ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ
DOKTORA TEZĠ
TÜRKĠYE’DE TARIM POLĠTĠKALARINDA KADININ TOPLUMSAL CĠNSĠYET EġĠTLĠĞĠ BAĞLAMINDA ĠNCELENMESĠ: ÇAY
YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠNDE KADININ YERĠ
Zeliha YASAN ATASEVEN
TARIM EKONOMĠSĠ ANABĠLĠM DALI
ANKARA 2018
Her hakkı saklıdır
ii
ÖZET Doktora Tezi
TÜRKĠYE’DE TARIM POLĠTĠKALARINDA KADININ TOPLUMSAL CĠNSĠYET EġĠTLĠĞĠ BAĞLAMINDA ĠNCELENMESĠ: ÇAY YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠNDE KADININ YERĠ
Zeliha YASAN ATASEVEN Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı DanıĢman: Prof. Dr. Bülent GÜLÇUBUK
Türkiye’de kadınlar sağlık, eğitim, beslenme, üretim gibi toplum ve aile yaĢantısının her alanında erkeklere göre daha fazla çalıĢmakta ve sorumluluk almaktadır. Tarım sektöründe kırsal nüfus azalma eğilimi göstermesine rağmen kadınlar tarım sektöründe halen emek-yoğun bir Ģekilde çalıĢmaya devam etmektedir. Ancak, kırsal kalkınmanın sağlanabilmesi için toplumsal cinsiyet eĢitliğinin sağlanması ve bu eĢitliğin tarımın her alanında uygulanabilmesi ve bu uygulamaların toplumsal cinsiyet özelinde tarım politikalarına yansıtılabilmesi son derece önemlidir. Kadınların uygulanacak politikalara entegre edilmesinden ziyade kadınların bu politikaların tam merkezinde olması gerekmektedir.
Tarım sektöründe kadın emeğinin en fazla görüldüğü bölgelerden birisi Doğu Karadeniz Bölgesi’dir. Bu Bölge’de temel geçim ve istihdam alanlarından en önemlisi olan çay yetiĢtiriciliği çoğunlukla küçük ölçekli arazilerde aile çiftçiliği Ģeklinde yapılmaktadır. Bunun yanında, çay yetiĢtiriciliğinde toplam iĢgücünün % 90’ı kadınlardan oluĢmaktadır. Çay yetiĢtiriciliğinde özellikle budama ve hasat dönemlerinde erkeklerden daha fazla kadın iĢgücüne rastlanılmaktadır.
Tezin temel amaçları çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢan kadınların sosyo-ekonomik özelliklerinin belirlenmesi, çay üretimine katılımlarının ortaya konulması, üretimde karar alma sürecindeki durumlarının belirlenmesi, çay yetiĢtiriciliğinde mevcut kadın aile iĢgücü durumunun saptanması, tarım politikalarında ve özelde çay yetiĢtiriciliğinde kadının ele alınıĢ biçiminin belirlenmesi, çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢan kadın aile iĢgücünün yaĢam ve çalıĢma koĢullarının ortaya konulması, sorunlarının belirlenmesi ve politika uygulamalarının incelenerek bu sorunlara iliĢkin çözüm önerilerinin getirilmesidir.
AraĢtırma alanını oluĢturan Rize ve Trabzon illerindeki çay yetiĢtiriciliği yapan bütün tarım iĢletmeleri, araĢtırmanın popülasyonunu oluĢturmuĢtur. Örnek iĢletme sayısı yetiĢtirici aile sayısı dikkate alınarak
“Basit Tesadüfi Örnekleme Yöntemi”ne göre hesaplanmıĢ ve toplam 184 çay yetiĢtiricisi kadın ile yüz yüze anket yolu ile görüĢülmüĢtür.
AraĢtırma neticesinde elde edilen sonuçlara göre, ortalama çay yetiĢtiriciliği alanı 5.6 da’dır. GörüĢülen kadınların % 88’i orta ve yaĢlı yetiĢtiriciler olup % 58.7’si ilkokul düzeyinde eğitime sahiptir. Kadınların çok büyük bir oranı (% 79.3) tarım dıĢında herhangi bir iĢte çalıĢmamaktadır. Bunun yanında, kadınların
% 94’ü çay yetiĢtiriciliğinden elde ettikleri gelirin geçimlerini sağlamaya yetmediğini ifade etmiĢtir.
Ayrıca, çalıĢmaya katılan kadınların sadece % 57.6’sı çay yetiĢtiriciliğinden memnundur. Bunun yanında, kadınların % 71.7 gibi büyük bir oranının da kendisine ait çay cüzdanı olmadığını belirtmiĢtir. Toplumsal cinsiyet konusunda kadınların farkındalık durumu incelendiğinde kadınların sadece % 52.2’sinin toplumsal cinsiyet kavramından haberdar oldukları görülmüĢtür, fakat toplumsal cinsiyet eĢitliği kavramının içeriği hakkında bilgi sahibi olmadıkları da görülmüĢtür.
Ocak 2018, 189 sayfa
Anahtar Kelimeler: Doğu Karadeniz Bölgesi, Çay, Toplumsal Cinsiyet, Kadın ĠĢgücü, Tarım Politikaları
iii
ABSTRACT Ph. D. Thesis
AN EVALUATION OF WOMAN WITH RESPECT TO GENDER EQUALITY AT AGRICULTURAL POLICIES IN TURKEY: THE ROLE OF WOMEN IN TEA CULTIVATION
Zeliha YASAN ATASEVEN
Ankara University
Graduate School of Natural and Applied Sciences Department of Agricultural Economics Supervisor: Prof. Dr. Bülent GÜLÇUBUK
Women in Turkey have worked and taken more responsibility in all areas of society and family life such as health, education, nutrition and production compared to men. Although the rural population tends to decline in the agricultural sector women still continue to work in the agricultural sector in a labor- intensive. However, it is extremely important in order to ensure rural development for ensuring gender equality and for applying in all areas of agriculture this gender equality, for reflecting these practices into gender-specific agricultural policies. Women need to be at the center of these policies rather than integrating women into the policy to be implemented.
One of the regions where women’s labor is most visible in the agricultural sector is the Eastern Black Sea Region. In this region, tea plantation which is the most important basic livelihoods and employment areas is mostly done in the form of family farming in small scale farms. Besides, 90 % of the total labour force consists of women in tea plantation. In tea plantation especially in pruning and harvesting periods, it is seen more female labour force than men.
The main aims of the thesis is to determine the socio-economic characteristics of women who deal with tea plantation, to present their participation in tea production, to determine their situations in the decision- making process in production, to determine current female labor force status in tea plantation, to determine the way women are handled in agricultural policies and specific to tea plantation, to reveal living and working conditions of female family labour force in tea plantation, to determine their problems and examining the policy implementations and suggesting solutions for these problems.
All agricultural farms that plant tea in the Rize and Trabzon provinces that constitute the research area have constituted the population of the research. The sample number was calculated according to the
“Simple Random Sampling Method” considering the number of family members and it has interviewed 184 tea producers by face-to-face questionnaire.
According to the results obtained from the research, the average tea planting area is 5.6 da. 88 % of the interviewed women are middle and old farmers and 58.7 % has education at primary school level. A very large proportion of women (79.3 %) are not employed in any job other than agriculture. However, 94 % of the women stated that they cannot afford the income they earn from tea farming. In addition, only 57.6
% of the women participating in the study are satisfied with tea planting. Besides, 71.7 % of the women stated that they donot have their own tea certificate. When women’s awareness of gender is examined it is seen that only 52.2 % of women are aware of the concept of gender, but it is also seen that women do not have knowledge about the content of the concept of gender equality.
January 2018, 189 pages
Key Words: Eastern Black Sea Region, Tea, Gender, Women Labour, Agricultural Policies
iv TEġEKKÜR
Doktora çalıĢmamın her döneminde değerli bilgileri, önerileri ve fikirleri ile beni destekleyen, tezimin geliĢmesinde ve tamamlanmasında beni destekleyen danıĢman hocam Sayın Prof. Dr. Bülent GÜLÇUBUK’a (Ankara Üniversitesi Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı) en içten dileklerimle teĢekkür ederim.
Tezin ortaya çıkmasında çalıĢmalarımı her zaman destekleyen, teĢvik eden ve katkı veren Tez Ġzleme Komitesi üyeleri Prof. Dr. Feryal TURAN (Ankara Üniversitesi Sosyoloji Anabilim Dalı) ve Prof. Dr. CoĢkun CEYLAN (Ankara Üniversitesi Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı) hocalarıma teĢekkürlerimi sunarım.
Ayrıca, saha çalıĢması sırasında anket sorularına sabırla ve içtenlikle cevap veren kadın çay yetiĢtiricilerine katkıları ve destekleri için teĢekkür ederim.
Tezimin her aĢamasında desteklerini ve yardımlarını esirgemeyen aileme ve eĢime teĢekkür ederim.
