T.C. DİYARBAKIR VALİ LİGİ DIYARBAK1 ~ TIEBfLER. SAI-lABİLERı Nisan Diyarbakır

T.C.

DİYARBAKIR VALİLİGİ

DIYARBAK1 • ~

TIEBfLER. SAI-lABİLERı AZİZLER VE KRALLAR KEnTr

12-13 Nisan 2010

Diyarbakır

/

T.C.

DiVARBAKlR VAıJıJ~i

DİY ARBAKlR VALIUGi KÜL TÜR SANAT YAYINLARI: 2

Genel Koordinatör Mustafa CAN

Diyarbakır Vali Yarduncısı

Proje Koordinatörü Mustafa TEMEL

Proje Ekibi Pınar GÜRHAN Güldan ÖZGÜN Zafer LAÇIN

T.C. Diyarbakır Valiliği

www.diyarbakir.gov.tr

www.diyarbakirkulturrurizm.org

ISBN: 978-605-363 -798-1

Yayın Tarilll' Haziran 2013 Bas : 2. Baskı -1.000 Adet

Grafik Tasaııın

Aral Grup +90.312 433 2725

Baskı

Türkiye Diyanet Vakft Yayın Mat. ve Tic. Lşl.

Örnek San. Sil. 1. Cad. 358. Sok.

No: 11, Ostiın/Ankara

Tel : 0312 354 913 t Fax : 0312 354 9132

© Bu eserin bütün yayın hakları Diyarbakır Valiliği'oe aittir. Yayıncının izni olmakstzın kısmen ya da tamamen çogalulamaz.

Bu kitap, Diyarbakır Valiliği'nin Kalkınma Bakanlığt tarafından desteklenen "Cazibe Merkezleri-

ni Destekleme Programı" kapsamında uygulanan "Diyarbakır Kültürel Mirasının Tanıumı Projesi~

ile bastırılmışur. Tüm tebliğlerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Kalkınma Bakanhğı ve Karacadağ Kalkınma Ajansı'nın görüşünü yansıtmaz.

Hz. Zülkarneyn ve Diyarbakır

- - - - - - - -- Prof. Dr. Kenan HASPOLAT- - -- - - - --

Dicle Üniversitesi, Tıp Fakültesi

ÖZET

Hz. Zülkarneyn bir evliya veya nebidir,

değişik ülke halklarına yardım etmiştir.

Özelhkle Yahudi ve Süıyanilere.Tarih ki-

taplarında Zülkarneyn kelimesi bir yer

adı olarak sıklıkla Diyarbakır'da geçmek- tedir.Bu makalede llz. Zülkarneyn ve Di-

yarbakır ilişkisi incelendi. Muhtemelen Hz. Zülkameyn hayaunın bir döneminde

Diyarbakır'da yaşamıştır

ABSTRACT

Zulkareneyn

a

prophct.Hc helpcd

pcople of many

fapccially

peoplc and

Thc won.l

Zulkarncyn

he the

frequeml}

in histOl)'

he rcl:.luofö ol

.mel

in this ,tniclc.

Zulkame} n had probablr

rn a period

/

52

Prof. Dr. Kenan Haspolat

ZÜLKARNEYN Adı Kur'an'da geçer. Allah ondan övgü ile bahsetmiştir. Peygamber mi, yoksa veli mi olduğu ihcilaf konusu olmuştur. Zülkameyn kelimesi Arapçadır. Zü ve karneyn kelimelerinin bir-

leşmesinden meydana gelmiştir. Zü, sahip ve malik demektir. Kam ise boynuz, perçem, tepe, zaman, güneş anlamlarına gelir. Karneyn, karn'ın tesniyesi yani iki tanesi demektir. Buna göre Zülkarneyn kelimesi iki boynuz sahibi şeklinde tercüme edilir. (el-Firuzabadr, el-Kamusu'l-Muhtt, Kahire 1332, IV, 257 vd)

Zülkarneyn kimdir?

