ölünceye kadar büyür. Bu duruma, sürekli bölünme özelliğinde olan meristem (=
sürgen) doku neden olur.
Çok hücreli organizmaların hücrelerinde gerçekleşen özümleme ve yadımlama için aşağıdaki durumlar söz konusu olabilir.
I. Özümleme > Yadımlama II. Özümleme = Yadımlama III. Özümleme < Yadımlama
Vücutta büyümenin gerçekleşebilmesi için, genel metabolizmanın yukarıdakilerden hangilerinde belir- tildiği gibi olması gerekir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III
ÇÖZÜM
Büyümenin olabilmesi için, yapım olayları, yıkım olayla- rından daha fazla yapılmalıdır. Yani “özümleme > ya- dımlama” olmalıdır.
Cevap A’dır.
Bitkilerde embriyonun gelişmesi sırasında tohum- daki besinin kullanılması için aşağıdakilerden han- gisine kesin olarak gerek vardır?
A) Klorofil B) Enzim C) Güneş ışınları D) Toprak E) Karbondioksit
ÇÖZÜM
Tüm canlılık olayları metabolizma olduğundan kesinlikle enzimlere ihtiyaç duyulur.
Cevap B’dir.
3. TÜM CANLILAR BESLENİR
Canlılarda, a) Ototrof b) Heterotrof
c) Hem ototrof hem heterotrof
olmak üzere üç tip beslenme şekli görülür.
A) Ototrof Canlılar:
Kendi besinini kendisi üreten, dış ortamdan organik besin almak zorunda olmayan canlılardır.
Ototrof beslenen canlılar organik besine ihtiyaç duyar ancak, dış ortamdan organik besin alma- ya ihtiyaç duymaz.
Ototrof canlılar, ya fotosentez ya da kemosentez yapar.
Fotosentez yapan canlılar ( fotoototroflar), hücresel yapı yönünden ikiye ayrılır.
Prokaryot Fotoototroflar: Bazı bakteriler ve mavi-yeşil alglerdir. Bu canlılarda zarlı organeller bulunmaz. (Klo- roplast yoktur.) Fotosentez için gerekli olan klorofil, sitoplazmada dağınık halde bulunur.
Örnek: Kükürt bakterilerinde fotosentez reaksiyonu:
CO2 + H2S C6H12O6 + S2 + H2O
Ökaryot Fotoototroflar: Bitkiler, öglena ve koloniler. Bu canlılarda, klorofil, kloroplast organeli içinde bulunur.
Örnek: Bitkilerde fotosentez reaksiyonu:
CO2 + H2O C6H12O6 + O2 + H2O
Tüm fotoototroflarda, ışık enerjisinin emilmesini (soğurulmasını) sağlayan klorofil bulunur.
Kemoototroflar: Besin üretimi için ihtiyaç duydukları enerjiyi, inorganik maddeleri oksitleyerek sağlar. Bu oksidasyon sırasında inorganik madde, başka bir inor- ganik maddeye dönüştürülür.
Sadece bazı bakteriler kemosentez yapabilir (kemoototroftur ).
Tüm kemoototroflar prokaryottur.
“İnorganik madde oksidasyonu inorganik madde”
dönüşümünü sadece kemoototrof canlılar yapabilir.
Tüm sentez olaylarında ATP’ ye ihtiyaç duyulur.
ÖRNEK ÖRNEK
Kemoototroflar, çürükçüllerin açığa çıkardığı inorga- nik maddeleri bitkilerin kullanabileceği hale dönüştü- rerek doğadaki madde devrinde rol oynar.
Organik madde: Yapısında karbon (C) ve hidrojen (H) bulunan bileşiklerdir. Glikoz (C6H12O6) ve etil alkol (C2H5OH) gibi.
İnorganik madde: Yapısında C veya H, ya da her ikisi birden bulunmayan bileşiklerdir. Su (H2O), CO2, fosforik asit (H3PO4), amonyak (NH3), nitrit (HNO2), nitrat (HNO3) gibi.
Örnek kemosentez: NH3 + O2 HNO2 + ATP CO2 + H2O + ATP (CH2O)x
TÜM OTOTROFLARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ:
1. CO2 kullanabilirler = özümleyebilirler = indirgeyebilir- ler = redükleyebilirler.
2. Organik besin yönünden dış çevreye bağımlı değil- lerdir. (Dış ortamdan organik besin almazlar.) 3. İnorganik maddeleri, organik maddeye (besine)
dönüştürebilirler.
Fotosentez yapan bir bakteride, I. Ribozom
II. Klorofil III. Sentrozom IV. Çekirdekçik
oluşumlarından hangileri bulunur?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
ÇÖZÜM
Ribozom; tüm canlılarda, klorofil; tüm fotosentez canlıla- rında bulunur. Bu bilgiler soruyu doğru cevaplamak için yeterlidir. Sentrozom; sadece insan ve hayvanlarda, çekirdekçik ise, ökaryotlarda bulunur. Bakterilerin prokaryot olduğunu hatırlayınız.
Cevap A’dır.
B) Heterotrof Canlılar
Kendi besinini kendisi üretemeyen, besinlerini dış or- tamdan hazır olarak almak zorunda olan canlılardır.
Genel olarak heterotroflar; holozoikler, ayrıştırıcılar, parazitler olmak üzere üçe ayrılır.
a) Holozoikler: (holo=bütün) Besinlerini bütün parça halinde alan canlılardır. Alınan besinler hücreye alı- namayacak büyüklüktedir. Bu nedenle, holozoik canlılarda “hücre dışı sindirim” görülür.