Zeliha YASAN ATASEVEN Ankara, Ocak 2018
v
ĠÇĠNDEKĠLER
TEZ ONAY SAYFASI
ETĠK………... i
ÖZET………... ii
ABSTRACT……….. iii
TEġEKKÜR………. iv
SĠMGELER ve KISALTMALAR DĠZĠNĠ……… viii
ÇĠZELGELER DĠZĠNĠ………... ix
1. GĠRĠġ……….... 1
1.1 Tezin Amacı ve Önemi………... 2
2. KAYNAK ÖZETLERĠ……… 4
3. MATERYAL ve YÖNTEM………... 16
3.1 Materyal……….. 16
3.2 Yöntem……… 16
3.2.1 Popülasyon dağılımı ve örnekleme yöntemi………. 16
3.2.2 Verilerin analizinde kullanılan yöntem………... 18
4. KAVRAMSAL TEMELLER……….. 24
4.1 Toplumsal Yapı……….. 24
4.2 Toplumsal Cinsiyet ………... 26
4.3 Toplumsal Cinsiyet EĢitliği………... 28
5. TOPLUMSAL CĠNSĠYET EġĠTLĠĞĠNĠN ANA PLANLAR VE POLĠTĠKALARLA ĠLĠġKĠSĠ………... 32
5.1 Türkiye’de Toplumsal Cinsiyet EĢitliğinin Ana Plan ve Tarım Politikalarına YerleĢtirilmesi AnlayıĢı……… 36
5.1.1 Kalkınma Planları………... 38
5.1.2 Tarım Stratejisi Belgesi………..……….... 48
5.1.3 Ön Ulusal Kalkınma Planı………..………... 49
5.1.3.1 Ġnsan kaynaklarının geliĢtirilmesi ve istihdamın artırılması…………... 50
5.1.3.2 Kadın ve erkek arasında eĢit muamele……….. 50
5.1.4 Stratejik Plan……….……….. 52
5.1.5 Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi……….………….... 53
vi
5.1.6 Kırsal Kalkınma Konusundaki Destekleme Programları.…………... 56
5.1.6.1 Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma (IPARD) Programı... 56
5.1.6.2 Tarım ve kırsal kalkınma için ulusal destek programları……… 59
5.1.7 Kırsal Alanda Kadının Güçlendirilmesi Ulusal Eylem Planı..…………... 61
5.1.8 Toplumsal Cinsiyet EĢitliği Ulusal Eylem Planı…...……… 62
6. TÜRKĠYE’DE TOPLUMSAL CĠNSĠYET-TARIM ĠLĠġKĠSĠ………... 66
6.1 Kırsal Alanda Toplumsal Cinsiyet…………...…………...…………...…….. 68
6.1.1 Kırsal alanda cinsiyet ayrımında iĢgücüne katılım…………...…………... 70
6.1.2 Kırsal alanda cinsiyet ayrımında istihdam…………...…………... 72
7. DÜNYA ÇAY ÜRETĠMĠ…………...…………...…………...……… 76
8. TÜRKĠYE’DE ÇAY YETĠġTĠRĠCĠLĠĞĠ VE TARĠHÇESĠ…………... 79
8.1 Türkiye’de Çayın Tarihçesi…………...…………...…………...…………... 79
8.2 Çay YetiĢtiriciliği…………...…………...…………...…………...……… 82
9. TÜRKĠYE’DE UYGULANAN ÇAY POLĠTĠKALARI…………... 85
9.1 Kurumsal Çerçeve…………...…………...…………...…………...………….. 85
9.2 Çay Tarım Alanlarının Ruhsatlandırılması…………...…………...……….. 86
9.3 Çay Bahçelerinin Budanması…………...…………...…………...…………... 87
9.4 Çay Sektöründe Destekleme Politikaları…………...…………...…………... 88
9.4.1 Destekleme primi ödemeleri…………...…………...…………...………….. 89
9.4.2 Çay sektöründe prim ödenmesi ve taban fiyatı uygulaması…………... 89
10. TÜRKĠYE’DE ÇAY POLĠTĠKALARI VE TOPLUMSAL CĠNSĠYET ARASINDAKĠ ĠLĠġKĠ…………...…………...…………...…………... 92
11. ARAġTIRMA ALANLARI: RĠZE-TRABZON…………...…………... 96
11.1 AraĢtırma Alanı: Rize…………...…………...…………...…………... 96
11.1.1 Konumu…………...…………...…………...…………...…………... 96
11.1.2 Nüfus yapısı…………...…………...…………...…………...…………... 96
11.1.3 Ekonomik yapısı…………...…………...…………...…………...………… 97
11.1.4 Tarım…………...…………...…………...…………...…………... 98
11.2 AraĢtırma Alanı: Trabzon…………...…………...…………...…………... 99
11.2.1 Konumu…………...…………...…………...…………...…………... 99
11.2.2 Nüfus yapısı…………...…………...…………...…………...…………... 99
11.2.3 Ekonomik yapı…………...…………...…………...…………... 100
vii
11.2.4 Tarım…………...…………...…………...…………...…………... 101
12. ARAġTIRMA BULGULARI…………...…………...…………...…………... 103
12.1 Kadınların Demografik Özellikleri ve Genel ĠĢletme Bilgileri………….... 103
12.1.1 YaĢ…………...…………...…………...…………...…………...…………... 103
12.1.2 Eğitim ve medeni durum…………...…………...…………...…………... 105
12.1.3 Kadınların sosyal güvenlik durumu…………...…………...……….. 107
12.1.4 ĠĢletme geniĢliği ve üretim miktarı…………...…………...…………... 109
12.1.5 YetiĢtiricilerin gelir düzeyi…………...…………...…………...………….. 110
12.2 Kadınların Çay Üretim Faaliyetine Katılımı…………...…………... 118
12.2.1 Kadınların çay yetiĢtiriciliği konularında karar alması…………... 123
12.2.2 Kadınların çay cüzdanı sahipliği…………...…………...…………... 125
12.2.3 Kadınların çay yetiĢtiriciliği konusundaki görüĢleri…………... 128
12.3 Kadınların Çay Politikası Ġle Ġlgili GörüĢleri…………...…………... 131
12.4 Kadınların Aile Ġçi Gelir ile Ġlgili Karar Verme Durumu…………...…... 134
12.5 Kadınların Sosyal ĠliĢkileri ve Faaliyetleri…………...…………... 136
12.6 Kadınların Bilgi Kaynakları…………...…………...…………...………….. 138
12.7. Kadınların Aile Ġçi Rolleri ve ĠliĢkileri…………...…………...…………... 139
12.8 Kadınların Toplumsal Cinsiyet ile Ġlgili GörüĢleri ve Cinsiyet Rollerine KarĢı Tutumları…………...…………...………...………….. 142
13. TARTIġMA VE ÖNERĠLER…………...…………...…………...………….. 164
KAYNAKLAR…………...…………...…………...…………...…………... 176
ÖZGEÇMĠġ…………...…………...…………...…………...…………... 188
viii
SĠMGELER DĠZĠNĠ
da Dekar
m Metre
Kısaltmalar
AB Avrupa Birliği
ABD Amerika BirleĢik Devletleri ANOVA Analysis of Variance
BM BirleĢmiĢ Milletler
CEDAW Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (Kadınlara KarĢı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması SözleĢmesi)
ÇATAK Çevre Amaçlı Tarım Arazilerini Koruma ÇATOM Çok Amaçlı Toplum Merkezleri
ÇAYKUR Çay ĠĢletmeleri Genel Müdürlüğü ÇKS Çiftçi Kayıt Sistemi
GAP Güneydoğu Anadolu Projesi
GĠDEM GiriĢimci Destekleme ve Yönlendirme Merkezleri GTHB Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
GZFT Güçlü-Zayıf-Fırsat-Tehdit
IPA Instrument for Pre-Accession Assistance
IPARD The Instrument for Pre-Accession Assistance in Rural Development (Katılım Öncesi Yardım Aracı Kırsal Kalkınma Programı)
ĠDT Ġktisadi Devlet TeĢekkülü
ĠKGE Ġnsan Kaynakları GeliĢme Ekseni
KHK Kanun Hükmünde Kararname
KĠK Kamu Ġktisadi KuruluĢu
KĠT Kamu Ġktisadi TeĢebbüsü
KKYDP Kırsal Kalkınma Yatırımlarının Desteklenmesi Programı KOBĠ Küçük ve Orta Boy ĠĢletmeler
LEADER Liaison Entre Actions de Développement de l'Economie Rurale (Yerel Kalkınma Stratejilerinin Uygulanması)
OECD The Organisation for Economic Co-operation and Development (Ekonomik ĠĢbirliği ve Kalkınma Örgütü)
SODES Sosyal Destek Programı
TL Türk Lirası
UKKS Ulusal Kırsal Kalkınma Stratejisi
UP Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine ĠliĢkin Ulusal Programı
ix
ÇĠZELGELER DĠZĠNĠ
Çizelge 3.1 Örnek seçiminin belirlenmesi tablosu………... 6
Çizelge 5.1 Ana plan ve politikalarda kadınlarla ilgili ele alınan konular... 65
Çizelge 6.1 Küresel toplumsal cinsiyet uçurumu verilerinde Türkiye’nin konumu………... 67
Çizelge 6.2 Küresel toplumsal cinsiyet uçurumu kriterlerine göre Türkiye…….. 67
Çizelge 6.3 Kent-Kır ve cinsiyet ayrımında iĢgücüne katılma oranı (%)……... 71
Çizelge 6.4 Tarımda cinsiyet ayrımında istihdam………. 73
Çizelge 6.5 Ġstihdamın sektörel dağılımı (%)……….... 74
Çizelge 7.1 Ülkelere göre çay üretim alanı (1.000 ha)……….. 77
Çizelge 7.2 Ülkelere göre çay üretim miktarı (1.000 ton)………... 78
Çizelge 8.1 Türkiye’de mevcut çaylık alanlarının illere göre dağılımı (2016)….. 83
Çizelge 8.2 Çaylık alanların üretici (cüzdan) sayısına göre dağılımı………...…. 84
Çizelge 9.1 2009-2016 Yılı çaylıkların budanması ile ilgili bilgiler…………... 87
Çizelge 9.2 Yıllar itibariyle destekleme primi ödemeleri………... 89
Çizelge 9.3 Yıllar itibariyle kampanya açılıĢ tarihleri ve yaĢ çay alım fiyatları… 90 Çizelge 12.1 YetiĢtiricilerin yaĢ gruplarına göre dağılımı………. 104
Çizelge 12.2 Kadınların yaĢı ile çay faaliyetine katılma durumlarına göre dağılım……….……. 104
Çizelge 12.3 Kadınların örgün eğitime katılma durumlarına göre dağılımları……….…….... 106
Çizelge 12.4 Kadınların eğitimi ile evlenme Ģekli arasındaki iliĢki……….. 107
Çizelge 12.5 Kadınların sosyal güvenlik durumu……….. 108
Çizelge 12.6 ĠĢletme geniĢliği (da)………...…. 109
Çizelge 12.7 Çay üretim miktarı………...…. 110
Çizelge 12.8 YetiĢtiricilerin toplam gelir dağılımı (hane)………... 111