Hz. Ali'den gelen bir rivayette, Zülkameyn'in salih bir insan olduğu söylenmektedjr. Peygamberliği

ise şüphelidir. Zülkarneyn'in vasıflarını göz önüne alarak kudret sembolü olan çift boynuz taşıyan ve birçok ülkeyi fetheden ünlülere bakalım. Makedonyalı lskender ateist olduğundan Zulkarneyn olması düşünülmez. lskender ve sembolü koç boynuzu (1)

Zülkameyn adı ciddi bir şekilde Pers Kralı ll.Kuroş için geçmektedir. Doğu Kanalı ve lki Boynuz- lu Koç tabiri Şiraz'da bulunan iki kanatlı ve iki boynuzlu Kuroş

Üçüncü ve zayıf bir alternatif

Lice yolu üzerinde Pir Hüseyin (Ali bardak) köyünde bulunan kitabeli steli (M.Ô: 2635) olan Naram-sin M.Ô. 3. binyılda hüküm süren kral Naram-Sin'e "4 bölgeye barış getiren Kral" ünvanı ve- rilir. Bu sıfat 4 ana yönü temsil etmekte ve Naramsin'in Ebla ve Elam şehirlerini yani batı ve doğuyu

fethetmesinin ardından "Evrenin Kralı" olmasını simgelemektedir.

Günümüzde Paris'teki louvre Müzesi'nde bulunan, dikili taşta Naram-Sirı'in bir dağ boyuna karşı kazandığı zafer işlenmiştir. Anıtta Naram-Sin boynuzlu bir taçla betimlenmiştir. Türkiye'de Lice Ali bardak köyünde bulunan steli lstanbul Arkeoloji. müzesindedir.

Hz. Zülkameyn ve Diyarbakır

lsLanbul Arkeoloji Müzesi, Naramsin Steli

Muhammed Hayr Ramazan Yusuf şöyle der: "Zulkarneyn, başka bir adamdır. Tubba\lskender ve

Kılruş'ten önce geçmiş asırlarda yaşamıştır. Güvenilir tarihçilerin belirtip kararlaştırdıkları gibi Hz.

lbranim zamanında yaşamıştır."

Naramsin Hz.tbrahim'in çağdaşıdır. (el-Kaidu·l-Fatih ve'l-Hakimu•s-Salih, 248) Ancak Zülkameyn'in bir nebi veya evliya olması söz konusudur.

Naramsin ise ilahlık peşindedir. Bu nedenle Naramsin, Zülkameyn için iyi bir aday değildir.

Kur'an-ı Kerimde Zülkarneyn (Kehf süresi)

84. Gerçekten, Biz ona yeryüzünde sapasağlam bir iktidar verdik ve ona her şeyden bir yol (sebep) verdik.

85. O da, bir yol tuttu.

86. Sonunda güneşin battığı yere kadar ulaştı ve onu kara çamurlu bir gözede batmakta buldu, ya- mnda bir kavim gördü. Dedik ki: "Ey Zu'l-Karneyn, (istiyorsan onları) ya azaba uğraursın veya içlerinde

güzelliği (geçerli ilke) edinirsin."

87. Dedi ki: "Kim zulmederse biz onu azaplandıracağız, sonra Rabbine döndürülür, O da onu gö-

rülmemiş bir azapla azaplandırır."

88. Kim iman eder ve salih amellerde bulunursa, onun için güzel bir karşılık vardır. Ona buyruğu­

muzdan kolay olanını söyleyeceğiz."

89. Sonra yine (doguya doğru) bir yol tuttu.

90. Sonunda güneşin doğduğu yere kadar ulaştı ve onu (güneşi), kendileri için bir siper kılmadığı- mız bir kavim üzerine doğmakta iken buldu.

9l. lşte böyle. Şüphesiz biz onun yanındakileri ilmimizle kuşatmışızdır.

92. Sonra yine bir yol tuttu.

93. iki dag arasına ulaşınca, bunların önünde, neredeyse hiçbir sözü anlamayan bir halk buldu.