Holozoikler: etçiller (aslan, kedi, köpek ...), otçullar (inek, keçi, deve ...) ve hem otçul hem etçiller (in-
san, bazı balıklar, bazı maymunlar, domuz...) olmak üzere üçe ayrılır.
b) Ayrıştırıcılar (Çürükçüller = Saprofitler): Organik artıkları ayrıştırarak inorganik maddelerin tekrar do- ğaya dönmesini (madde devri) sağlarlar ( bazı bak- teriler ve küf mantarları ). Bu anlamda ototrofların yaşamasında dolayısıyla tüm canlıların yaşamasın- da önemli rol oynarlar.
Hiçbir canlı inorganik madde sentezleyemez.
Çürüme olayı kademe kademe yapılır.
om1 om2 om3 ... omn im
Çürükçüller, ortamı ( toprak, su ) önce organik mad- dece daha sonra da inorganik maddece zenginleşti- rir.
Organik maddece zengin toprağa “humuslu toprak”
denir.
Bitkiler, dış ortamdan organik besin almadıkları halde, humuslu toprakta daha iyi gelişir. Bu duruma, topraktaki çürükçüller yardımcı olur.
Çürükçüllerin olmadığı humuslu toprakta bitkiler yaşayamaz.
c) Parazitler: Kendi ihtiyaçlarını karşılamak için başka canlılara (konak = konukçu ) zarar veren canlılardır.
Bazı parazitler dışındaki tüm canlılarda “sindirim enzimleri” bulunur. Yani “parazitlerde sindirim en- zimleri yoktur” ifadesi yanlıştır. Eğer, parazit canlı dış ortamdan sadece monomer besinler (sindirilmiş besinler) alıyorsa, bu canlılarda sindirim enzimleri yoktur. Bu parazitler için ince bağırsak en uygun yaşama alanlarıdır (habitattır). Çünkü, ince bağır- sakta, tüm besinlerin tam sindirimi gerçekleşir yani bol miktarda monomer besin bulunur. Örneğin, “ten- ya” sadece ince bağırsakta yaşayabilir. Bu durum, tenyada, sindirim enzimlerinin bulunmadığını ispat- lar.
Yapağı (yün), kan, deri gibi polimer besinlerle besle- nen parazitlerde sindirim enzimleri bulunur. (Polimer
sindirim Monomer )
Parazit bir canlıda, aşağıdaki olaylardan hangisinin görülmesi bu canlının sindirim enzimleri sentezle- yebildiğini ispatlar?
A) Glikojen sentezi B) Protein sentezi C) Glikoz yıkımı D) Amino asit yıkımı E) Sakkaroz yıkımı
ÖRNEK ÖRNEK
ÇÖZÜM
Sakkaroz = çay şekeri (glikoz + fruktoz) polimer besin olduğundan sakkarozun parçalanması bir sindirim olayı- dır. Polimer kullanabilen parazitler sindirim enzimlerini sentezleyebilir.
Cevap E’dir.
Beslenme özellikleri yönünden canlıların karşılaştı- rılması:
Özellik Fotoototrof Kemoototrof Heterotrof
1 İm om dönüşümü + + –
2 Dış ortamdan om almama + + –
3 CO2 kullanabilme + + –
4 İm oksidasyonu – + –
5 Klorofil sentezi + – –
6 Kloroplast sentezi ? – –
7 O2 açığa çıkarabilme ? – –
8 Prokaryot yapıda olma ? + ?
(im: inorganik madde, om: organik madde.) 6. maddedeki ?’nin nedeni: Bazı fotoototroflar prokaryot olduğundan kloroplastları yoktur.
7. maddedeki ?’nin nedeni: Sadece yeşil bitkiler açığa O2 çıkarabilir. Bazı bakteriler fotoototrof olduğu halde O2
açığa çıkaramaz.
8.maddedeki ?’lerinin nedeni: Fotoototrofların ve hete- rotrofların tümü prokaryot değildir.
Doğadaki organik artıkların yadımlanıp tekrar bitki- lerin kullanabileceği inorganik bileşiklere dönüştü- rülmesine kadar geçen süreçte,
I. Kemoototrof II. Parazit III. Çürükçül IV. Holozoik
beslenen canlılardan hangileri görev alır?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve IV E) II, III ve IV
ÇÖZÜM
Organik artıklar önce saprofit (çürükçül) organizmalarca inorganik bileşenlerine parçalanır. Kemoototroflar ise bu inorganik maddeleri bitkilerin kullanabileceği inorganik maddelere dönüştürür.
Cevap C’dir.
C) Hem Ototrof Hem Heterotrof Canlılar: (Bö- cekçil Bitkiler)
Böcekçil bitkiler: Fotosentez yapabilirler (ototrof özelli- ği). Azotça fakir topraklarda yaşadıklarından, protein ihtiyaçlarını karşılamak için böcekle de beslenirler (hete- rotrof özelliği).
4. TÜM CANLILAR ENERJİ ÜRETİR ve TÜKETİR
Hücrede meydana gelen yaşamsal olaylar (metaboliz- ma) için gerekli olan enerji ATP’den sağlanır.
ATP’nin yapısındaki yüksek enerjili fosfat bağları, ortamdaki serbest enerjinin depolanmasını dolayısıyla kullanılabilmesini sağlar. “Kimyasal bağ enerjisi” denilen bu enerji, ihtiyaç duyulduğunda, fosfat bağlarının parça- lanmasıyla açığa çıkar ve kullanılır. Canlılar sürekli metabolizma yaptığından, canlılarda her zaman ATP üretimi ve tüketimi görülür.