Çizelge 12.9 Çay yetiĢtiricilerinin toplam çay arazisi ile toplam gelirleri arasındaki iliĢki……….… 111
Çizelge 12.10 YetiĢtiricilerin çay gelirinin dağılımı (hane)………... 112
Çizelge 12.11 Kadınların çay yetiĢtiriciliğinden elde ettiği gelir………... 112
Çizelge 12.12 Kadınların eĢlerinin çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢmalarını istemeleri ile iĢletmelerin toplam geliri arasındaki iliĢki……..…. 114
Çizelge 12.13 Kadınların çay yetiĢtiriciliği dıĢında çalıĢma durumu………...…. 115
x
Çizelge 12.14 Kadınların eĢlerinin çay yetiĢtiriciliği dıĢında çalıĢmalarını
istemeleri ile iĢletmelerin toplam geliri arasındaki iliĢki……..…. 116
Çizelge 12.15 Çay yetiĢtiriciliği geçiminizi sağlamaya yetiyor mu?... 117
Çizelge 12.16 Bireylerin çay yetiĢtiriciliğinde katıldıkları faaliyetler…………... 119
Çizelge 12.17 Kadınların çay üretimindeki iĢ takvimi.………. 121
Çizelge 12.18 Kadınların çay yetiĢtiriciliğine katılımı ile çay cüzdanına sahipliği arasındaki iliĢki……….... 122
Çizelge 12.19 Kadınların çay yetiĢtiriciliği konularında karar alması…………... 124
Çizelge 12.20 Hanelerin ÇAYKUR’a ve özel sektöre ait çay cüzdanı sahipliği………...…... 125
Çizelge 12.21 Çay yetiĢtiricilerinin toplam geliri ile çay cüzdanı sayısı arasındaki durum………...……. 126
Çizelge 12.22 Kadınların çay cüzdanı sahiplik durumu………...…. 127
Çizelge 12.23 Kadınlara göre çay yetiĢtiriciliğinin zorluk durumu………... 129
Çizelge 12.24 Kadınların çay yetiĢtiriciliğinden memnun olma durumları... 130
Çizelge 12.25 Kadınların çay yetiĢtiriciliğine katılımı ile çay yetiĢtiriciliğinden memnun olma durumları………...……… 131
Çizelge 12.26 Kadınların çay üretimindeki desteklerden memnuniyetleri……… 133
Çizelge 12.27 Gelir ile ilgili kararların verilmesinde etkili bireyler……….. 134
Çizelge 12.28 KomĢu, yakın çevre ve akrabalarla yardımlaĢma konuları………. 138
Çizelge 12.29 Çay yetiĢtiriciliği konusunda komĢu ve diğer kadınlarla yardımlaĢma konuları………...….. 137
Çizelge 12.30 Kadınların Ģehre gitme sıklığı………. 137
Çizelge 12.31 Çay yetiĢtiriciliğinde baĢvurulan bilgi kaynakları……….. 139
Çizelge 12.32 Kadınlara göre kadın ve erkeğin birbirinin izni/onayı olmadan yapabileceği konular……….………... 140
Çizelge 12.33 Kadınlara göre kadının aile içindeki görevleri………...…… 141
Çizelge 12.34 Kadınlara göre erkeklerin aile içindeki görevleri………... 142
Çizelge 12.35 Kadınların toplumsal cinsiyet kavramından haberdar olmaları………...…… 143
Çizelge 12.36 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin yaĢ gruplarına göre karĢılaĢtırılması………...……….. 145
Çizelge 12.37 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin medeni duruma göre karĢılaĢtırılması………...….. 146
Çizelge 12.38 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların okuryazarlık durumlarına göre karĢılaĢtırılması………. 147
xi
Çizelge 12.39 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların çay gelirine göre karĢılaĢtırılması………...……… 149 Çizelge 12.40 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin çay
cüzdanına sahiplik durumuna göre karĢılaĢtırılması……...……... 150 Çizelge 12.41 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin erkeklerin
çay faaliyetine katılma durumuna göre karĢılaĢtırılması………… 151 Çizelge 12.42 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların
çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢmaktan memnuniyetlerine göre
karĢılaĢtırılması………..… 153
Çizelge 12.43 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların tarımsal iĢlerde isteyerek çalıĢma durumlarına göre
karĢılaĢtırılması………..… 154
Çizelge 12.44 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların eĢlerinin tarımda çalıĢmalarını isteme durumlarına göre
karĢılaĢtırılması………..…… 155
Çizelge 12.45 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin aile bütçesini
yapan bireye göre karĢılaĢtırılması………... 156 Çizelge 12.46 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin elde edilen
ürünlerin satıĢına karar veren bireye göre karĢılaĢtırılması……… 157 Çizelge 12.47 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin çay satıĢından
elde edilen geliri alan bireye göre karĢılaĢtırılması……… 158 Çizelge 12.48 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin gelirin
harcanmasında aile fertlerinin etkinliğine göre karĢılaĢtırılması... 159 Çizelge 12.49 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kendilerini
gelir açısından hangi konumda gördüklerine göre
karĢılaĢtırılması………..… 160
Çizelge 12.50 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin erkeklerin aile
içindeki görevlerine göre karĢılaĢtırılması……….… 161 Çizelge 12.51 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadınların aile
içindeki görevlerine göre karĢılaĢtırılması……….… 162 Çizelge 12.52 Toplumsal cinsiyet analizine iliĢkin değiĢkenlerin kadının evinin
dıĢında bir iĢte çalıĢmasına göre karĢılaĢtırılması………..… 163
1 1. GĠRĠġ
Toplumsal cinsiyet eĢitliği politikalarının kuramsal altyapısında, “cinsiyet” (sex) ile
“toplumsal cinsiyet” (gender) arasındaki ayrım kullanılmaktadır. “Cinsiyet” kavramı, kadınlar ile erkekler arasındaki evrensel biyolojik farklılıklara atıfta bulunurken
“Toplumsal Cinsiyet” kavramı, kadınlarla erkekler arasındaki toplumsal iliĢkileri belirli bir bağlama göre tanımlamakta, erkeklerle kadınlar ve erkek çocuklarıyla kız çocukları arasındaki iliĢkiye ve bu iliĢkinin sosyal olarak nasıl kurulduğuna değinmektedir. Bu nedenle toplumsal cinsiyetin getirdiği roller dinamiktir ve içeriği zamana ve yere göre değiĢmektedir. Toplumsal cinsiyet iliĢkileri, hayatın birçok alanında erkeklerin daha baskın olduğu, kadınların genellikle ikinci plana itildiği eĢit olmayan güç iliĢkisi içermektedir (Anonim 2008a).
Kadın ve erkeğin toplumdaki durumu, üstlendiği rolleri içinde bulunduğu toplumun değerleri, yargıları ve alıĢkanlıklarına göre değiĢmektedir. Bu nedenle kadın ve erkeğin fırsatlara eriĢimleri de farklılık göstermektedir. Kırsal alanda kadın istihdamı büyük bir paya sahip olmasına rağmen, kadın ve erkekler arasındaki eĢitsizlikler daha da belirgin hal almaktadır. Uygulanan tarım politikalarında kadınlar daha çok emek yoğun ve ev eksenli iĢlere yönlendirilmektedirler. Ancak kadının uygulanan tarım politikaları ve programlarında her aĢamada yer almaları gerekmektedir.
Tarımda kadın istihdamı özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi‟nde çay yetiĢtiriciliğinde ön plana çıkmaktadır. Kadınlar, budama ve hasat aĢamaları gibi çay yetiĢtiriciliğinin her aĢamasında yer almaktadırlar. Bu nedenle çay yetiĢtiriciliğinde uygulanan politikalar kadının istihdam düzeyini ve biçimini etkilemektedir. Bu bağlamda uygulanan politikaların toplumsal cinsiyet bakıĢ açısıyla ortaya konulması ve buna göre plan ve programların geliĢtirilmesi önem taĢımaktadır.
Türkiye‟de 2016 yılı ÇAYKUR verilerine göre 758.641 da‟lık alanda 205.312 üretici çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢmaktadır. Çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢan iĢgücünün de çok büyük bir kısmını kadınlar oluĢturmaktadır. Çay yetiĢtiriciliğinde olduğu gibi aynı zamanda fındık, pamuk, tütün gibi tarım ürünlerinin yetiĢtirilmesinde kadın iĢgücü
2
büyük önem taĢımaktadır. Buna rağmen literatürde, politikalarda, planlarda vb.
dokümanlarda kadın iĢgücüne yeteri kadar yer verilmediği görülmektedir. Dolayısı ile, bu tez konusunun ortaya çıkması ve kabul görmesi belirtilen politikalarda ve uygulamalarda yer almayan kadın iĢ gücünde farkındalık yaratması bakımından önemlidir.