94. Dediler ki: 'Ey Zülkameyn! Ye'cüc ve Me'cüc (adil kavimler) yeryüzünde bozgunculuk yapmak-

tadırlar. Onlarla bizim aramıza bir engel yapman karşılığında sana bir vergi verelim mi?

95. Zülkameyn, 'Rabbimin bana verdiği (imkan ve kudret, sizin vereceğiniz vergiden) daha hayır­

lıdır. Şimdi siz bana gücünüzle yardım edin de, sizinle onların arasına sağlam bir engel yapayım' dedi.

96. 'Bana (yeterince) demir madeni getirin' dedi. iki yamacın arasındaki boşluğu (dağlarla) bir hi- zaya getirince 'körükleyin!' dedi. Demiri eritip kor (gibi) yapınca da, 'Bana erimiş bakır getirin, bunun uzerine boşaltayım' dedi.

97. Artık onu ne aşabildiler, ne de delebHdiler.

/ 53

54

Prof. Dr. Kenan Haspolat

Tevratta Zülkameyn

Burada belirtmemiz gereken bir husus "Kam=boynuz" kelimesinin Arapça ve lbranice'de aynı an- lamda kullanılan ortak bir kelime olmasıdır. Koç, Danyal Sifri'nin lbranice nüshasında "Lokarnaim"

yani "Lehukarnan=iki boynuzu olan" şeklinde anılmıştır. Bunun bugünkü karşılığı da Zülkarneyn'dir.

Tevrat'ta Danyal peygamber Kuroş'u işaret ediyor.

• Ve gözlerimi kaldınp baktım ve işte ırmağın önünde bir koç durmakta idi ve tKI BOYNUZU vardı. Ve bu iki boynuz yüksektiler; ancak biri ötekinden daha yüksekti ve yüksek olanı sonradan çıktı.

Koçu garba, şimale ve cenuba doğru tos vurmakta gördüm

• Danyal peygamber bu rüyanın yorumunu rüyasında Cebrail (as)'a sorar O da:

"Gördüğün iki boynuzu olan koç Medya ve Fars Krallandır. Ve O kıllı ergeç Yunan ili krahdır der"

(Dan. 8/20-21)

• Pers kralı Koreş'in Yahudilere yaptığı iyilikler bir hayli fazladır. Yahudilerin peygamberi Daniel'i yanına yardımcı olarak almış ve onun fikirlerine değer vermiş bir kraldır.

• "Daniel, Kral Koreş'in en yakın dostlarından biriydi. Kral danışmanları arasında en çok Daniel'e güveniyordu." Apokrif kitap/ Bel Ejder l.Bab, 2

Zülkarneyn denince zalim bir kavme karşı mazlum bir kavmi korumak üzere yapılan Yecüc Mecüc seddinden bahsedilmeden geçilmesi mümkün değildir

Kuranda seddin yapıJışında çeşitli madenlerden bahsedilir. Çin seddi bilindiği gibi taştan yapılmış­

tır. Çin seddi ile Zülkarneyn seddinin alakası yoktur . Çin seddinin yapımı yüzlerce yıl sürmüştür ve her hanedan zamanında camamlanmışor. Yecüc mecüc seddi ise kaç senede veya ne kadar zamanda

tamamlandığı hiçbir yerde yazmaz .

Yecüc Mecüc olarak lskitlerin üzerinde durulmaktadır. Mü(essirler eserlerinde bu bölgeler ve etra- fındaki yörelerde tarihte yaşamış olan lskit kavmi üzerinde yoğunlaşmışlardır. Tarihçilerin 1.Ö. 700 ile 350 yıllan arasında yaşadıklarım tahmin ettikleri lskitler, Grekler tarafından "lskit'' Persler tarafından

"Saka" olarak isimlendirilrnişlerdir.

Ciddi bir Zülkarneyn adayı olarak Kuroş

Pers Kralı Kuroş'un Zülkarneyn hazretleri olma ihtimali oldukça yüksektir. Dünyanın iki ucuna gidiş hususu olarak doğuda Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan, batıda Ege kıyılan, Trakya, güney- de Mısır'ın güneyine kadar topraklarım genişletmesi bir fikir verir. Kuzeyde lskitlerin zulmüne karşı duruşu ayrı yön.

