T.C. DİYARBAKIR VALİ LİGİ DIYARBAK1 ~ TIEBfLER. SAI-lABİLERı Nisan Diyarbakır

(1)

T.C.

DİYARBAKIR VALİLİGİ

DIYARBAK1 • ~

TIEBfLER. SAI-lABİLERı AZİZLER VE KRALLAR KEnTr

12-13 Nisan 2010

Diyarbakır

/

(2)

T.C.

DiVARBAKlR VAıJıJ~i

DİY ARBAKlR VALIUGi KÜL TÜR SANAT YAYINLARI: 2

Genel Koordinatör Mustafa CAN

Diyarbakır Vali Yarduncısı

Proje Koordinatörü Mustafa TEMEL

Proje Ekibi Pınar GÜRHAN Güldan ÖZGÜN Zafer LAÇIN

T.C. Diyarbakır Valiliği

www.diyarbakir.gov.tr

www.diyarbakirkulturrurizm.org

ISBN: 978-605-363 -798-1

Yayın Tarilll' Haziran 2013 Bas : 2. Baskı -1.000 Adet

Grafik Tasaııın

Aral Grup +90.312 433 2725

Baskı

Türkiye Diyanet Vakft Yayın Mat. ve Tic. Lşl.

Örnek San. Sil. 1. Cad. 358. Sok.

No: 11, Ostiın/Ankara

Tel : 0312 354 913 t Fax : 0312 354 9132

Bu kitap, Diyarbakır Valiliği'nin Kalkınma Bakanlığt tarafından desteklenen "Cazibe Merkezleri-

ni Destekleme Programı" kapsamında uygulanan "Diyarbakır Kültürel Mirasının Tanıumı Projesi~

ile bastırılmışur. Tüm tebliğlerin sorumluluğu yazarlarına aittir. Kalkınma Bakanhğı ve Karacadağ Kalkınma Ajansı'nın görüşünü yansıtmaz.

(3)

Diyarbakır' da Ermeniler (1869- 1 884)

- - - - -- - - - Doç. Dr. Talip ATALAY - -- - - - -

Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğirim Fakültesi Öğretim Üyesi

ÖZET

Ermeniler, halen yaşamakta olan kavimler ara- smda Anadolu'daki en eski kavimlerinden biridir. Tarihçileıin Ermenilerin kökenleriyle ilgili ileri sürdükleri; M.Ö. 700'\erde Fırat'ın doğu

suna yerleşen Hint-Avrupa kökenli Phrygialıla

nn bir kolu oldukları, yaşadıkları yerleşim birimlerinin daha eski kavimleri olan Uranular, Huriler vb. ve Kafkas halklarıyla karışarak olu-

şan bir halk oldukları görüşü tarihçilerce genel kabul göımektedir. Bununla birlikte kimi ^ta- rihçiler Ermenileıin köklerini doğrudan Urar- tulara dayandırır. Yaşadıkları coğrafyanın nite-

liğiyle de yakından ilgili olarak Ermeni tarihi, sürekli devlet olarak örgütlenme ve yıkılma sü- recini içerir. Yine Ermeniler Hıristiyanlıkla ilk

tanışan ve bundan dolayı da Romalılarca ciddi anlamda baskı gören topluluklardandır. 301

yılında Hıristiyanlık Ermeni Krallığı'nın resmi dini olmuş, kutsal metinlerin Ermenice'ye çev- rilmesi ihtiyacı Ermeni alfabesinin oluşumunu sağlanuşnr. Ermeni Kilisesi, 451 tarihli Kadı

köy Konsili kararlanna destek vermiş ve Kadim Ortodoks Kiliseler grubunun bir üyesi olarak

yaşamaya devam etmektedir.

Bu bildiride Diyarbekir vilayeL gazetesi ve salname kayıtlarından örneklerle 1869 yılı son-

rası Diyarbakır Ermenilerine ilişkin bazı yön- lere dikkat çekmek amaçlanmıştır. Bildiride güncel siyasi tartışmalar merkeze alınmamış,

henüz çatışma öncesi döneme ilişkin bazı ön

anlaşmazlık örnekleri verilmekle birlikte daha çok Ermeniler'in Diyarbakır vilayetinde normal vatandaş olarak varlıkları üzerinden haya- ta katılımlarına dair örnekler tercih edilmiştir.

Bildiride daha önce yaptığımız çalışmalardan faydalanılmıştır.