ATP’NİN YAPISI:
P P P
Adenin (Azotlu organik baz)
Riboz
(5 karbonlu şeker) Yüksek enerji bağları H3PO4 H3PO4 H3PO4
Adenin + Riboz = Adenozin nükleoziti
Adenozin+Fosfat (H3PO4)=Adenozin monofosfat (AMP)
AMP + H3PO4 = Adenozin difosfat (ADP)
ADP + H3PO4 = Adenozin trifosfat (ATP)
(H3PO4 = Fosforik asit = Pi = İnorganik fosfat)
Sindirim ve pasif taşıma dışındaki, tüm olaylar- da ATP harcanır.
PASİF TAŞIMA: Moleküllerin kendi enerjileriyle çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçmesidir. Çözünen maddelerin pasif taşınmasına difüzyon, su ve alkol gibi çözücü maddelerin pasif taşınmasına ise osmoz denir.
O2, CO2, N2 gibi tüm gazların hareketi her zaman pasif taşıma ile olur yani taşıma sıra- sında ATP harcanmaz.
Tatlı su ortamında yaşayan bir hücreli organizmalar, I. Solunum ürünü olan karbondioksidin dış çevreye
atılması
II. Enzimlerin sentezlenmesi
III. Dış çevrede, iç çevreden daha az bulunan bazı minerallerin dışarıdan alınması
olaylarından hangilerini gerçekleştirebilmek için, ATP enerjisi kullanmak zorundadır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III
ÖRNEK
ÖRNEK
ÇÖZÜM
(I) Tüm gazların hareketi difüzyonda olduğundan, CO2
hareketi sırasında ATP harcanmaz. (II) Tüm sentez olaylarında ATP harcanmalıdır. (III) Öncüldeki anlatım, minerallerin az yoğun ortamdan, çok yoğun ortama hareketini ifade etmektedir. Bu olay aktif taşımadır.
Yani ATP harcanmalıdır.
Cevap E’dir.
5. TÜM CANLILARIN İRKİLME ve HAREKET ÖZELLİĞİ VARDIR
İRKİLME:Etkiye karşı tepki verme özelliğidir. Etki (= uyarı) normal dışı uyaranlardır. (Çok uzun boylu -220 cm- bir insanı görünce dikkatli bakmak gibi)
İnsanlarda, etkiye karşı tepki verme üç şekilde olabilir.
a) Uyarı Sinir sistemi Tepki b) Uyarı Hormon sistemi Tepki
c) Uyarı Sinir sistemi Hormon Sistemi Tepki Sinir sisteminin oluşturduğu tepki çok hızlı ancak kısa sürelidir. Hormon (endokrin) sisteminin tepkisi yavaş olur ancak uzun sürelidir.
İrkilme özelliği canlının yaşadığı ortama uyum (adaptasyon) sağlamasına yardımcı olur.
Tüm canlılarda çevreye uyum özelliği vardır.
Çevreye uyum sağlayamayan canlıların yaşa- ma şansı olmaz.
HAREKET:
Hayvansal organizmalarda, “serbest yer değiştirme”, bitkilerde ise, “durum değiştirme” şeklinde olur.
BİTKİLERDE HAREKET: Tropizma ve nasti olmak üzere iki şekilde yapılır.
Tropizma: Belirli bir yönü olan uyarıcıya karşı yapılan harekettir.
Pencere kenarına konulan bitkinin ışığa doğru yönelme- si (fototropizma), bitki köklerinin yer çekimi kuvveti yö- nünde büyümesi (pozitif geotropizma) ve gövdenin, yer çekimi kuvvetine zıt yönde büyümesi (negatif geotropizma).
Nasti: Belirli bir yönü olmayan uyarıcıya karşı yapılan harekettir.
Akşamsefası, çiçeklerini gündüz kapatır, gece açar (fotonasti) ve Lale çiçeği, 5 C’de kapanır, 20 C’de açılır (termonasti).
Bitkilerde görülen bazı hareketler şunlardır:
I. Fasulye yapraklarının gündüz dik, gece eğik durma- sı
II. Sarmaşık bitkisinin desteğe sarılarak büyümesi III. Bitki köklerinin, tuz kayasının bulunduğu yere zıt
yönde büyümesi
Bu hareketlerden hangilerinin gerçekleşmesinde uyarıcının yönü etkili olmuştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) II ve III E) I, II ve III
ÇÖZÜM
(I) Işığa göre yapılan bu harekette, ışığın belli bir yönü yoktur. (Fotonasti)
(II) Sarmaşık, desteğin şekline göre büyüme gösterir.
(Haptotropizma)
(III) Öncüldeki anlatımdan, tuz kayasının bulunduğu yerin, büyüme yönünü belirlediği anlaşılmaktadır.
(Negatif kemotropizma)
Cevap D’dir.
Şekil I’deki genç bitki fidesi, ışığın sadece belirli bir yönden gelmesini sağlayan ve yerçekimi kuvvetinin yönünü değiştiren bir düzeneğe konarak büyümeye bırakıldığında, Şekil II’deki yönelmeyi göstermiştir.
Şekil I Şekil II
Bu yönelmeyi sağlayan düzenekteki ışığın geliş yönü ve yerçekimi kuvveti yönü aşağıdakilerin han- gisinde gösterildiği gibidir? (Işığın gövdeye, yerçekimi kuvvetinin de köke pozitif yönelme sağladığı kabul edi- lecektir.)
