ÖĞRETİM İLKE VE YÖNTEMLERİ
Editör
Prof. Dr. Tuğba YANPAR YELKEN Editör Yardımcısı
Yrd. Doç. Dr. Cenk AKAY
Yazarlar
Prof. Dr. Tuğba YANPAR YELKEN Prof. Dr. Çetin SEMERCİ
Doç. Dr. Ali ARSLAN Doç. Dr. Işıl TANRISEVEN Doç. Dr. Sibel CENGİZHAN Yrd. Doç. Dr. Taha YAZAR Yrd. Doç. Dr. Cenk AKAY Yrd. Doç. Dr. Figen KILIÇ Yrd. Doç. Dr. Fazilet KARAKUŞ Yrd. Doç. Dr. Sedat KANADLI
Yrd. Doç. Dr. Buket ASLANDAĞ SOYLU Yrd. Doç. Dr. Gamze YAVUZ KONOKMAN Öğr. Gör. Dr. Akın EFENDİOĞLU
5. Baskı
Ankara
2019
ÖĞRETİM İLKE VE YÖNTEMLERİ
Editör: Prof. Dr. Tuğba YANPAR YELKEN
© Tüm Hakları Saklıdır. 2019.
Bu kitabın basım, yayın, satış hakları Anı Yayıncılık Eğitim ve Danışmanlık San. Tic. Ltd. Şti.‘ne aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri herhangi bir bilgi depolama ve erişim sistemiyle veya mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, aktarılamaz veya dağıtılamaz.
Yayıncı Sertifika No : 16003 Matbaa Sertifika No : 13268
ISBN : 978-605-170-045-8
Kapak Tasarımı : Anı Yayıncılık - Kezban KILIÇOĞLU Mizanpaj : Anı Yayıncılık - Kezban KILIÇOĞLU Dil Kontrol : Saliha KARAGÖZ GÜZEL Baskı : Sözkesen Matbaacılık
Adres : İvedik OSB 1518. Sokak Mat-Sit İş Mrk.
No: 2/40 Yenimahalle-ANKARA Tel : 0 312 395 21 10
KÜTÜPHANE BİLGİ KARTI Editör: Y ANPAR YELKEN, Tuğba ÖĞRETİM İLKE VE YÖNTEMLERİ Anı Yayıncılık, 5. Baskı, Ankara/Türkiye 2019, vi + 402 Sf, 16 x 24 cm ISBN 978-605-170-045-8 Eğitim, Öğretim
1.Temel Kavramlar, 2. Öğretim Planlaması, 3.Kazanım, 4. Hedef, 5.Teknik, 6. Yöntem Anı Yayıncılık
Kızılırmak Sokak 10/A Bakanlıklar/Ankara Tel: 0 312 425 81 50 pbx
e-posta: [email protected] http://www.aniyayincilik.com.tr A harfinin evrimi
İÇİNDEKİLER
1. Ünite 1-24
Eğitim ve Öğretim ile İlgili Temel Kavramlar Yrd. Doç. Dr. Taha YAZAR
2. Ünite 25-42
Öğrenmeyi Etkileyen Temel Faktörler ve Genel Öğrenme ve Öğretme İlkeleri Yrd. Doç. Dr. Cenk AKAY
3. Ünite 43-76
Öğretimde Planlama Doç. Dr. Işıl TANRISEVEN
4. Ünite 77-108
Öğretim Hedefleri ve Öğrenme Kazanımları
Prof. Dr. Tuğba YANPAR YELKEN, Yrd. Doç. Dr. Gamze YAVUZ KONOKMAN
5. Ünite 109-134
İçerik ve Düzenlenmesi Yrd. Doç. Dr. Figen KILIÇ
6. Ünite 135-184
Öğrenme-Öğretme Yaklaşımları Yrd. Doç. Dr. Fazilet KARAKUŞ
7. Ünite 185-222
Öğretim Stratejileri ve Öğrenme Stratejileri Doç. Dr. Ali ARSLAN
8. Ünite 223-256
Öğretim Yöntemleri Doç. Dr. Sibel CENGİZHAN
9.Ünite 257-310
Öğretim Teknikleri Yrd. Doç. Dr. Sedat KANADLI
10. Ünite 311-346