ABSTRACT

Aımeniaııs. among Lhe Lribes still li\ing, are one of the oldcst Lribcs in Anatoli.ı. What hisLorians pul forward about Lhc J'Ol)ts of Amıenians. Lheır being an amı of lndian-European 1.>ngınated Phrygıns

who settlecl down to Lhe east of River r-ıraı m thc 700s B.C, the adea that they are a public Lhat emcrge mixed with Urnmıs, 1 lurıs people of KalKas who are tlıe older uibcs of senlcment units Lhey li\•e has gcnerall}' bccn acccpted by historians. Ho\\ever, somc historians b.ıse the roots ol Anncnians directly upon Urartus. Relate<l closely \\ ith the qualiL) of geography the}' !ive in. histof} of Annenians includc the proccss of

organbuıon as a consLant state aııd Lhe process of being desLmycd. Again, Armı::nians arc thc

comnıunıtıes ınceung ChrısuaniLy first and as a result seriousl)' oppressed by ones fronı Roıne.

in 301. Chrisliaııit) bcrnme fonnal religion of

Armenıan Kıng<lom, ,mel Lhe neecl to translme hı.ıly

texts ıo Armenian helpecl Armcıııan alphabcL Lo be formed Arınenıan Church has supponcd Kaclıkö)

Konsili decisi ons dmccl +51 and has coııı inued tol iw as a menıber of Ancıcnt Onhoclox Churches group. in this decbralion. iL has bcen ainıed LO draw mtcntıon to some aspccLs about Dirarbakır Arınenıaııs afıcr Llıc }'Car 18b9, >ViLh ıhe samples from Diyarbakır provıncc ne>vspaper and yearhm1k records. Currcnt rıolıucal debates havc not bcen wken ınLo the cemre in the t!cclarmion,

togetheı with soınc ınitial samples of conOicL aborn the periocl stili before the coınbaL bciııg gıwn, samples abouı Armcnians' joinıng life on L lıcir exisLencc U5 a usual cilizen in ı he province of

Di}•arbakır have been preferred morc. The sıudics

v·:c ın<}'le hcforchand h;nc bcen bcndiued f roın ııı

the declaraıioıı.

(4)

284

Doç. Dr. Talip Atalay

Giriş

Ermeniler, halen yaşamakta olan kavimler arasında Anadolu.daki en eski kavimlerinden biridir.

Tarihçilerin Ermenilerin kökenleriyle ilgili ileri sürdükleri; M.Ö. 700'lerde Fırat'm doğusuna yerle-

şen Hint-Avrupa kökenli Phrygialılann bir kolu oldukları, yaşadıkları yerleşim birimlerinin daha eski

kavimleıi olan Urartular, Huriler vb. ve Kafkas halklarıyla karışarak oluşan bir halk oldukları görüşü

tarihçilerce genel kabul görmektedir. Bununla birlikte kimi tarihçiler Ermenilerin köklerini doğrudan

Uranulara dayandırır. Yaşadıkları coğrafyanın niteliğiyle de yakından ilgili olarak Ermeni tarihi, sürekli devlet olarak örgütlenme ve yıkılma sürecini içerir. Yine Ermeniler Hıristiyanlıkla ilk tanışan ve bundan

dolayı da Romalılarca ciddi anlamda baskı gören topluluklardandır. 301 yılında Hıristiyanhk Ermeni

Krallığı·mn resmi dini olmuş, kutsal metinlerin Em1enice·ye çevrilmesi ihtiyacı Ermeni alfabesinin olu-

şumunu sağlam.ıştır. Ermeni Kilisesi, 451 tarihli Kadıköy Konsili kararlarına destek vermiş ve Kadim Ortodoks Kiliseler grubunun bir üyesi olarak yaşamaya devam etmektedir. ¹

Bu bildiride Diyarbekir vilayet gazetesi ve salname kayıtlarından örneklerle 1869 yılı sonrası Diyar-

bakır Ermenilerine ilişkin bazı yönlere dikkat çekmek amaçlanmışur. Bildiride güncel siyasi tartışma

lar merkeze alınmamış, henüz çatışma öncesi döneme ilişkin bazı ön anlaşmazlık örnekleri verilmekle birlikte daha çok Ermeniler.in Diyarbakır vilayetinde normal vatandaş olarak varlıkları üzerinden ha- yata katılımlarına dair örnekler tercih edilmiştir. Bildiıide daha önce yaptığımız çalışmalardan fayda-

lanılmıştır.

Diyarbakır Vilayeti'nde Ermeniler

Diyarbakır, vilayet ve şehir merkezi olarak Ermenilerin yaşadıkları yerlerdendi. Dönemin nüfus

sayımlarına ilişkin resmi veriler Ermeni nüfusunun nicel yapısı hakkında fikir verebilecek niteliktedir.

1869 yılında yapılan nüfus sayımına göre Diyarbakır merkezde; 4229 Hane, 4 Meyhane, 3 Ermeni Mektebi, 4 Hıristiyan Mezarlığt, 13 Kilise, 4 Hıristiyan Mezarlığı 4781 erkek-5033 kadın Müslüman, 3577 erkek ve 3276 kadın Ermeni, 428 erkek-403 kadın Ermeni Katoliği bulunmaktadır. Aynı yıl ya-

pılan Diyarbakır Sancağı Siverek kasabası sayımına göre ise; 1711 haneden oluşan kasabada 1 Ermeni Kilisesi, 1 Ermeni Mektebi, 1 Hıristiyan Mezarlığı bulunmakta, 9062 kişiden oluşan toplam nüfüsu 3382 erkek-3650 kadın Müslüman, 697 erkek-652 kadın Ermeni, 102 erkek-112 kadın Protestan ile

diğer Gayrimüslimler oluşturmaktadır. Yine ayıu yıl Lice kasabasında da 1643 erkek-1493 kadın Müs- lüman, 642 erkek-539 kadın Hıristiyan yaşamaktadır ki bunların tamamının Ermeni olduğu düşünül

mektedir.2 Diyarbakır'in Ergani Madeni kasabasında yaşayan 900 hanede 928 Müslüman, 414 Ermeni erkek

nüfus

bulunmaktadır. Burada dikkat çekici biçimde 580

Rum

erkek

nüfusun

yaşadığı ve en büyük gayrimüslim grubu oluşturduğu görülmektedir.³Ergani Madeni'ne bağlı Çermik Kasabası'nda