Yerçekimi kuvveti Işık
A)
Yerçekimi kuvveti
D)
Işık
Yerçekimi kuvveti
C) Işık
Yerçekimi kuvveti
B)
Işık
Yerçekimi kuvveti
E) Işık
ÇÖZÜM
Gövde ışığa doğru, kök ise yerçekimi kuvvetine doğru yönelme göstereceğinden, bu iki uyarıcının yönleri B seçeneğindeki gibi olmalıdır.
Cevap B’dir.
ÖRNEK ÖRNEK
6.
TÜM CANLILARDA BOŞALTIM GÖRÜLÜR BOŞALTIM: Zararlı metabolik artıkların ve depolanma- yan, normalden fazla olan yararlı maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Su, suda eriyen vitaminler (B ve C), mineral tuzlar yararlı maddeler olduğu halde, bu maddeler depola- namadığından fazlası vücuttan uzaklaştırılır. Ancak, sağlıklı insanlarda glikoz, yağ asitleri gibi depolana- bilen yararlı maddeler, normalden fazla bile bulunsa, boşaltıma uğramaz.
İdrarda glikoz bulunması hastalık belirtisidir. (Şeker hastalığı)
Boşaltımla uzaklaştırılan zararlı artıklar; CO2, NH3, üre, ürik asit.
Boşaltım organları: Böbrekler, akciğerler, deri.
7. TÜM CANLILARDA DNA ve RNA BULUNUR
DNA ve RNA, (yönetici moleküller = nükleik asitler) yapı taşları nükleotitler olan polimerlerdir.
Virüslerde ya DNA ya da RNA bulunur. (Birkaç virüste, DNA ve RNA birlikte bulunur.)
Virüsler dahil tüm canlılarda nükleotit bulunur.
Genler sadece, DNA’nın yapısında (gen lokusunda) yer alır.
Virüsler dahil tüm canlılarda genetik yapı bulundu- ğundan, tüm canlılar mutasyona uğrayabilir.
Sadece DNA molekülü, kendini eşleyebilme (replikasyon) özelliği gösterir.
Kromozom, mitokondri, kloroplast, sentrozom gibi yapıların kendini eşleyebilme özelliği göstermesi, bunlarda DNA bulunduğunu ispatlar.
Tüm canlılarda DNA replikasyonu görülür.
Canlıların tümünde;
I. Enzim kullanabilme II. Mitokondriye sahip olma III. Nükleotitlere sahip olma özelliklerinden hangileri bulunur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III
ÇÖZÜM
(I) Tüm canlılar metabolizma yapar ve metabolizmayı enzimler kontrol eder.
(II) Mitokondri zarlı bir organeldir. Prokaryotlarda (bak- teri ve mavi-yeşil alg) zarlı organeller bulunmaz.
(III) Tüm canlılarda DNA ve RNA bulunur. Bu molekülle- rin yapıtaşı nükleotitlerdir.
Cevap E’dir.
8. TÜM CANLILAR ÇOĞALIR
Virüsler dahil tüm canlılar üreme özelliği gösterir.
Üreme, eşeysiz ve eşeyli olmak üzere iki şekilde yapılır.
A. EŞEYSİZ ÜREME:
Vücut parçasıyla gerçekleşen üremedir.
Meydana gelen canlılar birbirleriyle ve ana canlı ile aynı kalıtsal (genetik) yapıya sahiptir. (Kalıtsal çeşitlilik yok- tur.) Bu durum, eşeysiz üremenin mitoz bölünme karak- teri ile ilgilidir.
Mitoz bölünme; bir hücreden, aynı kalıtsal yapıya sahip, iki hücrenin oluşması olayıdır.
Vücut hücrelerinde sadece mitoz bölünme görülür.
EŞEYSİZ ÜREME ÇEŞİTLERİ:
a) İkiye bölünme b) Tomurcuklanma c) Sporla üreme
d) Vejetatif üreme (Çelik = dal, yaprak, sürünücü göv- de, soğan, yumru gibi.)
e) Rejenerasyon (yenilenme): Toprak solucanı ve deniz yıldızı gibi canlılarda, kopan vücut parçasın- dan yeni canlı oluşur. (Kertenkelenin kopan kuyru- ğundan yeni canlı oluşmaz.)
B. EŞEYLİ ÜREME:
Genetik özellikleri farklı olan iki gametin birleşmesiyle (döllenmesiyle) olan üremedir. Bunun sonucunda yavru bireylerde kalıtsal farklılıklar (çeşitlilikler) meydana gelir.
Bu özellikten dolayı, eşeyli üreme, eşeysiz üremeye göre daha üstün kabul edilir.
(Gamet = üreme hücresi; yumurta, sperm)
-Gamet oluşumu mayoz bölünme ile olur. Mayoz bö- lünme, üreme ana hücrelerinde görülür. Bu bölünme sonucunda, kromozom sayısı yarıya düşer. Meydana gelen 4 hücre, kalıtsal yapı farklılıkları gösterir
-Üreme ana hücreleri: Oogonyum (yumurta ana hücre- si), spermatogonyum (sperm ana hücresi), makrospor ana hücresi (tohum taslağı ana hücresi), mikrospor ana hücresi (polen = çiçektozu ana hücresi).
ÖRNEK
EŞEYLİ ÜREME ÜÇE AYRILIR:
1. İZOGAMİ: Şekil ve büyüklükleri aynı olan gametlerin birleşmesiyle olan üremedir.
2. HETEROGAMİ: Büyüklük ve yapıları farklı olan gametlerin birleşmesiyle olan üremedir.
3. KONJUGASYON: Sitoplazma köprüleri aracılığıyla gerçekleşen gen alış verişidir. Bakterilerde ve terliksi hayvanda görülür.