Öğretim ve Öğrenme Sürecinde Teknolojik Yaklaşımlar Öğr. Gör. Dr. Akın EFENDİOĞLU
11. Ünite 347-368
Öğretimin Değerlendirilmesi Prof. Dr. Çetin SEMERCİ
12. Ünite 369-402
Öğretme-Öğrenme Sürecinde Yeni Yaklaşımlar Yrd. Doç. Dr. Buket ASLANDAĞ SOYLU
ÖNSÖZ
Eğitimin en önemli bileşenlerinden birisi öğretimdir. Öğretim ise öğrenme ve öğretme faaliyetlerini kapsayan bir süreçtir. Bu nedenle bu sürecin ilkelere ve bilimsel temellere dayalı sürdürülmesi eğitsel açıdan oldukça önemlidir. Öğretmenlerin ve öğretmen adaylarının öğretim ilke ve yöntemlerine ilişkin sahip olması gereken bilgileri ve altyapıları eğitim alanında beklenen başarının da araçlarından birisidir. Ancak günümüzde teknolojinin eğitimde daha çok kullanılması, uygulama temelli öğretim etkinlikleri, öğrenciyi merkeze alan program anlayışı öğretim ilke ve yöntemlerine farklı bir bakış açısı getirilmesini zorunlu kılmıştır. Bu nedenle kaleme aldığımız bu kitabın siz öğretmenlere ve öğretmen adaylarına öğretimsel faaliyetlerinizde katkı sağlayacağını düşünüyoruz. Kitabın içeriğinin oluşturulması sürecinde Yüksek Öğretim Kurulu’nun ders kuru tanımındaki içeriği ve Milli Eğitim Bakanlığı’nın öğretime ilişkin hedefleri göz önünde bulundurulmuştur. Bölümlerde mümkün olduğunca çok uygulama örneklerine yer verilmiş, öğretmenlik mesleğinde sıkça karşılaşılan durumlar dramatize edilmeye çalışılmıştır.
Kitabın yazımında bölüm yazarlığı yapan değerli meslektaşlarım; Prof. Dr. Çetin SEMERCİ’ye, Doç. Dr. Işıl TANRISEVEN’e, Doç. Dr. Ali Arslan’a, Yrd. Doç. Dr. Figen KILIÇ’a, Yrd.
Doç. Dr. Fazilet KARAKUŞ’a, Yrd. Doç. Dr. Sedat KANADLI’ya, Doç. Dr. Sibel CENGİZHAN’a, Yrd.
Doç. Dr. Taha YAZAR’a, Yrd. Doç. Dr. Buket ASLANDAĞ SOYLU’ya, Yrd. Doç. Dr. Cenk AKAY’a, Öğr. Gör. Dr. Akın EFENDİOĞLU’na ve Yrd. Doç. Dr. Gamze KONOKMAN’a teşekkür ediyorum.
Ayrıca kitabımızın baskı, dizgi ve mizanpaj işlerinin yürütülmesinde bize katkı sağlayan Anı Yayıncılığın sahibi Özer DAŞCAN’a ve Anı Yayıncılık çalışanlarına yazarlarımız adına teşekkürlerimi sunuyorum.
Kitabın sizlere meslek hayatınızda katkı sağlaması ve gelecek nesillerin verimli yetiştirilmesine faydalı olması dileğiyle…
Editör
Prof. Dr. Tuğba YANPAR YELKEN
1.ÜNİTE
EĞİTİM VE ÖĞRETİM İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR
Taha YAZAR
KAZANIMLAR
Eğitim ve öğretim kavramlarını açıklar.
Eğitim kavramını farklı felsefi görüşlere göre açıklar.
Eğitim kültür ilişkisini analiz eder.
Kültürleme sürecini kavrar.