14 73 Müslüman erkek nüfusa karşı 525 erkek Ermeni ve muhtemelen tamamı Ermenilerden oluşan 59 Protestan yaşamaktadır. Aym dönemde Mamuratülaziz (Elazığ) Sancağına bağlı Ekin Kasabasında 2326 erkek Müslüman'a karşın 2712 erkek Ermeni yaşamaktadır.⁴

1874 yılı yapılan sayıma göre yine Mamuratülaziz Sancağına bağlı Arapkir Kasabası'nda nüfusun büyük çoğunluğunu Ermeniler oluştuımaktadır. Buna göre kasabada 3989 erkek Müslüman'a karşın

4108 erkek Katolik, 328 erkek Protestan yaşamaktadır. Yine Palu'da 2351 nüfus lslam ve 1402 nüfus Ermeni, Hısnımansur (Adıyaman) kasabasında 3185 erkek Müslüman'a karşılık 1015 erkek Ermeni ve

çoğunluğunun Ermenilerden olduğunu düşündüğümüz 548 erkek Katolik yaşamaktadır. Aynı dönem

1 Genel bilgi için bhz. lıttp://tr. wihipedia.orglwihi!Ermeniler, 03.04.2010; http://www. wowturhey.conılfonımlviewtopic.

php?t=8530&postdays=O&postorder=asc&start=60, 05.04.2010 . . 2 Diyarbekir, 21Ekim1870, Nr. 64.

3 Diyarbekir, 4 Ocak 1872, Nr. 125.

4 Diyarbekir, 21Ocak1872, Nr.128.

(5)

Diyarbakır'da Ermeniler (1869-1884)

içinde Siirt'in Sason kasabasında 188 Müslüman'a karşın 373 Ermeni, yine Siirt'in Rıdvan kasabasında

123 erkek Müslümana karşın 373 Ermeni erkek yaşamaktadır.⁵Yukandaki birlikte yaşanılan yerleşke

örneklerini sadece Ermenilerin yaşadığı kasabaların da bulunduğunu belirterek çoğaltabiliriz. Omeğin

Deh yani bugünkü Eruh kasabası 1875 yılı sayımlanna göre 790 Ermeni'den müteşekkil bir Ermeni

yerleşim birimidir.

Diyarbakır Salname kayıtlarına göre; 1871 yılında vilayetteki toplam erkek nüfusu olarak 393.000'dir. Bunlardan 87.635 kişi Gayrimüslimdir.⁶Bu sayımlara göre Diyarbakır merkezde 2 Pat- rikhane, 1 ıslahhane, 3 Ermeni ve 1 Protestan mektebi, 4 llıristiyan mektebi (kime ait olduğu kayde-

dilmemiş), 3.577 erkek, 3.276 kadın Ermeni, 428 erkek-403 kadın Ermeni Katoliği, 318 erkek-332

kadın Protestan olduğu görulmektedir.⁷Ergani Madeni kasabasmda 2 Kilise, 3 1-l.ıristiyan kabristanı,

414 Ermeni, 6 Protestan erkek bulunmakta,⁸Mamuratülaziz'in Penek kasabasında 1 kilise, l Ermeni mektebi, 2 Gayrimüslim kabristanı, 180 Ermeni erkek,⁹Müslümanlar dışında yalnızca Ermenilerin

sayıldığı Mamuratülaziz sancağı Ekin kazasında ise 2 Kilise, 2 Ermeni Mektebi, 3 Ermeni Kabristanı ve 2712 Hıristiyan erkeğin.in bulunduğu kaydedilmektedir.¹⁰