Partenogenez ve hermafroditlik de eşeyli üreme kabul edilir. Bu üreme şekillerinde de kalıtsal çeşitli- lik görülür.
Partenogenez: Döllenme olmadan yumurtanın geliş- mesiyle canlının meydana gelmesi olayıdır. Eklemba- caklılardan; arı, karınca, su piresi ve yaprak bitleri gibi canlılarda görülür.
Hermafroditlik (Çift cinsiyetlilik = ersellik): Bazı yassı solucanlarda, kendi kendini dölleyebilme özelliği vardır.
Toprak solucanı ve istiridye gibi hermafroditler, kendi kendini dölleyemez, çünkü, bu canlılar farklı zamanlarda yumurta ve sperm üretir. Çiçekli bitkilerin büyük çoğun- luğu hermafrodittir.
BİLİM VE BİLİM ÇALIŞMA BİLİM
Bilim, tarafsız gözlem ve deneylerle elde edilen düzenli bilgi birikimidir. Bilimin amacı, doğayı ve doğadaki olay- ları inceleyerek bunlarla ilgili sorulara cevap bulmaktır.
BİLİMSEL ÇALIŞMA
Bilimsel çalışma, gözlem ve deneyler kullanılarak, belirli bir yöntemle yapılır.
Gözlem
Bir olayın duyu organlarının yardımıyla incelenmesine gözlem denir. Gözlemler, nitel ve nicel olmak üzere iki şekilde yapılabilir.
Nitel Gözlem, bir aracın yardımı olmadan doğrudan duyu organlarıyla yapılır. Sonuçları kişilere göre değişe- bildiğinden bilimsel çalışmalarda tercih edilmez.
– Fehling çözeltisinin glikoz ile kırmızı renk vermesi – Şekerin suda çözünmesi,
– Odanın sıcak olması, gibi gözlemler niteldir.
Nicel gözlem, ölçü aracının yardımıyla yapılır. Sonuçla- rı kişilere göre değişmez, bu nedenle bilimsel çalışma- larda nicel gözlemler tercih edilir.
–Saf suyun deniz seviyesinde 100 C de kaynaması,
–Oda sıcaklığının 25 C olması,
–Sporcunun 100 metreyi 10,25 saniyede koşması gibi gözlemler niceldir.
Deney
Bilimsel çalışmalarda kontrollü deneyler kullanılır. Kont- rollü deneyde bir kontrol grubu bulunur.
Kontrol grubu değişken olmayan faktörlerdir.
ÖRNEK
Bitki büyümesinde ortam sıcaklığının etkisini araştıran bilim adamı, bitki büyümesinde rol oynayan,
– Topraktaki su miktarı, – Havadaki nem oranı, – Ortam pH ı,
– Ortamdaki mineral çeşidi ve miktarı, – Havadaki CO2 yoğunluğu,
gibi tüm etmenleri sabit tutmalı (kontrol grubu), sadece sıcaklık değerlerini değiştirerek (deney grubu) deney yapmalıdır.
Heterotrof bir bakteri türüyle ilgili deneyler yapan bilim adamı özellikleri aşağıda verilen deney ortamlarını hazırlıyor.
Ortam Glikoz (%)
Oksijen (%)
Sıcaklık (C)
Su (%)
I 4 20 25 40
II 8 25 25 50
III 12 20 20 40
IV 16 25 20 50
V 20 20 25 40
Bu ortamlardan hangileri kullanılarak, ortamdaki glikoz yüzdesinin bakteri üremesindeki etkisi hak- kında bilgi elde edilebilir?
A) I ve III B) I ve V C) II ve IV D) II ve V E) III ve IV
ÇÖZÜM
Ortamdaki glikoz yüzdesinin bakteri üremesindeki etkisi hakkında bilgi elde edebilmek için, glikoz yüzdesi dışın- daki bütün faktörlerin aynı tutulması gerekir. Buna göre I. ve V. ortamlar kullanılabilir.
Cevap B’dir.
ÖRNEK
BİLİMSEL ÇALIŞMA YÖNTEMİ
Bilimsel bir problemin ortaya konulması
Problemle ilgili gerçeklerin toplanması
Gerçeklere göre hipotez kurulması
Hipoteze göre tahminlerin yapılması
Kontrollü deney ve gözlemlerle tahminin doğruluğunun araştırılması
Hipotez doğrulanırsa, geçerlilik kazanır.
(Gerçek olur)
Hipotez doğrulanmaz, kısmen ya da tama- men değiştirilir.
Hipotezin geniş bir ge- çerliliği varsa, hipotez teori halini alır.
Hipotez evrensel ger- çek ise, kanun haline gelir.
Hipotez (varsayım), problemin çözümüne yönelik ortaya konulan geçici bir çözümdür.
İyi bir hipotez, tüm gerçekleri kapsamlı ve çok sayı- da tahmin yapılmasına uygun olmalıdır.
Tahminler hipotezin denenmesi için uygun özellikle- re sahip olmalıdır. Tahmin cümleleri, “eğer ….
ise…dır” kalıbıyla kurulur.
Bir hipotezin teori halini alabilmesi için,
– bilim dünyasınca yeterlilik ve geçerliliğinin kanıt- lanması
– başka hipotezlerle de desteklenmesi gereklidir.
Teoriler mutlak doğru değildir bu nedenle çürütülebi- lir. Atom teorisi çürütülmüşken, evrim teorisinin doğ- ruluğu hala tartışılmaktadır.