1.1 Tezin Amacı ve Önemi
Çay yetiĢtiriciliğinde kadın aile iĢgücünün sosyo-ekonomik özelliklerinin belirlenmesi, çay üretimine katılımlarının ortaya konulması, üretimde karar alma sürecindeki durumlarının belirlenmesi, kaynaklara ulaĢıp bunları kullanabilme düzeyi, çay yetiĢtiriciliğinde mevcut kadın aile iĢgücü durumunun saptanması, tarım politikalarında ve özelde çay yetiĢtiriciliğinde kadının ele alınıĢ biçiminin belirlenmesi, çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢan kadın aile iĢgücünün yaĢam ve çalıĢma koĢullarının ortaya konulması, sorunlarının belirlenmesi ve politika uygulamalarının incelenerek bu sorunlara iliĢkin çözüm önerilerinin getirilmesi bu tezin ana amaçlarını oluĢturmuĢtur.
Çay yetiĢtiriciliğinde iĢgücünün büyük bir bölümünü kadınların oluĢturmasına rağmen bu kadınlara iliĢkin sağlıklı istatistiki nicel veri bulunmamaktadır. Dolayısıyla, bu tez çalıĢması ile çay yetiĢtiriciliğindeki iĢgücünün büyük bir kısmının kadınlar tarafından karĢılandığı araĢtırma sonuçları ile niceliksel olarak ortaya konulabilecektir.
Tez, temelde iki varsayım üzerine kurgulanmıĢtır. Bunlar;
Çay yetiĢtiriciliğinde izlenen politikalarda toplumsal cinsiyet yaklaĢımının dikkate alınmaması
Çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢan kadın iĢgücünün çay politikaları konusunda bilgi sahibi olmamasıdır.
Bu saptamalar aynı zamanda tezin temel amaçları arasında yer almaktadır.
3
Tezin çalıĢma alanı olan Doğu Karadeniz Bölgesi‟ndeki Rize ve Trabzon illerinde temel geçim ve istihdam alanlarının en önemlisini oluĢturan çay iĢletmelerinde kadınlar emek- yoğun iĢgücü olarak daha fazla ön plana çıkmakta, budama ve hasat dönemlerinde erkeklerden çok kadın iĢgücü çalıĢmaktadır. Ancak, çay yetiĢtiriciliğinde iĢgücünün büyük bir kısmını kadınların oluĢturmasına rağmen, çay yetiĢtiriciliğinde kadın aile iĢgücü kullanımını ele alan araĢtırmalar oldukça azdır. ĠĢte, büyük bölümünü kadınların yaptığı çay yetiĢtiriciliğinde kadınların mevcut durumunun saptanması, sorunlarının ortaya konulması, tarım politikalarının belirlenmesinde toplumsal cinsiyet yaklaĢımını dikkate alacak çözümler getirilebilecek olunması bu tezi önemli hale getirmektedir.
Tezin, bu alandaki önemli bir boĢluğu doldurabileceği ve fındık, tütün, pamuk gibi benzer ürünler için de örnek oluĢturabileceği düĢünülmektedir.
4 2. KAYNAK ÖZETLERĠ
Kalça ve Toksoy (1999), makalelerinde kayıt dıĢılığın nedeni olarak, özel sektör iĢletmelerini göstermiĢ, özel sektör iĢletmelerinin kayıt dıĢı çalıĢma isteklerinin altında yatan temel sebebin ise yasal zorunluluklarını yerine getirmeyerek üretim maliyetlerini azaltma istekleri olduğunu belirtilmiĢtir. Kalça ve Toksoy, kayıt dıĢılığı kayıt dıĢı çay alımı ve kayıt dıĢı istihdam olarak yorumlamaktadır. ÇalıĢmada, emek yoğun bir teknolojiye sahip olan çay sanayiinde özel sektörün ÇAYKUR ile rekabet etmesinin ancak asgari ücretle veya sigortasız çalıĢan emekle mümkün olacağı üzerinde durulmuĢ;
ayrıca yaĢ çay sektöründe kayıt dıĢı ekonominin olduğu, kurulu iĢletmelerde sendikasız, sigortasız ve kaçak iĢçi çalıĢtırıldığı, kayıt dıĢı yaĢ çay alımı ve kuru çay satımı ile devletin vergi kaybına uğradığı, bu durumların kayıtlı çalıĢanların haksız rekabete uğratılmasına sebep olacağı tespitlerinde bulunulmuĢtur.
Kantar (2000) araĢtırmasında, Adana il merkezinde ve kırsal alanında yaĢayarak tarımsal faaliyetlerine devam eden çiftçileri, toplumsal yapı ve toplumsal cinsiyet açısından incelenmiĢtir. Ayrıca kırsal ve kentsel kesim arasında kuĢaklararası karĢılaĢtırma yapılarak aradaki farkların ortaya konulmasına çalıĢılmıĢtır. ÇalıĢma kapsamında informal ve formal toplumsal iliĢkiler, örgütlenme, aile içi iliĢkiler, cinsiyet rolleri, geleceğe yönelik beklentiler, köy-kent tercihleri, ailelerin ebeveynleriyle ve çocuklarıyla aralarındaki iliĢkiler ve farklılıklar hem toplumsal cinsiyet hem de kır ve kent açısından ayrı ayrı ele alınmıĢtır.
Yavuz (2000) araĢtırmasında, BeĢ Yıllık Kalkınma Planlarını tarım politikaları kapsamında incelemiĢ ve tarım sektörünün mevcut durumunu ortaya koymuĢtur. Yavuz, tarım sektörünün geliĢmesi ve tarım politikalarının etkin bir Ģekilde uygulanmasının, o ülkenin ekonomik geliĢmiĢliğine ve tüm sektörlerin kurum ve kuruluĢlarında etkinliğin sağlanmıĢ olmasına bağlı olduğunu ifade etmiĢtir. ÇalıĢmada, özellikle tarım politikalarının muhatabı olan çiftçilerin bu politikaların uygulama baĢarısında önemli bir yer tuttuğu ifade edilmiĢtir. Tarım politikalarının uygulanmasında çiftçilerin eğitim seviyelerinin düĢük olması, iyi örgütlenememesi, gençlerden çok yaĢlı bireylerden
5
oluĢmaları ve sermaye yetersizliklerinin olması gibi problemlerin zorluklar çıkardığı tespit edilmiĢtir.
Rahim-Yeni ve Dölekoğlu-Özçiçek (2002) araĢtırmalarında, 1980-2002 yılları arasında tarım sektöründe üretici ve üretime yönelik olarak yapılan devlet harcamalarını sistematik biçimde ayrıntılı olarak incelenmiĢlerdir. Türkiye‟de tarımsal destek uygulamaları, AB‟de tarımsal destekleme politikası ve ABD‟de tarım destekleme politikası üzerinde durulmuĢtur. Ülkelerin koĢullarına göre değiĢmekle birlikte, genellikle destekleme politikaları araçları pazar fiyatı desteği (destekleme fiyatı ve destekleme alımları yoluyla) sağlanması, üreticinin kullandığı girdi fiyatlarında sübvansiyon (gübre, ilaç, tohumluk, ana materyal, yakıt, ekipman vb.) uygulanması, doğrudan ödemeler (gelir desteği, fark ödemesi (prim ödemesi), telafi edici ödeme, ihracat teĢviki, ürün çevirme ödemesi, doğal afet ödemesi vb.) yapılması Ģeklinde gruplandırılmıĢtır.
Ecevit (2003) çalıĢmasında, toplumsal cinsiyetle yoksulluk iliĢkisinin nasıl kurulabileceğini araĢtırmıĢtır. Bu kapsamda çalıĢmada öncelikle toplumsal cinsiyet temelli eĢitsizlikler olarak haklarda eĢit(siz)lik, kaynaklarda eĢitsizlik, ekonomik faaliyet alanında eĢitsizlik, sağlık ve bağlantılı hizmetlere eriĢebilmede eĢitsizlik, Ģiddet, taciz ve istismar, kamusal yaĢam ve siyasal alanda eĢitsizlik kavramları üzerinde durulmuĢtur. ÇalıĢmada özellikle kadın ve yoksulluk üzerinde durularak yoksulluğun kadınlaĢması kavramı irdelenmiĢtir. Ayrıca, kadınların neden daha yoksul olduğu ve neden yoksulluğun daha çok “kadın sorunu” olduğu da incelenmiĢtir.
Usta (2004) çalıĢmasında, Türkiye‟de çay sektörünün mevcut durumuna, çay dıĢ ticaret durumu, destekleme alım fiyatlarına, çay sektöründe yaĢanan sorunlara yer vermiĢtir.
Sektörde tarım, sanayi ve pazarlama aĢamalarında çeĢitli sorunlar yaĢanmakta olduğu, yaĢanan en önemli sorunun yaĢ çay alanlarının giderek geniĢlemesi, yaĢ çay alım standardının korunamaması dolayısıyla kalitesiz yaĢ yaprak alımı olduğu belirtilmiĢtir.
YaĢ çay alımlarında bir alım programı uygulandığı takdirde çay tarım alanlarının geniĢlemesinin önlenebileceği, ruhsatlı üreticilerin üreticilik haklarının da korunmuĢ olacağı, ayrıca üretim maliyetini azaltıcı tedbirlerin alınarak alım standardı
6
korunduğunda ve çalıĢma bölgesinde tarımsal ürün çeĢitliliği oluĢturulduğunda çay sektörünün de sürdürebilirliğinin sağlanabileceği tespitinde bulunulmuĢtur.