Ermenilerle ilgili toplumsal çatışmalar ve sonrasında acı bir sonla biten sürecin başlangıcında,

dönemin güçlü devletlerinin çeşitli kollardan yürüttükleri faaliyetleri ve bu faaliyetlerin sonuçlannın Osmanlı yönelimi tarafından yeterince değerlendirilip iyi idare edilememesinin rolü yadsınamaz. Os-

manlı Ermenilerine yönelik Rusya, Fransa ve lngiltere ile ABD'nin yoğun ilgisi ve faaliyetleri hakkında

ciddi bir literatür vardır. Bu devletlerin Ermenileri kendi taraOanna çekme ve Ermeniler başta olmak üzere Osmanlı devleti içinde belli unsurlar üzerinde nüfuz oluşturarak kendi aralanndaki rekabette öne çıkma çabalan bilinmektedir. Problemlerin kadim gruplardan çok başta Protestanlar olmak üzere sonradan dönüşüm yaşayan gruplann mensuplanyla yaşanması, bu sorunların örneğin bir Protestan meselesinden zamanla çıkıp topyekun Ermeni meselesine dönüşmesi manidardır. Bu yıllarda çekişme

konulan ve karşılıklı üstün gelme çabalarında Babıali ve Patrikhane'nin, hatta yabancı elçiliklerin dik- katini çekmek amacıyla Levant Herald gibi sahibi lngiliz olan ve lngilizce/Fransızca çıkan bir gazetenin

kullanılması, şikayetlerde Protestanların öne ç1kmas1 gibi olgular konunun farklı boyutlarına işaret

etmektedir. Batılt devletler tarafmdan desteklenen çeşitli misyoner gruplar, kendi misyonlarına dahil ettikleri Ermenilerle ilişkili oldukları devlet arasında doğal bir ai.diyet duygusu ve paydaşlık oluştur

maktaydılar. Bu faaliyetler hem Ermenilerin kendi içlerinde, hem de Müslümanlar ve devletle ilişkile

rinde yeni problem alanlarının oluşmasına da zemin hazırlamaktaydı. Misyoner faaliyetleri sonucu yeni

"milletlere" bölünen Ermeniler arasında sert rekabet ortamları oluşmuş, Ermeniler arasındaki gerçek-

leşen dini parçalanma ve yeni cemaat oluşumları güçlü olanın ötekini her şekilde susturma, sınırlama

hatta sürgün etme teşebbüslerine, başka bir gerekçe olmaksızın mezhep farkı bahanesiyle evliliklerin zorla sonlandırılmasına kadar varan dramatik olayların yaşanmasına neden olmuştur.¹¹Aynca yeni dini gruplar Ermeni Patrikhanesi'nden ayrı, bağımsız milletler olarak devlet tarafından tescil edilmek için ciddi uğraşlar vermişlerdir.¹²Gazetede, misyoner gruplann faaliyetleriyle ilgili haberler yer almaktadır.

Bu haberler daha çok farklı milletlere bölünmüş Ermeniler veya çoğunluğunu Ermenilerin oluşturduğu

5 Diyarbehir, 21 Mayıs 1874, Nr.244.

6 Diyarbehir Salnameleri, Cilt 1, s. 218, 223.

7 Diyarbehir, 1 Şubat 1871, Nr. 34.

8 Diyarbehir, 18 Kasım 1876, Nr. 165.

9 Diyarbehir, 1 Agusıos 1873, 204.

10 Diyarbehir, 21 Ağtıstos 1873, Nr. 207.

11 Diyarbehir, 12 Temmuz 1872, Nr. 151; Diyarbekir, 13 Mart 1874, Nr. 234.

12 Ermenilerarasındakifarklı mezheplerden Gregoryan, Protestan ve Katolikler arasındaki meşrulyeı ve temsil çekişmeleri

konusunda b/ız. Gülnihal Bozkurt, Alman ve lngiliz Belgeleri Işıgı Alımda Gayrimüslim Osmanlı Va.ta.ııdaşlannın Hukuki

Durumu(J 839-1914), Türk Tarih Kurumu Yaymlan, Ankara, s.178-184. / 285

(6)

286

Protestan ve Katolik gruplar tarafından açılmış okullar konusunda yoğunlaşmaktadır. Osmanlı Gayri- müslimlerine yönelik Hıristiyan devletlerin ilgilerinin çoğu zaman inanç paydaşlığıyla da pekiştirildiği

görülmektedir. Bu açıdan bir genelleme yapılacak olursa Rusya geleneksel Onodoks grupları, Fransa ve ltalya Katolikleri, lngiltere ve ABD ise Protestanları himaye etmekteydiler. Ozellikle Ayastefanos

sonrası yapılan Berlin Anlaşması bilhassa Erıneniler konusunu Osmanlı'nın iç işleri olmaktan çıkarmış,

lngiltere, Rusya ve Fransa gibi batılı devletlerin müdahalesine açmışur. ı³

Söz konusu duruma ilişkin iyi örneklerden birisi "Hıristiyanların bazı konularda layık olmadıkları

kimi davranışlara maruz kaldıklarının iddia edildiği" "Harput'tan Mektup" başlığıyla Levant Herald