Teoriler, uzun bir sürecin sonunda itiraz edilemeye- cek şekilde evrenselleşirse, kanun (yasa) halini alır.
Örneğin, Yer çekimi Kanunu, Mendel Kanunu gibi.
Bilim Adamının Genel Özellikleri
Kararlı, meraklı ve şüphecidir.
Bilimsel çalışma yöntemini uygularken tarafsız ol- mak zorundadır.
Pratik ve doğru yöntemleri keşfederek, problemin çözümünde zaman kaybını en aza indirir.
Var olan otoriteleri gerektiğinde reddetmelidir.
1. Bir bitkinin az ışık gören yapraklarında klorofil sentezleme hızı, çok ışık gören yapraklarının klorofil sentezleme hızından daha yüksektir, diyen bir bilim adamı bu hipotezini doğrulama- sı için yapması gereken işlem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Aynı bitkinin farklı oranda ışık alan iki yaprağı- nı incelemek
B) Farklı bitkilerin aynı oranda ışık alan iki yapra- ğını incelemek
C) Aynı türden farklı ortamda bulunan iki bitkinin yapraklarını incelemek
D) Farklı sıcaklık değerlerinde aynı türden iki bit- kiyi incelemek
E) Aynı sıcaklık değerlerinde farklı bitkilerin aynı oranda ışık alan iki yaprağını incelemek
2. I. Böbrekler kandaki toksik ve fazla maddeleri nasıl süzer?
II. İçme sularının kirlenmesinin doğadaki canlıla- ra ne gibi etkisi olur?
III. Midemizde hangi dokular vardır, yapıları nasıldır?
Yukarıdaki problemleri çözmek isteyen bir bilim adamı biyolojinin hangi alt bilim dalların- dan yararlanmalıdır?
I II III
A) Histoloji Anatomi Fizyoloji B) Fizyoloji Ekoloji Histoloji C) Histoloji Ekoloji Anatomi D) Anatomi Fizyoloji Biyokimya E) Fizyoloji Biyokimya Sitoloji
3. “Demir elementi (Fe) hemoglobin sentezinde kullanılır ve kanın kırmızı renkli olmasını sağlar.”
hipotezini kanıtlamaya çalışan bir bilim adamı
“eğer demir elementi hemoglobin sentezinde kul- lanılıyorsa demir eksikliği görülen insanlarda kan- sızlık hastalığı olmalıdır.” fikrini ortaya atıyor. Bu bilim adamının bu aşamadan sonra yapması gereken ilk iş aşağıdakilerden hangisidir?
A) Gözlemler yaparak veri toplamalıdır.
B) Hipoteze dayalı tahminlerde bulunmalıdır.
C) Kontrollü deneyler düzenlemelidir.
D) Hipotezini teori haline getirmelidir.
E) Hipotezini başka hipotezlerle karşılaştırmalıdır.
Ç Ö Z Ü M L Ü T E S T
4. “Bir meyva ağacının üzerinde yaşayan parazit canlıların sayıca artması, ağacın meyva verimini düşürebilir” diyen bir bilim adamı bu yargıya varmadan önce;
I. Problemi tespit etmek
II. Hipoteze dayalı tahminlerde bulunmak III. Nitel ve nicel gözlemlerde bulunmak IV. Kontrollü deneyler yapmak
işlemlerinden hangilerini yerine getirmiştir?
A) Yalnız I B) I ve III C) II ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV
5. Glikoz + O2
CO2 + H2O
X Y II
I
Yukarıda gösterilen olaylarla ilgili olarak;
I. X organeli bitkilerde bulunabilir.
II. Y organeli tüm ökaryot hücrelerde bulunur.
III. II nolu olayı tüm canlılar gerçekleştirebilirken, I nolu olayı bazı canlılar gerçekleştirebilir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III
6. Aşağıdaki olaylardan hangisi bütün canlılarda ortak olarak gözlenen bir olaydır?
A) 6CO2 + 6H2O C6H12O6 + 6O2
B) C6H12O6 + 6O2 6CO2 + 6H2O C) (n)Aminoasit Protein + (n – 1) H2 O D) C6H12O6 2C5H10O5 + 2CO2
E) (n) Glikoz Nişasta + (n – 1) H2O
7. Bir insanda,
I. Glikozdan CO2 ve H2O elde edilmesi
II. Karaciğerde glikoz moleküllerinin glikojen halinde depolanması
III. Çizgili kas hücrelerinde laktik asit elde edil- mesi
IV. ATP moleküllerinden enerji elde edilmesi olaylarından hangileri özümleme hangileri ise yadımlama olaylarına örnektir?
Özümleme Yadımlama A) Yalnız II I, III ve IV B) I ve II III ve IV C) I ve III II ve IV D) I ve IV II ve III E) II ve III I ve IV
8. I. Anabolizma > Katabolizma ise canlıda kütle artışı meydana gelir.
II. Anabolizma = Katabolizma ise canlıda kütle artışı yada azalışı gerçekleşmez.
III. Yeni doğan çocuklarda Anabolizma = 0, 60 yaş üstü insanlarda ise Katabolizma = 0 dır.
Yukarıda verilen anabolizma ve katabolizma ile ilgili ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III
9.
Bağırsak parçası
Nişasta + Nişastayı sindiren enzim Su
35C
Yukarıdaki deney düzeneğinde bir bağırsak par- çası içerisine nişasta ve nişastayı sindiren enzim- ler konup ağzı bağlanıyor. Bir süre sonra cam kap içerisine iyot damlatılıyor. (İyot çözeltisi nişasta ile mavi renk oluşturur.)