Yahudilerin kurtarıcısı oluşu, Babil'i yenerek onların memleketlerine dönüşü Kuroş'un meziyetle- rinden. Fethedilen toprakların halkının din ve geleneklerine saygı da ayrı bir yön.

İnsanlığa adalet getirişi, adil oluşu da ayn hususiyeti (2)

(Zulkarneyn, Muhammed Yusuf Hayr, 218-219, Dr. Htzır'm kitabından naklen-Dr. Salah Abdül- fettah Halidf, (Çeviren: Ahmet Sarıkaya), Kur'an Öyküleri, Kitap Dünyası Yayınları, (2.Baskı) Konya 2005: 11/244-245 ve Yeseluneke an Zılkameyn. 131-132, Muhammed Hayr Yusuf, Zulkameyn, 220 Dr. Salah Abdülfettah Halidt, (Çeviren: Ahmet Sarıkaya), Kur'an Öyküleri, Kitap Dünyası Yayınlan, (2.Baskı) Konya 2005: ll/245-246).

Diyarbak1r çok büyuk ihtimalle Kuroş'un ana üssü olmuştur. Herodot tarihinde yer alan bilgilere göre lskit'ler Orta Asya'dan Kafkaslara, Avrupa'run doğusuna, İran ve Anadolu topraklarına inmişlerdir.

Pers ve Grek imparatorlukları ile savaşlar yapan tskitlerin saldırgan ve savaşçı bir kavim olduğu, araba- lar içersinde göçebe yaşadıkları rivayet edilmektedir.

Diyarbakır M.Ö.653-625 tarihleri arasında lskit egemenliğinde kalmıştır (3)

Hz. Zülkameyn ve Diyarbakır

Med-Pers kralı Kuroş'un (Zülkarneyn) tskitlere karşı Kuzey Kafkasya'da bir set yaptığı ifade edil- mektedir. (4)

Tarih kaynaklar lskitlerin, kral Darius zamanında Perslerle birçok savaşlar yaptıklannı anlatmak-

tadır. Pers topraklarını tskit saldınlanndan korumak için yüksek surlu kaleler yapan Perslerden kalan

kalınulann, Kafkasya'nın bazı yerlerinde mevcut olduğu bazı müfessirler tarafından bildirilmektedir.

Yani Yecüc Mecüc lskitler olabilir.

• Daryal (Dariel, Darial) Seddi: Kafkas dağlarındaki en büyük geçidin adı olan Daryal Geçidi'nde, Kazbek Dağı'nın doğusunda, Terek Nehri'nin doğduğu yere yakındır. Bu sedde Kafkas Kapıları da de- nir. Viladi Kiyokz ile Tiflis kentleri arasında kurulu bu sedde Ermeniler "Behak Gurai", Gürcüler "De-

mirkapı" demişti. (Muhammed Hayr Yusuf, Zulkarneynr333,l<asımı Tefsiri,11/4113?4114).

Zülkarneynin Diyarbakır'ı merkez yaptığına dair kaynaklar:

• Tarihi kaynaklarda sanr ararlmda Zülkameyn kelimesine sık sık rastlanmaktadır.

• Burada Ergani ilçesi ile Lice Bırkleyn mağarası ve Eshab-ı Kehf civarı mekan olarak ifade edi- lir.

• Eshab-ı Kehfin 10-20 km kadar kuzeyinde Zülkameyn mağaraları vardır. Bu mağaraların

9-10 km kadar batısında ise Zülkarneyn kalesi harabeleri mevcunur. (5)

• Zülkameyn kalesi ve mağarasının Lice'de olduğu tarihi vesikalarla da teyid edilmektedir.

Bir tarihi kaynak ifadesi.