Çakmak ve Akder (2005) çalıĢmalarında, tarımda endüstrileĢme ve küreselleĢme olgusu özetlenmiĢ, bu olguların yarattığı etkiler üzerinde durularak yaĢanan olumsuzluklara karsı alınabilecek bazı önlemler sunulmaya çalıĢılmıĢtır. ÇalıĢmada, endüstrileĢme ile geleneksel tarımın yapısının değiĢtiği üzerinde durulmuĢ ve tarımda endüstrileĢmenin kaçınılmaz olduğu belirtilmiĢ ve bunun olası sonuçları da tartıĢılmıĢtır. ÇalıĢma neticesinde, tarım ve gıda sektöründe yaĢanan olumsuzlukları, kontrolsüz piyasa ekonomisi anlayıĢını dikkate almadan doğrudan endüstrileĢme ve küreselleĢmeye bağlamanın doğru bir yaklaĢım olmadığı sonucuna varılmıĢtır.
Torun ve Taluğ (2005) tarafından yapılan araĢtırmanın temel amacı, çay bahçelerinin geliĢtirilmesi ve kaliteli çay üretiminin temini amacıyla yapılan gençleĢtirme budamasında üreticilerin deneyimi, budama yaparken dikkat edilen hususlar, uygulanan budama yöntemleri ve üreticilerin yararlandıkları bilgi kaynaklarını belirlemektir.
AraĢtırma sonuçları üreticilerin budama konusunda yeterli deneyime sahip olduklarını ve budamada baĢarıyı artıran faktörlerin çoğuna önem verdiklerini göstermiĢtir.
BaĢer (2006) çalıĢmasında, tarımsal desteklemeler kapsamında çay sektörünü incelemeye çalıĢmıĢtır. ÇalıĢmada, çayın yetiĢtiği bölgede farklı tarım ürünü yetiĢtirme olanağının fazla olmaması nedeniyle bu durumun bölge insanı için çayın ekonomik değerini artırdığı ve bunun yanında çayın istediği iklim Ģartlarından dolayı farklı bölgelerde yetiĢme olanağının olmayıĢı çay bölgesinin önemini artırdığı ifade edilmiĢtir.
Bu anlamda çay hem yetiĢtiği bölgede alternatifsiz olduğu için hem de baĢka bir bölgede yetiĢme olanağı olmadığından tekel konumunda olduğu ve bu bağlamda çayın bölge ekonomisi üzerindeki etkisi üzerinde durulmaya çalıĢılmıĢtır. Ayrıca, çay sektörünün istihdam, ihracat ve ekonomiye sağladığı katkı değerlendirilmiĢtir.
Lambrou ve Piana (2006) yapmıĢ oldukları çalıĢmada, iklim değiĢikliğinin toplumsal cinsiyet boyutunu, uyum projeleri ve ulusal rejimler açısından toplumsal cinsiyete duyarlı yaklaĢımların geliĢtirilmesi amacıyla iklim değiĢikliğinin toplumsal cinsiyet
7
üzerindeki hafifletmek ve bunlara uyum sağlamak için çıkarılan politikaları analiz etmiĢtir. ÇalıĢma sonucunda elde edilen bulgular cinsiyete iliĢkin yönlerin genel olarak uluslararası iklim politikalarında ihmal edildiğini göstermiĢtir.
Özar (2006) makalesinde, kadınların sadece Türkiye‟de değil değiĢik biçimlerde ve ölçülerde de olsa tüm toplumlarda sadece eğitim ve istihdam alanlarında değil toplumsal yaĢamın her alanında, evin içinde ve dıĢında, erkeklere göre ikincil konumda olmalarının temel nedeninin toplumların erkek egemen yapısı olduğunu ifade etmiĢtir.
Kadınlar ve erkekler arasında var olan eĢitsizlik durumunun, sadece Türkiye‟nin “geri kalmıĢ” olarak nitelendirilen kesimlerinin bir sorunu olmadığı, “en modern”
kesimlerinin de sorunu olarak ortaya çıktığı belirtilmiĢtir. Dolayısıyla, bu çalıĢmanın konusu olan kadın istihdamı ile ilgili saptamalar yaparken ve çözüm önerilerinde bulunurken bu gerçekliğin gözden kaçırılmaması gerektiğini ve bu konudaki değerlendirmeler dikkate alınmadığı takdirde yapılacak politika önerilerinin eksik kalacağı üzerinde durulmuĢtur. Kadın istihdamı konusunda, Türkiye‟nin makro- ekonomik politikalarından, ev içi iĢlerin hemen hemen tümünü kadının sırtına yıkan cinsiyete dayalı iĢbölümüne kadar uzanan bir sorunlar dizisi ile karĢı karĢıya kalındığı ve bu nedenle, getirilecek çözümler eĢitlik, eğitim, kayıtlılık sağlık imkanları gibi diğer konuların eksik bırakılması durumunda Türkiye‟de kadın istihdamının artırılmasına yönelik istenen katkının sağlanamayacağı belirtilmiĢtir.
Yalçınkaya vd. (2006) çalıĢmalarında, tarım politikalarını 1980-2000 yılları arasında uygulanan tarım politikalar, 2000 yılı ve sonrasında uygulanan politikalar ve 2000 yılından günümüze kadar uygulanan politikalar olmak üzere Türkiye‟deki tarım politikalarını üç döneme ayırarak incelemiĢlerdir. ÇalıĢmada her üç dönemde de bu politikalar Tarım Kanunu ile desteklenmediğinden daha çok o dönemdeki ihtiyaçları karĢılamak amacıyla gerçekleĢtirilmiĢ uygulamalar olarak görüldüğünü üzerinde durulmuĢtur.
Kaçar (2007) çalıĢmasında, Türkiye‟de kadının konumunu ve yakın zamanlarda kadının konumunda ortaya çıkan değiĢmeleri toplumsal cinsiyet açısından ele almıĢtır. Bunun için öncelikle, cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramları irdelenmekte ve kadın sorununa
8
açıklık getiren feminist yaklaĢımlara yer verilmektedir. ÇalıĢmada son yıllarda küreselleĢme ve Avrupa Birliği (AB) uyum sürecinin bir parçası olarak yapılan hukuksal düzenlemelere karĢın, kadın erkek eĢitsizliğini içinde barındıran toplumsal cinsiyet değerleri ve algılamalarının varlığını korumakta olduğu, toplumda artan muhafazakarlaĢmanın hak ve özgürlüklerin yaygınlaĢmasını sınırlandırdığı belirtilmiĢtir.
ġahinöz vd. (2007) tarafından yapılan çalıĢmada, Türkiye‟de tarım için stratejik öneme sahip beĢ ürün olan buğday, Ģekerpancarı, pamuk, ayçiçeği ve fındık piyasasında fark ödeme sistemi kapsamında 2004 yılı baz alınarak kısmi denge refah analizi ve transfer etkinliği analizleri yapılmıĢtır. Ayrıca, fark ödeme sistemi alternatif bir destekleme sistemi olarak Dünya Ticaret Örgütü Tarım AntlaĢması‟nın mevcut kuralları ve Doha Round kapsamında en son yapılan Hong Kong GörüĢmeleri‟nin tarımsal ürün ticaretinin geliĢtirilmesi bakımından temel aldığı üç temel konu baĢlığı çerçevesinde değerlendirilmiĢtir. Değerlendirmede, çalıĢma kapsamına alınan beĢ üründe bu hükümlerin bağlayıcılığı altında ileriye dönük kısa dönemli tarımsal politika senaryolarının geliĢtirilmesi ve seçilmiĢ ürün piyasalarında 2008 yılı için refah ve transfer etkinliği analizlerinin yapılması üzerinde durulmuĢtur.
TaĢkın (2007) tarafından çalıĢmada, çay üretimi ve üretim aĢamaları, çay ticareti, çay istatistikleri üzerinde durulmuĢtur. ÇalıĢmada çay yetiĢtirici profilinin küçük aile iĢletmeciliği Ģeklinde yapıldığı ve ortalama iĢletme büyüklüğünün 7,85 dekar olduğu, çay yetiĢtiriciliğinin ruhsata tabi olup ruhsat sahibi çay yetiĢtiricilerinin % 80‟inin 0.5-5 dekar, % 18‟inin 6-10 dekar, % 2‟sinin 11-15 dekar çaylık alana sahip olduğu belirlenmiĢtir. Ayrıca çalıĢmada çay ticareti profili üzerinde durulmuĢ, Türkiye‟de üretilen çayın % 95-97‟sinin iç pazarda tüketildiği, üretilen siyah çayın dünya ticaretinde etkin olan satıĢ yönetiminin aksine direkt olarak kamu ve özel sektörler firmaları tarafından toptan ya da perakende olarak piyasaya sunulduğuna yer verilmiĢtir.
Erdal ve Erdal (2008) tarafından araĢtırmada, Türkiye‟de tarımsal desteklemeler kapsamında prim ödemelerinin pamuk, ayçiçeği, soya, kanola, mısır ve aspir ürünleri üzerindeki etkisi incelenmiĢtir. AraĢtırmada bu ürünlere yapılan prim ödemelerinin
9
incelenen her ürün için farklı durumlarda ve üreticileri piyasa fiyatlarına karĢı korumada etkili olduğu tespit edilmiĢtir.