Buna göre araştırmacı aşağıdaki gözlemlerden hangisine ulaşamaz?
A) Bağırsak içi mavileşir.
B) Cam kap içindeki sıvı mavileşir.
C) Cam kap içindeki sıvıda glikoz derişimi artar.
D) Cam kap içindeki su miktarı azalır.
E) Bağırsağın hacmi artar.
10. Bir bilim adamı tohumun çimlenme hızına etki eden faktörleri incelemek için aynı özellikteki fasülye tohumlarıyla dört farklı deney yapmıştır.
Deney No
I. Grup Fasülye
II. Grup Fasülye I Nemli ortam,
aydınlık azotlu tuz var, 30C
Susuz ortam, aydınlık azotlu tuz var, 30C II Nemli ortam,
aydınlık azotlu tuz var, 30C
Nemli ortam, karanlık azotlu tuz var, 30C III Nemli ortam,
aydınlık azotlu tuz yok, 30C
Nemli ortam, aydınlık azotlu tuz var, 30C IV Nemli ortam,
aydınlık azotlu tuz var, 30C
Nemli ortam, aydınlık azotlu tuz var, 15C Bilim adamı bu yapmış olduğu kontrollü deney- ler sonucunda hangi faktörün çimlenme hızına olan etkisini inceleyemez?
A) Işık B) Su C) CO2
D) Azotlu tuz E) Sıcaklık
11. Işık
I 250 gr Toprak yeterli miktarda
madensel tuz 200 ml su
20C Işık
II 250 gr Toprak yeterli miktarda
madensel tuz 200 ml su
30C Işık
III 250 gr Toprak yeterli miktarda
madensel tuz 200 ml su
40C
Bir bilim adamı üç aynı tür ve özellikteki saksı bitkisi ile aynı miktarda ışık kullanarak üç ayrı de- ney yapmıştır.
Bu bilim adamı;
I. Ortam sıcaklığının fotosentez hızına etkisini II. Ortam sıcaklığının terleme hızına etkisini III. Yaprak sayısının madensel tuz kullanımına
etkisini
olaylarından hangilerinin gözlemlemek amacıy- la bu deneyleri yapmıştır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
1. Deneyde her faktör aynı sadece ışık faktörü farklı olmalıdır. Bu yüzden aynı bitkinin farklı oranda ışık alan iki yaprağını incelemelidir.
Cevap A’dır.
2. I’ de böbreğin çalışma mekanizması incelendiğin- den fizyoloji, II’ de çevre kirliliği araştırıldığından ekoloji, III’ de midenin dokuları incelendiğinden histoloji alt bilim dallarından yararlanılmalıdır.
Cevap B’dir.
3. Deneyde hipotez ve tahmin aşaması tamam- landığından yapacağı ilk iş kontrollü deneyler dü- zenlemektir.
Cevap C’dir.
4. Bilim adamı bu ifadeyle hipotezini anlatmaktadır.
Dolayısıyla problemi tespit etmiş, nitel ve nicel gözlemler yapmıştır.
Cevap B’dir.
5. X organeli fotosentez olayını yapan kloroplasttır. Y organeli oksijenle solunum olayını yapan mito- kondridir. Bazı canlılar oksijensiz solunum yapar.
Cevap D’dir.
6. Protein sentezini bütün canlılar gerçekleştirebilir.
Cevap C’dir.
7. I Oksijenli solunum, II Glikojen sentezi, III Oksijen- siz solunum, IV ATP hidrolizidir. Her türlü sentez olayı özümleme, her türlü solunum ve hidroliz olayı yadımlamadır. Cevap A’dır.
8. Canlıda anabolizma ve katabolizma olayları ara- lıksız devam eden olaylardandır. Anabolizma kütle artışına neden olurken, katabolizma kütle azalma- sına neden olur.
Cevap D’dir.
9. İyot bağırsak parçası içine girip nişasta ile mavi renk alabilir. Fakat nişasta dışarı çıkmaz. Bu yüz- den cam kap içindeki sıvı mavileşmez.
Cevap B’dir.
10. Her seferinde bir faktör incelenmiştir. Fakat CO2
bu incelenen faktörler arasında yoktur.
Cevap C’dir.
11. Üç saksıda da aynı sayıda yaprak ve madensel tuz olduğundan III. yargı incelenmemiştir. Sıcaklık- la ilgili olaylar incelenmiştir.
Cevap D’dir
Ç Ö Z Ü M L E R
1.
Omurgalı hayvan sınıfı
Kandaki oksijen taşıyan pigment
100 mI kanın O2
tutma kapasitesi
Balıklar Hemoglobin 9
Kurbağalar Hemoglobin 12
Sürüngenler Hemoglobin 9
Kuşlar Hemoglobin 18,5
Memeliler Hemoglobin 25
Tablodaki verilenlerden yararlanılarak, I. Tüm omurgalı sınıflarda oksijen taşıyıcı pig-
ment aynıdır.
II. Canlı gelişmişliği arttıkça O2 tutma kapasitesi artar.
III. Kuşların O2 tutma kapasitesi kurbağalardan fazladır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III
2. Aşağıdakilerden hangisi hipotezle ilgili doğru bir açıklama değildir?
A) Problemlerle ilgili verileri kapsar.
B) Tüm bilim adamlarınca doğruluğu kanıtlanır.
C) Yeni tahminlerin kurulmasına yardımcı olur.
D) Deney ve gözlemlerle desteklenir.
E) Denenebilir ve gözlenebilir nitelikte olmalıdır.