Gazetesi'ndeı~ görülen haberdir. Haber sonrasında gelişmelere ilişkin tutulan rapor, Ermenilerin vilayet içindeki pozisyonunun yanında toplumsal yapı içindeki yerlerinin önemine de işaretler bulunması bakımından önemli veriler içermektedir. Haberin yayınlanmasından sonra mektup, önce Türkçe'ye tercüme edilmiş ve iddiaların resmen soruşturulması için İstanbul hükümeci tarafından Diyarbakır ve Mamuracülaziz Mucasarnflıklanna gönderilmişlir. ıs Mektuptaki iddialardan birisi Diyarbakır merkezde lngilizlerce bir süre konsolosluk olarak kullanılan bir binanın Protestan kilisesine çevrilmek istenmesi ve inşaata başlanması sırasında, kilise inşaatının bitişikteki eski bir mescidin bahçesini de içine ala- cak şekilde genişletildiğinin fark edilmesi sonrasında, yapılan şikayetler üzerine inşaatın durdurulması konusundadır. ı⁶Diğer bir şikayet konusu mahkemelerde l lıristiyanlann hala Müslümanlara karşı şa

hitliklerinin kabul edilmediği iddiasıdtr. Bir başka iddia Hıristiyan mekteplerinin veyahut ibadetgahla-

nnın yapılmasına hem Müslümanların, hem de mahalli hükümetlerin zorluklar çtkardığı şeklirıdedir.

Altı veyahut sekiz sene önce Ağın'da, okul ve kilise olarak kullanılmak üzere bir bina irışaanna civarda bir kaç Müslüman mezarı var diye Müslümanlarca izin verilmediği, yakınında bir cami ya da Müslü- man mezarlığtnın bulunmasının binaların yapımına engel için yeterli gerekçe olarak görüldüğü de bir başka iddiadır.¹⁷Söz konusu iddialarla ilgili ilki Diyarbakır'da, diğerleri Mamüratülaziz'de düzenle- nen soruşturma tutanakları gazetede yayımlanmışttr. Diyarbakır'da hazırlanan raporda şikayet konusu etrafında Ermeniler ve Müslümanların ilişkilerirıin geçmişi ve içeriğiyle ilgili bilgiler verilmekte,

Diyarbakır'da Ermeniler ve Müslümanların yakınlıklannın nedenleri ve derecesi üzerirıde durulmak-

tadır. iddianın toplumlar arasındaki yakınlığın derecesi ve iyi ilişkilerdeki kadim geçmiş göz önüne

ahnclığmda gerçekliğe uymadığı, Hıristiyanların ehh kitap olmalarından dolayı Hıristiyan ibadethane- leriyle ilgili iddia edilen gerekçelere dayanan bir yaklaşımın lslam dini açısından da mümkün olmadığı

özellikle belirtilmektedir. Aksirıe Müslümanların Hıristiyanlarla birlikte olmaları ve ibadethanelerinin de Müslüman ibadethanelerine yakın olmasının herhangi bir sakıncasının olamayacağı detaylandırıla

rak anlatılmaktadır. Dolayısıyla binanın yapımına izirı verilmemesinin tamamen mescit arsasının işgal

edilmesinden kaynaklandığı, zaten Protestan cemaatin de durumu kabullenerek; gösterilen başka bir araziyi satın aldıkları ve kiliselerirıi yapttklan kaydedilmektedir. Elazığ'daki iddialarla ilgili olarak tutulan mazbatada Hıristiyanlann ihbarlarının ve şarutliklerinin iddia edilenin aksine mahkemelerde kabul

edildiği, bunun mahkeme tutanaklarından arılaşılabileceği gibi, mahkemelerde görev yapmakta olan Gayrimüslim hakimlerin de uygulamanın iddianın tersine olduğu yönünde görüşlerinirı alındığı belir- tilerek iddia reddedilmiştir. Farklı mezheplerden cemaatlerin okul ve ibadetgah yapmaları konusunda

13 Bkz. Talip Atalay, "Yerel Bir Tarihi Kayrıak Olarak Diyarbekir ve Ermeniler", Ermeni sorunu tartışılırken ... , Yay.

lieinrich Bôll Sıiftung Derneği Türkiye Temsilciliği, lstanbul, 2006.

14 "Levanı Herald Gazetesi (1856-1914) Ingilizce ve Fransızca olarak Tlıe Times Gazetesi lstanbul Mulıabirliği.ni

de yapan Edgar Whitıaker tarafından yayırnlanmıştır. Saraydan aldığı ôdenegin arttınlrnası için şantaj yollanna da

başvurmaktan çekinmeyen Whittaker'in gazetesi sık sıh kapatılmıştır." Bkz. "Levanı Herald" Büyük L.arousse Sôzlüh ve Ansiklopedisi, Milliyet Yayınlan, Birinci Basım, C: 14, lstanbııl, s. 7451.

15 Diyarbehir, 16 Aralık 1870, Nr. 72.

16 Diyarbekir, 3 Ocak 1871, Nr. 76.

17 Diyarbekir, 3 Şubat 1871, Nr. 79.

(7)

zorluklar çıkarıldığı iddiasına verilen cevapta, Gayrimüslim grupların misyon faaliyelleri sonrasında farklı dini gruplara bölünmesinden sonra yaşanan sorunlara dikkaL çekilmekLedir. Bu sorunların en ciddi nedeni olan yeni grupların devlel tarafından resmi olarak Lanınması sonucu meşruiyet problem- lerinin çözümlenmesinden sonra dine ve eğitime dönük kurumsallaşma taleplerinin resmi olarak en

azından "15 yıldır" olumlu karşılandığı ve hiçbir zorluk çıkarılmadığı ifade edilmektedir. Bu yöndeki taleplere olumsuz cevap verilmesinin ve başlamış inşaatın durdurulmasının, ancak o binanın yapımın

dan zarar görecek kimselerin yazılı şikayetlerinin olması durumunda, şikayetin haklılığı araştınldıktan

sonra söz konusu olabileceği, bunun da nadiren gerçekleştiği dile getirilmektedir. Ağm'da yapımına

izin verilmeyen binayla ilgili durdurma kararının da bu tür şikayetler sonucu alındığı belirtilmektedir.