Acar ve Bulut (2009) makalesinde, tarımsal destekleme politikalarında son zamanlarda meydana gelen geliĢmeleri ele almıĢ, çeĢitli uluslararası ekonomik kuruluĢlar öncülüğünde teĢvik edilen ve tarım sektöründe piyasa mekanizmasının iĢleyiĢini hakim kılmayı amaçlayan politikaların Türkiye‟deki tarım politikaları ile uyumu değerlendirilmiĢtir. ÇalıĢmada, Türkiye‟de tarım kesimine yapılan destekleme ödemeleri AB, Amerika BirleĢik Devletleri (ABD) ve çeĢitli The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) ülkeleriyle karĢılaĢtırmıĢ, AB ile yürütülen müzakereler de dikkate alınarak Türkiye‟nin hali hazırda tarım sektöründe ne durumda olduğu ve neler yapması gerektiği tartıĢmıĢtır.
Antonopoulos ve MemiĢ (2009) çalıĢmasında, ekonomik krizin etkilerini toplumsal cinsiyete duyarlı bir bakıĢ açısıyla incelemiĢlerdir. ÇalıĢmada öncelikle krizin toplumsal cinsiyete duyarlı bir analizinin gerekçelerini tartıĢılmıĢ, daha sonra krizin geliĢmiĢ ve geliĢmekte olan ülke ekonomilerine, hane halklarına ve çalıĢma yaĢamına yansımaları incelenmiĢtir. ÇalıĢmada ayrıca, kriz etkilerinin dünyanın değiĢik bölgelerinde ve geliĢmekte olan farklı ülkelerdeki biçimlerinden de örnekler sunulmuĢtur. ÇalıĢma krizin toplumsal cinsiyet bakımından duyarlılık analizi, toplumun farklı sosyal grupları üzerinde yarattığı değiĢik etkilerinin değerlendirilmesi açısından önem taĢımaktadır.
Ökten (2009) tarafından yapılan çalıĢmada, ataerkil bir cinsiyet düzeninin egemen olduğu Güneydoğu Anadolu Bölgesi‟nde, cinsiyet rejiminin somut iliĢkiler içinde nasıl göründüğü, bu iliĢkilerin barındırdığı iktidar mekanizmalarıyla kadınlarla erkeklerin bu mekanizmalar içindeki yerleri incelenmiĢtir. Bölgede, kadın cinselliği ve bedeni üzerinde, bölge kültürel yapısına göre Ģekillenen bir toplumsal cinsiyet düzeni ve buna uygun çeĢitli mekanizmaların olduğu ifade edilmiĢtir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi‟nin cinsiyet rejiminin rollerinin somut iliĢkiler içinde nasıl göründüğü, bu iliĢkilerin barındırdığı iktidar mekanizmaları ve kadınlarla erkeklerin bu mekanizmalar içindeki yerleri analiz edilmiĢtir. Bölgedeki toplumsal cinsiyet düzeninin konu edildiği bu çalıĢmanın temel amacı önemli oranda ataerkil bir yapının egemenliğini halen muhafaza
10
ettiği bölgenin sosyo-ekonomik ve kültürel yapısına uygun olarak Ģekillenen toplumsal cinsiyet düzeni ve buna uygun olarak geliĢen çeĢitli mekanizmaların neler olduğunun incelenmesidir.
Özden (2009) çalıĢmasında, Türkiye siyah çay sektör raporu ile sektörün durumunu ortaya koymuĢtur. ÇalıĢmada çay üretiminin dünya ekonomisindeki yeri, dünya çay ticareti, Türkiye‟de çayın ekonomideki yeri ve geliĢimi üzerinde durulmuĢtur. Ayrıca, çay sektörünün sorunları belirlenmeye çalıĢılmıĢ ve çeĢitli çözüm önerileri getirilmiĢtir.
Tokgöz (2009) çalıĢmasında, ekonomik krizin iĢgücü piyasaları açısından etkilerini toplumsal cinsiyet perspektifinden ele almayı ve ekonomik krizin istihdama eriĢim, istihdam biçimleri ve iĢsizlik konularında kadınları ve erkekleri ne ölçüde farklı etkilediğini açığa çıkarmayı amaçlamaktadır. OluĢan zararları telafi etmek için geliĢtirilecek politika önerilerinin bu farklılıkları göz önünde tutmasının, toplumsal cinsiyet eĢitliğini hedefleyen toplumlar ve yönetimler açısından bir zorunluluk olduğu belirtilmiĢtir.
Ecevit (2010) ĠĢgücü Piyasasında Toplumsal Cinsiyet EĢitsizliği isimli el kitabında, toplumsal cinsiyet eĢitliği bakıĢ açısını sunmayı ve kadınların iĢgücüne katılımları ve istihdamları ile ilgili durumlara ve sorunlara bu bakıĢ açısıyla yaklaĢmayı amaçlamıĢtır.
El kitabında özellikle Türkiye‟de kadınların iĢgücüne katılımı, istihdamı ve iĢsizliği üzerinde durulmuĢtur. Kadın istihdamının özellikleri arasında büyük bir kısmının çok düĢük ücretlerle ve kayıtsız, dolayısıyla sosyal güvenlikten yoksun olarak çalıĢması, iĢ yaĢamında karĢılaĢtıkları ayrımcı muameleler karĢısında korunaksız olmaları sayılmıĢtır. ÇalıĢmada, kayıtsızlık konusuna, çalıĢan kadınları sağlık sorunları olduğunda ve yaĢlandıklarında onları koruyabilecek bir sigorta sisteminin dıĢında bırakması nedeniyle özellikle önem verilmiĢtir. Ayrıca çalıĢmaya katılanlara toplumda var olan “kadın iĢleri” ve “erkek iĢleri” ayrımının kadınların istihdamına etkisi var mı?
sorusu sorulmuĢ ve yapılan ayrımın istihdam üzerinde etkisi olduğu ve bu durumun, kadınların ve erkeklerin çalıĢtıkları sektörler açısından aralarında ciddi farklılıklara yol açtığı belirtilmiĢtir.
11
Gülçubuk vd. (2010) tarafından yapılan çalıĢmada, kırsal kalkınma yaklaĢımlarında ve politika uygulamalarında yaĢanan değiĢimler ve bunların yansımalarının nasıl olduğunun belirlenmesine, uluslararası kuruluĢların ne tür politika arayıĢı içerisinde oldukları, Türkiye‟nin yaĢanan bu değiĢimlerden nasıl etkilendiği ve ne tür politika arayıĢı içinde olduğu konuları ortaya konulmaya çalıĢılmıĢtır. ÇalıĢmada inisiyatifin ve önceliklerin halktan kaynaklandığı kalkınma projelerinde baĢarının ancak eğitim, yayım, örgütlenme-kooperatifleĢme, üretim için temel girdilerin sağlanması uygun teknolojilerin seçimi, kredi ve pazarlama gibi bileĢenlerin bir bütün olarak planlanmaya dahil edilmesi, ayrıca değerlendirme ölçüt ve göstergeleri ile risk faktörlerinin önceden tanımlanması suretiyle mümkün olacağı ifade edilmiĢtir. ĠĢsizlik ve yoksulluk, toplumsal katılım, cinsiyet dengeli kalkınma, göç, bölgelerarası eĢitsizliklerin Türkiye‟nin kırsal kalkınma konusunda daha duyarlı çalıĢmasını gerektirdiği ve bundan dolayı katılımı ve toplum dinamiklerini ön plana alan, cinsiyet dengeli, küçük ve orta ölçekli, tarım dıĢı ekonomik faaliyetleri de harekete geçirebilecek ve insan kaynaklarını geliĢtirmeyi amaçlayan kırsal kalkınma uygulamalarına daha fazla gereksinim duyulduğu tespitinde bulunulmuĢtur.
Karagel-Üçeçam (2010) çalıĢmasında, Türkiye kırsalında tarımda çalıĢan kadın nüfusun dağılımını ve bu dağılıĢa etki eden faktörleri ortaya koymayı amaçlamaktadır.
ÇalıĢmada tarımsal faaliyetler kırsal kesim ile il ve ilçe merkezlerinde farklı boyutlarda kadın nüfusun çalıĢmasını etkilemesi nedeni ile istatistikler kırsal kesim ve il-ilçe merkezleri olarak ayrı ayrı incelemeye tabi tutulmuĢ, kırsal kesimde kadın nüfusun tarımdaki yeri ve önemi üzerinde durulmaya çalıĢılmıĢtır. 1990 ve 2000 yılları arasındaki kırsal kesimde tarım sektöründe çalıĢan kadınların dağılımında meydana gelen değiĢimleri ortaya koymayı amaçlanan bu çalıĢmada bölgesel bazı farklılıkların dıĢında oran itibariyle kadınların tarım sektöründeki paylarının azalması yerine artarak devam ettiği ortaya konulmuĢtur.
Koshy vd. (2011) yapmıĢ oldukları çalıĢmada, Hindistan'daki arazilerde ve çay bahçesi özelinde cinsiyete özgü durumu değerlendirmiĢlerdir. ÇalıĢmalarında çay sektöründeki cinsiyet iliĢkilerinin derinlemesine değerlendirilmesi yapılarak belgelendirme standartları ile cinsiyet iliĢkileri arasındaki iliĢki ortaya konulmaya çalıĢılmıĢtır. Çay
12
sektöründe Sertifikasyon standartlarının uygulanması yoluyla kadınların güçlendirilmesine yönelik olarak kritik konular ele alınmaktadır.