3.
Işık
Besi çözeltisi
Işık
Besi çözeltisi 10 gün
sonra
Yukarıdaki düzeneği hazırlayan bilim adamı 10 gün sonra kökte ve gövde de meydana gelen de- ğişimleri izliyor.
Bu bilim adamının kuracağı en kapsamlı hipo- tez aşağıdakilerden hangisidir?
A) Işık bitkinin tüm organlarını aynı şekilde etkiler.
B) ATP sentezi için ışık gereklidir.
C) Bitkide kök ve gövde aynı hızda büyür.
D) Kök gelişimi için ışığa gerek yoktur.
E) Gövde ışığa, kök aksi yöne yönelir.
4.
Parça karaciğer
I 2 ml H2O2
30 C pH 7
Ezilmiş karaciğer
II 2 ml H2O2
30 C pH 7
Parça karaciğer
III 1 ml H2O2
30 C pH 7
Ezilmiş karaciğer
IV 2 ml H2O2
25 C pH 7
Karaciğerde bulunan katalaz enzimi H2O2
Katalaz H2O + O2 2
1 reaksiyonunun oluşumu- nu sağlar.
“Substrat yüzeyi arttıkça enzim etkinliği artar”
hipotezini kurmak isteyen bilim adamı yukarı- daki deney tüplerinden hangilerini kullanarak hipotezini kanıtlar?
A) I ve II B) III ve IV C) I ve III D) II ve IV E) I ve IV
5. Aşağıdakilerden hangisi nicel gözleme örnek- tir?
A) Turnusol kağıdının asitlerle kırmızı renk ver- mesi
B) Kireç suyunun CO2 li ortamda bulunması C) İnsan kanında 7 000 akyuvar hücresinin bu-
lunması
D) Kongo kırmızısının asidik ortamda mavi renk vermesi
E) Fenol kırmızısının asidik ortamda sarıya dö- nüşmesi
6. “Kirli sular ve bataklık ortamı sıtmanın nedenidir”
görüşünü ele alan bilim adamı “Eğer kirli sular ve bataklık ortamı sıtmanın sebebi ise bu ortamlarda yaşayan canlıların sıtmaya yakalanma olasılığı fazladır” düşüncesini ortaya koymuştur.
Bu bilim adamının bundan sonraki çalışması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Veri toplamak.
B) Hipotez kurmak.
C) Teori geliştirmek
D) Kontrollü deneyler yapmak.
E) Gözlem yapmak.
K O N U T E K R A R T E S T İ
7. “Tüm canlılarda oksidatif fosforilasyon olayı mito- kondrilerde gerçekleşir” hipotezini kuran bilim adamı,
I. Mantar, II. Mavi yeşil alg, III. Fotosentetik bakteri
gibi canlılardan hangilerini incelendiğinde hipotezini değiştirmek zorunda kalır?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I ve III
8. Aşağıdakilerden hangisi bilimsel bir problemin çözümünde geçirilen evrelerden biri değildir?
A) Problemi belirlemek.
B) Hipotezleri başka hipotezler ile genellemek.
C) Hipotez kurmak.
D) Hipoteze dayalı tahmin yapmak.
E) Verileri toplamak.
9. Aşağıdakilerden hangisi teorinin tanımıdır?
A) Hipotezden mantık yoluyla çıkarılan bir sonuç- tur.
B) Herkes tarafından aynı sonuçlarla tekrarlanan gözlemlerdir.
C) Bir problemin geçici çözüm yoludur.
D) Dünya tarafından kabul gören çürütülmeyen gerçeklerdir.
E) Deney ve gözlemlerle zaman geçtikçe kuvvet- lenen hipotezlerdir.
10. Aşağıdaki gözlemlerden hangisi diğer dördün- den farklı özellik gösterir?
A) Sağlıklı insanın kanında 1 gr / litre kan şekeri bulunur.
B) Fotosentez reaksiyonlarında ışıklı evrede 18 ATP üretilir.
C) İnsan kanındaki su oranı % 90 - 92 dir.
D) Kesilmiş patatesler iyot çözeltisi ile mavi renk verir.
E) Sağlıklı bir insanda dakika nabız sayı 80 dir.
11. Bilimsel çalışma metodunda, I. Verileri toplama,
II. Kontrollü deney yapma, III. Hipotez kurma,
IV. Hipoteze dayalı tahmin yapma hangi sıraya göre yapılır?
A) I - II - III - IV B) III - II - IV - I C) I - III - IV - II D) II - III - IV - I E) I - IV - II - III
12. Kontrollü deneyler, I. Kanun, II. Hipotez, III. Nicel gözlem
özelliklerinden hangilerinin geçerliliğini kanıt- lamada yardımcıdır?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III
13. I. Bir problemin geçici çözüm yoludur.
II. Herkes tarafından aynı sonuçlarla tekrarlanan gözlemlerdir.
Yukarıdaki kavramların karşılığı olan tanımlar aşağıdaki hangi seçenekte doğru verilmiştir?
I II
A) Hipotez Gerçek
B) Tahmin Kanun
C) Hipotez Nitel gözlem
D) Kanun Teori
E) Nicel gözlem Kontrollü deney
14. “Eğer Vibrio colera bakterisi kolera hastalığı- nın nedeni ise kolera hastalarında bu bakteri bulunmalıdır” açıklamasını yapan bilim adamı,
I. Veri toplamak.
II. Hipotez kurmak.
III. Kontrollü deney yapma.
basamaklarından hangilerini gerçekleştirmiş- tir?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III