Yazıda hikaye edildiğine göre; Protestan mezhebine girenler, 8 yıl önce, hepsi başka bir mahallede

oturdukları halde, okul binalarını kendi mahallelerinde yapmak yerine, Ermenilerin mahallesinde, üs- telik onların kiliselerinin bitişiğinde yapmaya kalkışırlar. Bu durum iki cemaat arasında gerginlik nedeni olur ve çatışma riski doğar. Ayrıca yakında bir Müslüman mezarltğının da bulunması nedeniyle, Müslümanlar da Ermenilerle birlikte inşaaun yapımına kar.şı dilekçeler verirler. Sonuçla olabilecek bir

çanşmayı engellemek ^amacıylasöz konusu şikayetler üzerine ^inşaatdurdurulur ve orada yapılmasına

izin verilmez. Haberde, konunun bir süre sürüncemede kalmasının ardından, Protestan cemaatinin okul binalarını başka bir yerde yaptıkları bildirilmektedir. Yine bu köyün Ermenilerinin ellerinde kilise yapabileceklerine ilişkin bir ferman olmasına karşın hala kiliselerinin olmaması; köylülerin resmi bir

başvuruda bulunmamalarına bağlanmaktadır. Köylülerin kilise yapımına başlayabilmeleri için birdi- lekçe vermelerinin yeterli olacağı, fakat soruşturmanın yapıldığı güne kadar bu yönde bir müracaatları

söz konusu olmadığı gibi kilise yapmaya dönük bir taleplerinin olduğuna ilişkin herhangi bir duyum da alınmadığı yazılmaktadır. Levant Herald Gazetesi'nde yayımlanan mektubun aldığı duyumlara isti- naden ProLesLan milleti vaizlerinden birisi tarafından yazıldığının anlaşıldığı bildirilmektedir. Soruştur

ma esnasında görüşülen vaizin yalnızca duyumlara dayanarak bu tür önemli iddialar içeren bir mektup

yazmasının yanlışlıgmı kabul ettiği ve bir düzeltme yazısı hazırlayıp Levam Herald'da yayımlatarak hatasını düzelteceğini söylediği de belirtilmektedir. Aynca haberde, vaizin söz konusu mektubunda yer alan iddialarımn doğru olmadığının ortaya çıkmasından sonra yapngı meslekle btı fıilinin uyuşmadığı değerlendirmesi yapılmakta ve durumun yadırgandığı ifade edilmekteclir.¹⁸

Misyonerlik faaliyetleri sonucu mezhep değiştirenlerin çektikleri sıkıntılar ela son yüzyılda Ermeni- lere ilişkin önemli kayıtlardır. Ciddi acılan ifade eden hikayeler çoğu zaman çeşitli dramlarla iç içedir.

Malatya'da, evlendikten birkaç yıl sonra, farklı mezhebe mensup olduğu için ailesi tarafından zorla

kocasından ayrılmaya çalışılan kadının hikayesi gibi. Çok ciıddi Lanışmalara ve Ermeniler arasında ciddi problemlere neden olan, Patrikhane'ye kadar intikal eden bu ve benzeri hikayeler, yaşayanların dra-

mını gözler önüne sermesinin yanında, Ermeniler arasmdaki misyon faaliyetlerinin ulaştığı sonuçlan göstermesi ^açısındanda ilgi çekicidirler.¹⁹

Yine kayıtlarda örneğin Arapkir'de kansının ölümü üzerine acısına dayanamayarak kendisirıi asan Ohannes'inki²⁰gibi Ermenilere ait katıksız bir sevgi hikayeleri de yer almaktadır.

Yine bir Ermeni keşişin hamile kansının doğumuna kimseyi almaması ve karısını bir odaya ka-

paLmasından sonra, kadının odadan kunularak, çektiği sancıların etkisiyle bahçedeki kuyuya atlayıp

intihara kalkışması, karısının ardından adamın da kuyuya atlaması sonucunda keşişin, üstüne düştüğü karısının ve babasının annesinin üzerine düşmesinin etkisiyle doğduğu anlaşılan çocuğun ölümleriyle²¹

18 Atalay, agm.

19 Diyarbehir, 13 Mart 1874, Nr. 234; Diyarbehir, 20 Mart 1874, Nr. 235.

20 Diyarbehir, 5 Şubat 1874, Nr. 229.

21 Diyarbehir, 6 Ehim 1871, Nr. 113. / 287

(8)