Kulak (2011) yaptığı çalıĢma ile, Türkiye‟de 1980 sonrası gerçekleĢen tarımsal dönüĢüm sürecinin, kırsal alanda kadın istihdamına etkisinin analiz edilmesini ve tespit edilen sorunlar için çözüm yolları geliĢtirilmesini hedeflenmiĢtir. ÇalıĢmada ulusal ya da uluslararası düzeyde yapılan belirli bir düzenlemenin kadınların konumunu nasıl etkilediği ve kadınlara çeĢitli haklar tanıyan ulusal mevzuatla ya da uluslararası taahhütlerle bu düzenlemelerin bir uyuĢmazlık içerip içermediğinin değerlendirilmesi gerektiği konusu üzerinde durulmuĢtur. Ayrıca kadınların mülkiyet, eğitim, finansal hizmetler gibi üretken kaynaklara eriĢimlerinin artırılması, yeniden üretim faaliyetlerine ayırdıkları zamanın kısaltılması ve örgütlenmelerinin desteklenmesi yönünde gerçekleĢtirilecek çalıĢmaların tarım politikalarında serbestleĢme eğilimlerinin giderek artırdığı ve bu durumun kırsal alanda kadın istihdamının artırılmasına katkı sağlayacağı tespitinde bulunulmuĢtur.
ġener (2011) çalıĢmasında, kadınların istihdama katılımlarının düĢük düzeyde gerçekleĢmesinin hem kadınların “yapabilirlikleri” önünde önemli bir engel teĢkil ettiğini hem de sosyal kalkınmanın gerçekleĢmesini imkânsız kıldığını belirtmiĢtir.
ġener çalıĢmasında kadınların ücretli çalıĢma hayatının dıĢında yer almasının kadın yoksulluğunu arttırdığı gibi erkeğe bağımlılık iliĢkilerini süreklileĢtirdiğini, temel insan hakkı olan “kendi kaderini tayin hakkını” kullanmayı olanaksızlaĢtırdığını savunmuĢtur.
Kadınların istihdama katılım oranlarının yüksek olduğu ülkelerin sosyal kalkınma göstergelerinden olan Ġnsani GeliĢme Endeksi ve Toplumsal Cinsiyet EĢitliği Endeksi‟nde de önde yer aldıklarını belirtmiĢtir. Türkiye‟de ise kadınların istihdama düĢük düzeyde katılmasına paralel olarak, hem insani geliĢme endeksinde hem de toplumsal cinsiyet eĢitliğinde çok gerilerde olduğu ve sosyal kalkınmanın kadın istihdamının artırılması ile mümkün olacağını ifade etmiĢtir.
YumuĢ (2011) tarafından yapılan araĢtırmanın amacı, kalkınma planları ve bu planlar kapsamında oluĢturulan programlarda toplumsal cinsiyet eĢitliği anlayıĢı adına yapılan ekonomik, toplumsal, siyasal saptama ve tedbirleri incelemek, yaĢanan geliĢmeler ile
13
bunların etkilerini analiz edip, toplumsal cinsiyet eĢitliği anlayıĢının kalkınma planları üzerinden optimum Ģekilde çalıĢmalara nasıl entegre edilebileceğine dair fikirler ortaya koymaktır. ÇalıĢmada, kalkınma kavramına iliĢkin fikirlere değinilmiĢ kalkınma planlamaları ve toplumsal cinsiyet eĢitliği konusunun kalkınma planlarında yer almasının önemi gibi konular ele alınmıĢtır. ÇalıĢmada Türkiye‟de bugüne kadar uygulamaya konulan dokuz adet kalkınma planı ve bu planlara bağlı olmak üzere oluĢturulan dört adet orta vadeli program ile 1996-2009 yıllarına iliĢkin toplam on dört adet yıllık program incelenerek kadınlara iliĢkin yer alan hususlar ortaya konulmuĢtur.
Kan (2012) yapmıĢ olduğu çalıĢmada, Konya ilinin en eski yerleĢim birimi olan Hadim ilçesi kırsalında tarım iĢletmelerinde yoksulluğun ölçülmesi ve yoksulluğun toplumsal cinsiyet çerçevesinde değerlendirilmesini amaçlamıĢtır. ÇalıĢmada yoksulluğun toplumsal cinsiyet boyutuna bakılarak araĢtırma bölgesinde kadın ve erkeklerin rollerinin toplumun erkek ve kadınlara biçtiği rollerle büyük oranda benzeĢtiği ortaya konulmuĢtur. Ayrıca kadının ev içinde geleneksel rollerin dıĢında tarımsal üretim sürecinde erkekle beraber yoğun bir Ģekilde yer aldığı, buna rağmen gelirin harcanması konusunda erkeğin üstünlüğünün olduğu tespit edilmiĢtir.
Mahalakshmi (2012) tarafından yapılan çalıĢmada, Hindistan‟ın güneyinde yer alan Tamil Nadu bölgesinde çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢan 60 kadın çalıĢanın sosyo-ekonomik durumu incelenmiĢtir. ÇalıĢma; bu kadınların yaĢam koĢulları, aldıkları ücretler ve sosyo-ekonomik kazanımları üzerine odaklanmıĢtır. AraĢtırmada yöntem olarak derinlemesine mülakatlar, pilot bir bölge seçimi ve bu bölgede anket görüĢmesi uygulaması yer almıĢtır.
Ertürk-Atabey ve Çelik (2013) yapmıĢ oldukları çalıĢmada, toplumsal cinsiyetin ana takımlaĢtırılmasının ve bunun bir aracı olan toplumsal cinsiyete duyarlı bütçelemenin birbirlerine göre nasıl konumlandığının değerlendirilmesini amaçlamıĢlardır. Ayrıca çalıĢmalarında ana akımlaĢtırılmanın daha önce kamu politikaları içerisinde yer bulmuĢ diğer toplumsal cinsiyet eĢitliği politikalarına indirgenmeden ve teknokratik bakımdan araçsallaĢtırılmadan uygulanması gerektiği; toplumsal cinsiyete duyarlı bütçelemenin ancak bir aracı olduğu toplumsal cinsiyetin ana akımlaĢtırılması çerçevesinde
14
uygulandığında ana akımlaĢtırmanın esas amacı olan ana akım politikaların dönüĢtürülmesine yardımcı olabileceğini savunmaktadırlar.
Everest vd. (2014) yapmıĢ oldukları çalıĢmada, kadın çiftçilerin tarımsal üretim sürecinde ve hane içi günlük iĢlerin yürütülmesinde erkeklere nispeten daha fazla sorumluluk üstlendiği konusu üzerinde durmuĢlardır. Yaptıkları çalıĢmada, hem tarımsal üretimde hem de ürünlerin pazarlanmasında ve hane içi iĢlerin yürütülmesinde aktif rol oynayan kadın çiftçileri temsil etmek amacıyla semt pazarlarında kendi ürettiği ürünleri pazarlayan kadın çiftçiler araĢtırma kapsamına alınmıĢtır. AraĢtırma ile kadın çiftçilerin sosyoekonomik durumları ve gelecekle ilgili beklentileri ortaya konulmaya çalıĢılmıĢtır.
Özaydınlık (2014) yapmıĢ olduğu çalıĢmada, toplumsal cinsiyet ve eğitim hakkı kavramlarını ele alarak toplumsal cinsiyet açısından Türkiye‟de kadının eğitim durumu ve eğitim durumunun bireysel ve toplumsal açıdan yansımalarına yönelik bir durum saptaması yapmıĢtır. Bu amaçla eğitim hakkı ve eğitimin bireysel ve toplumsal açıdan önemi üzerinde durulmuĢtur. Ayrıca kadının toplumsal yeri ve eğitim düzeyine yönelik bulgular temele alınarak, kadının siyasal ve çalıĢma yaĢamındaki yeri ve belirlenen sorunlara yönelik çözüm çabaları üzerinde durulmuĢtur.
Kadim (2017) yapmıĢ olduğu çalıĢmasında, tarımsal üretimde erkekler kadar kadınların da görev almasının ve ilaçlama, gübreleme, hasat, vb. faaliyetlerin kadınlar tarafından da yapılıyor olmasının toplumsal cinsiyet bakıĢ açısı ile tarımsal üretimin irdelenmesinin gereği üzerinde durmuĢtur. YapmıĢ olduğu çalıĢmada domates üretiminde rol oynayan bireylerin güvenilir domates üretimi ile gıda güvenilirliği konusundaki tutum, davranıĢ ve mevcut risk algıları, bilgi kaynakları ile ilgili risk algıları, risk yönetiminin faaliyetleri konusundaki bilgi düzeyi ve mevcut algıları toplumsal cinsiyet bakıĢ açısı ile belirlenmeye çalıĢılmıĢtır.
Literatürde yer alan çalıĢmalar genel olarak değerlendirildiğinde, bu çalıĢmaların yapılan bu tez ile farklılık gösterdiği söylenebilir. Konu ile ilgili önceki çalıĢmalarda genel olarak toplumsal cinsiyet eĢitliği bakıĢ açısı üzerinde durulmuĢ; iĢgücünde
15
toplumsal cinsiyet, çay yetiĢtiriciliğinde kadın iĢgücü ve kadınların kırsal alandaki sosyo-ekonomik yapısı gibi konular ele alınmıĢtır. Literatürde yer alan çalıĢmalardaki araĢtırma sonuçları, kadınların kırsal alanda aktif iĢgücü olarak yer aldığını ortaya koymaktadır. Ancak kadınlar, aktif olarak tarımda yer almalarına rağmen istatistiklerde ve çalıĢmalarda yeteri kadar yer almamaktadırlar. Yapılan bu tez ile literatürde daha önce yer almayan toplumsal cinsiyet kavramı ile tarım politikaları kapsamında uygulanan çay politikalarının iliĢkilendirilmesine çalıĢılmıĢtır. Bu kapsamda toplumsal cinsiyet bakıĢ açısıyla çay yetiĢtiriciliğinde yer alan kadınların hem sosyo-ekonomik yapısı hem de çay politikaları kapsamında kadının yeri belirlenmiĢtir.