• 1139'da Zengi , Siirt'ten başka Hizan,bakın Lle meşhur Maden ve Zülkameyn'i aldı.( 6)

• El-Mes'udi (ö.345/956-7), Dicle'nin, Amid bölgesindeki Hısn-ı Zilkameyn mevkiinden doğ­

duğunu söyler.

• lbnül Esir, el Kamil fi't-tarih. c. X. s. 215 isimli eserde 51611122 yılında, Amid'e bağlı Zülkar- neyn ve Ergani kaleleri civarında bakır madeni keşfedilmiş ve o tarihten itibaren işletilmeğe başlamıştır.

(7) der.

• Zülkameyn isimli mekı:tn MS. 639 lyaz bin Ganem tarafından fetholunduğu zamanda da telaf- fuz ediliyordu.Vakitli (S.170) eserinde şu cümleleri kullanır: lyaz, Amid'i kuşatmaya karar verdi. Önce Balu (Palu), Hana (Hani), Hetah, Meyyafarakin, Süveyda, cebel-i Cur ve Zulkameyn gibi yerleri alma-

nın doğru olacağım düşündü. tyaz etrafta askeri harekata girişti. Buralarda Bizanslılara unutamayacağı

bir ders verdi' (10)

• Ka!Kaşandi Subh el-A'şa, lll,400'de Zülkameyn'in yerini şu şekilde tarifler: Meyyafarkin'in (Silvan ilçesi) kuzeyinde yer alır. Yanında Zülküll makamı bulunur

• Şerefnameyi Arapçaya çeviren Muhammed Ali Avni, Zülkameyn kalesinin Ergani kalesi oldu-

ğunu belinir. (11), (12).

• lbnül Esir, el Kamil fi't-tarih. c. X. s. 215 isimli eserde 516/1122 yılında, Amid'e bağlı Zülkar- neyn kaleleri civarında bakır madeni keşfedilmiş ve o tarihten itibaren işletilmeğe başlamıştır, diyerek konuyu teyid etmektedir.

• MTA verllerine göre Diyarbakır'da Zülkarneyn'in bulunduğu yerde ve yakınlannda demir ver

bakır madenleri bulunmaktadır. Kulp-Sekan Tepe Zuhuru, Dicle-Kurşunlu (Piricman) Sahası, Ergani-

Şeyhyüt Tepe Sahası Ergani-Türbe demir ve bakır yataklarıdır.

• Yukarı Mezopotamya tufandan sonra ilk yapılaşmanın gerçekleştiği, insanlığın yeniden neşvü-

nama bulduğu, Zülkameyn gibi çok sayıda peygamberin gelip geçtiği bir mekandır. (13), (14).

Zülkameyn mekanı olarak Diyarbakır merkezden de bahsedenler mevcuttur.

• Mesudi, Yakut, Kazvini, Hiınyeri ve lbnul Verdi gibi tarihçiler Diyarbakır surlarının Zülkar- neyn kalesi olduğunu ifade eder. (8)

• Evliya Çelebi Diyarbakır kalesini anlaurken köşelerinde Yecüc misali burçları vardır demekte-

dir.(9) _I 55

56

Prof. Dr. Kenan Haspolat

Med-Pers Kralı Kuroş ve Diyarbakır

• Diyarbakır M.

ô.

• Med-Pers kralı Kuroş'un (Zülkameyn) lskitlere karşı Kuzey Kafkasya'da bir set yapnğı ifade edilmektedir. (4)

Zülkameyn konusuyla ilgili olarak Diyarbakır'da ilgili şu hususlar vardır.

Yaygın bir şekilde lslam tarihçileri Diyarbakırda Zülkarneyn'in olduğunu ifade etmiştir.(6), (7), (8), (10), (15).

• lice'de Eshab-ı Kehfin 10-20 km kadar kuzeyinde Zülkameyn mağaraları vardır. Bu mağara- lann 9-10 km kadar batLsında ise Zülkameyn kalesi harabeleri mevcuttur. (5)

• Danyal peygamberin Kuroş'un en önemli danışmanı olduğunu biliyoruz.