288

ilgili haber ise; kıskançlık, inanç, gelenek ve bunların ortasında geleneksel Ermeni toplumunda kadmın

yeri konularında çok yönlü değerlendirilebilecek türdendir.²²

Diyarbakır Vilayeti'nde Ermenileıin devletle ilişkileri, görev aldıklan idari ve toplumsal görevler ve meşgul olduklan meslekleri doğrudan ya da dolaylı olarak gösteren çok sayıda kayıt vardır. Özellikle Diyarbekir gazetesinde yayınlanan atama ve nişan²³ve çeşitli konularda istenilen yardım taleplerine olumlu cevap verenlerin konum ve meslekleriyle ilan edildikleri çeşitli konulardaki bağış listelerin- den oluşan haberler dikkat çekicidir.²⁴Bu kayıtlar, Ermenilerin Diyarbakır Vilayeti'nde Meclis-i Dava

Mümeyyizliği, Sandık Eminliği, Muhtarlık, Meclis ldare Azalığı ve çeşitb mahkemelerde azalık gibi resmi görevler üstlendikleıini göstermektedir. Yine Diyarbakır'da açılan Hamidiye Sanayi Mektebi'nde

olduğu gibi, devlete ait okullarda da görev aldıkları ilgili haberlerden anlaşılmaktadır. Nitekim Sanayi Mektebi'nin idarecilerden birisi ve mensucat, ciltçilik, terzilik, kunduracılık öğretmenleriyle bazı çalı

şanları Ermeni'dirler.²⁵

Ancak Ermenilerin Osmanlı lmparatorluğu'nda, bilhassa şehirl.erde çoğunlukla sarraflık, ustalık ve

farklı alanlarda esnaflıkla uğraştıkları bilinmektedir.²⁶Diyarbakır'da de yaygın olan boyacılık, kazancı

lık, demircilik gibi bir çok mesleğin yanında, ticaret ve sarraflıkta da Ermenilerin öne çıktığı, bilhassa

bağış listelerinde zikredilen meslek bilgileri ve ekonomiye ibşkin kayıtlardan anlaşılmaktadır. Ermeni- ler Diyarbakır Vilayeti'nde güçlü bir konuma ve itibara sahiptiler. Bu itibarlarını, özellikle büyük yer-

leşim birimlerinde üretim alanlanndaki etkinlikleri, büyük ölçüde parayı kontrol edebilmeleri ve diğer

gruplarla kıyaslandığında görece daha eğitimli olmalarıyla açıklamak mümkündür.²⁷

Yine özellikle 1869'dan itibaren çıkarılmaya başlanılan Diyarbekir Vilayet Gazetesi, baştan itibaren Türkçe ve Ermenice olarak çıkarılmıştır. Gazete kayıtlarında; "Şimdiye kadar gazetemizin iki sayfası

Türkçe ve diğer iki sayfası da Ermeni Harfleriyle Türkçe çıkarılmakta ise de, vilayet dahilinde dört beş

yüz kadar ancak Ermenice sarfiyat olabilip, Mardin ve Siirt sancakları ahalisinin çoğunluğu ise Arap- ça konuşuyor olduklarından, birkaç yüz nüsha gazetenin de Arap Dilinde çıkarılmasına kuvvetli bir ihtiyaç görülmüş, ancak üç lisanın bir gazeteye yerleştirilmesi, sütuna taksime uygun olmadığından,

vilayetteki olaylann fazlalaşmasıyla birlikte düzenlemelerin de gazetede yer alması sonucunda, içeriğin zayıflamasına neden olacağından, hem bu duruma meydan vermemek, hem de gazetenin ciltlenmesin- de kolaylık olması bakımından içeriği birbirine uygun üç lisan üzerine ayn ayrı üç gazete çıkarılması ve

miktarının da her dildeki sarfiyata göre ayarlanması uygun görülmüş, mütercimin tedariki için Arapça

nüshaların çıkarılması bayramdan sonraya bırakılmıştır. O zamana kadar vilayet matbaasında haftada 1500 nüsha Türkçe ve 500 adet Ermenice gazete çıkarılacaktır»²⁸ifadeleri yer almaktadır. Diyarbakır'da Enneni harfli nüshanın (muhtemelen 21. sayıdan itibaren tamamen Ermenice olarak basılan ayn bir

nüshanın) üç yıl boyunca çıkanldığı, bu nüshanın yayınına son verilmesinin nedenleriyle birlikte ele

alındığı, gazetenin 150. sayısında geçen haberden anlaşılmaktadır. Söz konusu haberde özetle "şimdiye

kadar matbaamızda biri Türkçe ve diğeri Ermenice haftada iki gazete çıkarılmakta ise de, Ermenice çı

karılan gazetenin sürümü olmadığından, bu yolda harcanan masraf boşa gitmekte, ayrıca Hıristiyanlar

da Türkçesini okuyup Ermenice gazete almadıklarından, tasarruf maksadıyla Ermenice gazeteye ayrılan

22 Diyarbekir, H Eylül 1871, Nr. 110.

23 Diyarbekir, 15 Mart 1875, Nr. 285.

24 Diyarbekir, 5 Mart 1875, Nr. 283; Diyarbekir, 31 Aralık 1875, Nr. 326.

25 Diyarbekir, 18 Eylül 1900, Nr. 1198.

26 Stefanos Yerasimos, "18.-19. Yüzyıl Osmanlı imparatorluğunda Azınlıkların Rolü ve Genel Evıim", Haz. Ersal Yavi, age, s. 51-53; Yavi, age, s.15.