16 3. MATERYAL ve YÖNTEM
3.1 Materyal
ÇalıĢmanın ana materyali iki grupta toplanabilir. Birincil materyal olarak çay tarımında yer alan kadın aile iĢgücüne yönelik olarak uygulanan görüĢme formları ile elde edilen veriler kullanılmıĢtır. Ġkincil materyaller ise Çay ĠĢletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR)‟nden alınan bilgiler, konu ile ilgili olan yerli ve yabancı yayınlardan, kitaplardan, raporlardan, istatistiklerden, benzer çalıĢmalardan ve internet kaynaklarından temin edilen bilgilerdir.
3.2 Yöntem
3.2.1 Popülasyon dağılımı ve örnekleme yöntemi
AraĢtırmada sahadan verileri temin etmek amacıyla anket yöntemi uygulanmıĢ ve çeĢitli bireylerle ve kuruluĢlarla gerçekleĢtirilen görüĢmelerle konunun değiĢik çevrelerce nasıl değerlendirildiğine de özen gösterilmiĢtir. Anket yapılacak olan bölge Türkiye‟nin çay üretiminin yapıldığı Doğu Karadeniz Bölgesi‟dir. Bölge‟de çay üretiminin yapıldığı en yoğun iller Rize ve Trabzon illeri olup toplam çay üretiminin % 86‟sını bu 2 il oluĢturmaktadır. Bu nedenle bu iki il gayeli olarak örneklemenin yapılacağı iller olarak seçilmiĢtir. ÇAYKUR‟un 2010 yılı istatistiklerine göre bölgede faaliyet gösteren toplam tarımsal ürün üretici aile sayısının % 79‟unda çay üretimi ile uğraĢılmaktadır (Çizelge 2.1). Buna göre örneklemede kullanılacak popülasyonun büyüklüğü 173.978 çay üretimi ile uğraĢan aileler oluĢturmaktadır. Gerek bölgede kurumlarla yapılan görüĢmeler (Ġl ve Ġlçe GTHB Müdürlüğü, ÇAYKUR), gerekse ön incelemeler sonucunda çay üretimi ile uğraĢan ailelerin % 80‟inde kadın bir fiil iĢgücüne katıldığı tespit edildiği için örneklemede kullanılan olasılıklar incelenen olayın görülüĢ sıklığında (p) 0,80, görülmeyiĢ sıklığında ise 0,20 olarak dikkate alınmıĢtır.
17
GörüĢme formları, araĢtırıcı tarafından çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢan kadın iĢgücüyle yüz yüze görüĢme yoluyla doldurulmuĢtur. AraĢtırmada örneklem seçiminde aĢağıda yer alan “Oransal Örnekleme Yöntemi” uygulanmıĢtır (Newbold vd. 2013)
pq D N
pq n N
* ) 1 (
*
N= Toplam çay üreticisi aile sayısı n= Örnek Hacmi
p= Ġncelenecek olayın görülüĢ sıklığı (Çay üreticisi ailede yer alan kadının çay tarımına katılma olasılığı)
q= Ġncelenecek olayın görülmeyiĢ sıklığı (1-p) (Çay üreticisi ailede yer alan kadının çay tarımına katılmama olasılığı)
D = (d/t)² ; bu eĢitlikte d hata payını (% 5), t ise % 90 güven aralığındaki t değerini (1.65) ifade etmektedir. ( d/t )² = (0.05 / 1.65 = 0.0009)
Örnek sayısının belirlenmesi için yapılan iĢlem sonucunda toplam 174 çay üreticisi aile örneğe dahil edilmiĢtir. Ġleride yaĢanabilecek olumsuzluklar göz önüne alınarak örnek hacmine ilaveten 10 çay üreticisi aile daha eklenerek toplam örnek hacmi 184 olarak belirlenmiĢtir.
GörüĢme yapılan bireylerin seçilmesinde Tesadüfi Sayılar Tablosu‟ndan yararlanılmıĢtır. Bu yönteme göre deneklerin seçilmesinde çeĢitli alternatifler bulunmaktadır. Bu çalıĢmada kullanılan yöntem ise Kura Yöntemi‟dir. Kura Yöntemi‟ne göre popülasyona ait örneklem çerçevesindeki bütün birimlere birer numara verilerek numaralar iyice karıĢtırıldıktan sonra istenen örnek hacmi kadar tesadüfi olarak çekilir (Çiçek ve Erkan 1996).
18
Çizelge 3.1 Örnek seçiminin belirlenmesi tablosu (Anonim 2010a) Ġl Adı Toplam
Üretici Aile Sayısı
Çay Üreticisi Aile Sayısı
Üretici (%)
GörüĢme Yapılacak Aile Sayısı
Rize 132.308 125.693 72.2 133
Trabzon 87.000 48.294 27.8 51
TOPLAM 219.308 173.978 100.0 184
ÇalıĢmada, Türkiye‟de çay üreticisi sayısının, % 86,64‟ünü oluĢturan Rize ve Trabzon illeri kapsama alınmıĢtır. Çizelge 2.1‟de görüldüğü gibi araĢtırma kapsamında görüĢme yapılan çay üreticisi aile sayısı 184 olarak belirlenmiĢtir.
3.2.2 Verilerin analizinde kullanılan yöntem
Kadın iĢgücüne yönelik yapılan anketlerin cevapları uygun istatistiksel analiz programına girildikten sonra, öncelikle kategorik değiĢkenler arasında iliĢki olup olmadığının belirlenmesi amacı ile Ki-kare Analizi uygulanmıĢtır. Ki-kare Analizi, gözlenen frekanslar ile beklenen frekanslar arasındaki farkın istatistik olarak anlamlı olup olmadığı temeline dayanmaktadır. Ayrıca, ölçümle belirtilen sürekli değiĢkenler de belli bir dereceden az veya çok olarak nitelendirilerek ki-kare testi uygulanabilir. Ki- kare dağılımı, genellikle iki bağımsız niteliksel kriteri test etmek için kullanılmaktadır (Güngör ve Bulut 2008). Ki-kare bağımsızlık testinde yararlanılan test modelleri tablonun tipine göre farklılık göstermektedir. Ayrıca teorik değerlerin büyüklükleri de uygulanacak test modelini ve test istatistiğinin hesaplama biçimini farklılaĢtırmaktadır.
Teorik değerlerin büyüklüğüne göre Pearson Ki-kare, Benzerlik Oran Ki-kare, Yates Ki-kare veya Fisher Ki-kare testlerinden uygun olan biri seçilmektedir (Özdamar 2009).
ÇalıĢmada 2*2 ya da R*C (R>2, C>2) biçiminde oluĢturulan çapraz tablolarda değiĢkenler arasındaki bağımlılığın belirlenmesi amacı ile “ki-kare bağımsızlık testi”
uygulanmıĢ olup, 2*2‟lik tablolarda gözlerdeki beklenen değer 5‟ten küçük olduğu durumlarda ise Benzerlik Oran Ki-kare testinden yararlanılmıĢtır (Boyacıoğlu ve Güneri 2006).
19
Ki-kare analizi bir çapraz tabloda yer alan değiĢkenler arasındaki gözlenen iliĢkinin istatistiksel olarak anlamlı olup olmadığını test etmek amacıyla kullanılmaktadır. Bu bağlamda, araĢtırma kapsamında çay yetiĢtiriciliği ile uğraĢan kadınların;
Eğitimi ile evlenme Ģekli arasındaki iliĢki,
Toplam çay arazileri ile toplam gelirleri arasındaki iliĢki,
EĢlerinin çay yetiĢtiriciliğinde çalıĢmalarını istemeleri ile iĢletmelerin toplam geliri arasındaki iliĢki,
EĢlerinin çay yetiĢtiriciliği dıĢında çalıĢmalarını istemeleri ile iĢletmelerin toplam geliri arasındaki iliĢki,
Çay yetiĢtiriciliğine katılımı ile çay cüzdanına sahipliği arasındaki iliĢki,
Çay üretim faaliyetine katılımı ile çay yetiĢtiriciliğinden memnuniyetleri arasında bir iliĢki olup olmadığını tespit etmek amacıyla ki-kare analizi yapılmıĢtır.
Sürekli değiĢkenlerin analizinde ortalamalar açısından fark olup olmadığını araĢtırmak amacıyla bağımsız iki grup için T testi ve ikiden fazla grup için ise Varyans Analizi kullanılmıĢtır. Test sonuçlarının değerlendirilmesinde 0,05 hata düzeyi dikkate alınmıĢtır.
T-testi ve Varyans Analizi, ankete dayalı araĢtırmalarda en sıklıkla kullanılan istatistiksel tekniklerdir. Ortalamalar arasındaki farkın anlamlılığını test etmek için t- testi ve çoklu gruplar için kullanılan varyans analizinin baĢlıca tekniğidir (Köse ve Öztemur 2014).
“T testi”, hipotez testlerinde en yaygın olarak kullanılan yöntemdir. T testi ile iki grubun ortalamaları karĢılaĢtırılarak, aradaki farkın rastlantısal mı yoksa istatistiksel olarak anlamlı mı olduğuna karar verilmektedir. Küçük örnekleme teorisi olarak da bilinen T dağılımı, küçük örneklemlerle de çalıĢmaya imkan verdiğinden araĢtırmacılar için büyük kolaylık sağlamaktadır. Bir araĢtırmada çoğu kez farklı ana kitleden elde edilen gruplar arasında karĢılaĢtırmalar yapmak gerekir bu karĢılaĢtırmayı yapmak için T testinden faydalanılmaktadır. “T testi” örnek boyutunun küçük olduğu ve ana kitleye