• Danyal peygamber ise Eğil ilçeslnde medfundur. (17), (18). Kuroş, Danyal peygamber ve Zülkameyn'in yaşam bölgelerinin Diyarbakır'da oluşu Hz. Zülkameyn'in ilimizde ikamet ettiğini gös- terir.

• Kuroş'dan sonra iktidara gelen Darius ile ilgili olarak Mardin'e 25 km ötede Dara harabele- rini görüyoruz. Dara M.Ô.570-530 yılları arasında inşa oldu. Bir yakın mekan daha var. Pers kralı, Tunceli'yi fetheder. Buraya Daranalis ismi verilir. (19).

Yani Kuroş'un varisi de Diyarbakır'ın alt ve llst bölgelerinde mekan çalışması yapmıştır. Haliyle

Diyarbakır merkezde de ikameti mevzu bahistir.

Bu veriler ışığında Kur'anda ismi geçen Zülkarneyn'le Diyarbakır arasında ciddi bir ilişki gözleniyor.

• Kur'an-ı Kerimde ismi geçen Zülkarneyn'in Diyarbakır ikameti ve kenti etkilemesi söz konusudur.

KAYNAKLAR

1-Escın C, l.aporıe H:Yıınan ve Roma Mitolojisi TÜBITAK..2008s.72

2-Kuhrt A., Eski Çagda Yakındogu, iş bank yay., lsıanbul, 2009. 21369, 372, 376, 394.

3-Beysanoglu Ş., Diyarbakır Tarihi, 2003, J/81.

4-http:llzulkarneyntez.blogcıı.comlzı.ılluırneyn-onsoz_503468.hıml. (Halil Gıirah Gayretli Zaman). Ebu/Kelam Azad.Zülhameyn, Iz yay.2.baskı

5-Dilek Z.:Lice, Diyarbakır.2002

6-Beysanoglu. Ş. (ecO. "Kııruluşundan Günümüze Kadar Diyarbakır Tarihi", Müze Şehir, Diyarbakır, 1999. s.61.

7-Toprak M. F., "Arap Kaynaklannda Diyarbakır", Maze Şehir Diyarbakır, 1999, s: 132.

8-Zorlu C., 1. Uluslararası Oğuzlardan Osmanlıya Diyarlxıkır, 2006, s. 855.

9- Korkusuz Ş., Seyahatnamelerde Diyarbelıir, Kent yay., 2006, s. 26.

10-Acar A., "Vahidiye Gôre Amid Şehrinin Fethi", D.Ü. ilahiyat Fakültesi Dergisi, 1999, c. 1, s. 200.

11-Şerejhan, Şerefname (Çev.M. Emin Bozaslan), 3. Baskı, Hasaıyay., lsıanbul, 1990, s. 383.

12- Demir A., fslam'ın Anadolu'ya Gelişi, Kent yay., lstanbul, 2004, s.107.

13-Mes'udi, Ebu Hasan Alı b. Hüseyin, eı-tenbih ve'l -lşraf, nşr. A. lsmail es-Savı, s. 124; Makdisi, Alısen, s. 139.

14-ipek A., "lslam Cografyacılaıııun Gôzüyle Artuklu Merkezleri", Artuklular, Mardin Valiligi Ktıltaı· Yay., (Ed. Dr. lbrahim ôz-

coşar), Mardin, 2008, c. 2.1182.

15-Jbnal Esir, el Kamll jl'ı-ıarih, c. X. s. 215.

16- Apokrif kiıap I Bel Ejder J .Bab, 2. Duman C. www lıurankjssalari.tr.gg

17-Yıldız C., "Eğil-Ergani Halkmın Dilinde Medfun Peygamberler", /.Uluslararası Nebiler, Sahabiler, Azizler, Krallar Kenti Diyar-

bakır Sempozyumu (Bildiriler), Ankara, 2010.

18-YıldızM., "Bir inanç Merkezi Olarak Egit"SBArD, yıl: 1, sayı: 1, ss. 1-187.

19-Kaya A., Dersim Tarihi, Can yay., 2002, s. 15.