27 Diyarbekir, 29Ekim1871, Nr.117; Diyarbehir, 28Aralık 1871, Nr. 124; Diyarbekir, 16 Eylül 1875, Nr. 311;

Diyarbekir, 1 Şubat 1883, Nr. 626.

28 Diyarbekir, 24 Aralık 1869, Nr: 21.

(9)

bütçenin kaldınlmasına, Ermeni lisanı üzere kitap vesair basman eniren olur diye gerekli baskı malze- meleri ile bu işi yapacak bir dizgici dışında matbaa memurlannın sayısının azaltılmasına ve Ermenice

çıkanlmakLa olan gazetenin bundan böyle ilga olunduğuna karar verildi" denilmektedir.²⁹Söz konusu durum da Vilayet içinde Ermenilerin Süryaniler, Keldaoiler, Rumlar ve Yahudiler gibi gruplardan daha öncelikli bir etkinliğe sahip olduklannı göstermektedir.

Diyarbekir Vilayet Gazetesi'nde resmi niteliğinin gereği olarak okul, hastane, köprü, su yolu yapımı,

afet ve savaş zamanlarında doğan çeşitli ihtiyaçların giderilmesi ve hatta 1878-9'da savaş sonrası yaşa

nan korkunç ekonomik kriz sırasında olduğu gibi, devletin finanse edilmesi amacıyla açılan ve valilikçe de desteklenen bağış kampanyaları sık sık haber yapılmıştır. Halkın bu kampanyalara katılımım teşvik

etmek amacıyla bağtş yapanların isimleri veya cemaatleri yaptıkları bağışın çeşidi ve miktarıyla birlikte bu haberlerde ilan edilmişlerdir. Bağış listeleri incelendiğinde, Ermenilerin hemen her kampanyada yer

aldıkları ve önemli yardımlar yaptıkları anlaşılmaktadır. Hatrta 1877-1878 Rus harbinde Osmanlı aske- rinin giyim-kuşam ihtiyaçlarının karşılanması için açılan bağış kampanyasında³⁰ve aynı savaş sırasında

yaralanan askerler için toplanan nakit bağış listelerinde Ermenilerden de çeşitli yardımların geldiğini

görülmektedir. Bu durum günümüz tartışmalan ve taraflarının karşılıklı söylemleri dikkate alınarak değerlendirildiğinde, bazı kesimler için anlaşılması zor, fakat mutlaka üzerinde düşünülmesi gereken Larihi bir gerçekliktir.lı

Yine okullaşmada özellikle askeri rüşdiyenin kadrosu incelendiğinde eğitimde de öğretici, öğrenci

ve çalışan olarak kauldıklan görülmektedir. Aynı zamanda okulun yapılması ve öğretimin fmansmaru konusunda da ciddi bağış sahipleri arasında Ermeniler de yer almaktadır. Yine sokak çocuklarının ve öksüzlerin topluma kazandınJması, meslek sahibi yapılması amacıyla açılan ıslahhanede de aynı şekil

de etkin yer aldıkları görülmektedir.³²

Diyarbakır cumhuriyet tarihinin ilerleyen dönemlerinde artık Ermenilerin yaşamadığı yerler arasın

da bulunmaktadır.³³Ancak özellikle Cumhuriyet dönemine kadar farklı bakış açılarına, siyasal düşün

celere ve toplum katmanlarına mensup Ermeniler Diyarbakır'da yaşamışlar, çeşitli izler bırakmışlardır.

Yaşadıkları dönem içinde Diyarbakır vilayeti içinde bulundukları yerlerde oldukça etkili bir topluluk

olmuşlardır.

29 Diyarbekir, 5Temmuz1872, Nr. 150.

30 Diyarbekir,12 Temmuz 1877, Nr. 402 31 Diyarbekir, 13 Şubat 1878, Nr. 430.

32 Islahhane konusunda bkz. Talip Atalay, "Sokak Çocuk/an lçin Başanlmış Bir Proje: Diyarbekir Tslahhanesi" II.

Osmanlı'dan Cumhuriyete Uluslararası Diyarbakır Sempozyumu, Diyarbakır, 2006.

33 Son zamanlarda yaşlı bir Ermeni kan-koca Saıyani Kilisesi'ne sığınmış olarak yaşamaktaydılar. Onlardan birisinin

ôlünıCıyle artık yaşlı bir kadın kalmıştır. Belki kıyıda köşede kalmış üç-beş Ermeni dalıa olabilir. Bunlar dışında

Diyarbakır'da Ermeni kalmamıştır. / 289