Öğrenme kavramını farklı yaklaşımlara göre açıklar.
Öğretim kavramını açıklar.
Eğitim programı, öğretim programı ve ders programları arasındaki farklılıkları açıklar.
Eğitim programının öğelerini açıklar.
Öğretim İlke ve Yöntemleri
Eğitimde program geliştirmenin gerekliliğini tartışır.
Eğitimde program değerlendirmenin gerekliliğini tartışır.
GİRİŞ
İnsanoğlunun en önemli özelliklerinden biri, öğrenen ve öğreten bir varlık olması- dır. Bu nedenle, eğitim tarihinin insanlık tarihiyle başladığı söylenebilir. İnsanoğlu var olduğu günden beri çeşitli gereksinimlerini karşılamak için diğer insanlarla birlikte yaşamak zorunda kalmıştır. Gereksinimlerini gidermek amacıyla birlikte yaşayan insan- lar, diğer insanlarla sürekli bir biçimde öğreten ve öğrenen ilişkisi içerisinde olmuşlar- dır. Bu ilişkiler ilk önceleri planlı ve programlı olmaktan uzak yalın bir biçimde gerçek- leşmiştir. Toplumsal yaşamda gittikçe artan ve karmaşıklaşan insan gereksinimleri, bu gereksinimleri giderebilecek bilgi ve becerilere sahip bireylerin yetiştirilmesi gereğini ortaya çıkarmıştır. Tarihsel süreç içerisinde eğitim kurumları, belirli amaçlar doğrultu- sunda bireylere gerekli bilgi ve becerileri kazandırarak bireyleri yetiştirme görevini üstlenmişlerdir. Bireyleri yetiştirme sürecinde toplumların sahip olduğu bütün bilgi beceriler kültürel miras olarak eğitim kurumlarında bireylere planlı ve programlı bir biçimde eğitim programları aracılığıyla aktarılmaktadır.
Bu bölümde Öğretim İlke ve Yöntemleri dersinin temelini oluşturan eğitim, öğre- tim, öğrenme, öğretme, öğretmen, eğitim programı, öğretim programı, ders programı, örtük program, program geliştirme ve program değerlendirme gibi temel kavramlar ilişkili oldukları diğer kavramlarla birlikte ele alınmakta ve açıklanmaktadır.
Eğitim
Toplumsal yaşamda insanların birbirleriyle kurduğu ekonomik, sosyal, siyasal ve dinsel ilişkiler sonucu ürettiği ve eğitim yoluyla kuşaktan kuşağa aktardığı bütün bilgi, beceri ve özelliklerin genel olarak kültürü oluşturduğu söylenebilir.
Kültür, insan yapısıdır ve insanın toplumsal yaşamda yaptığı her şey kültürün bir parçasıdır (Fichter, 2006). Kültür, insanların yaşam biçimleridir. Toplumsal yaşamda nasıl düşündüğümüzü, nasıl hareket ettiğimizi ve neye sahip olduğumuzu kapsar. Kül- tür hem geçmişle olan bağımız hem de gelecekteki rehberimizdir (Macionis, 2012).
Kültür, biyolojik olarak değil, toplumsal araçlarla aktarılıp iletilen her şeyi anlatır. Kül- tür, insan toplumunun sembolik ve öğrenilmiş yönlerini anlatan genel bir terimdir (Marshall, 1999). Genel bir ifade ile kültür, “Bir toplumun yaşama tarzı olarak karakte- rize edilen ve bilgi, inanç, gelenek, örf, adet, sanat, ahlak, araç-gereç, teknik gibi maddi ve maddi olmayan unsurlardan oluşan karmaşık bütün” (Kızılçelik ve Erjem, 1992:271) biçiminde ele alınarak tanımlanabilir.
Öğretim İlke ve Yöntemleri cinde öğrenme yoluyla elde ederler. Toplumsallaşma, bireyi toplumun ve çeşitli grup- ların bir üyesi haline getiren, değer, tutum ve davranışlarını kurumsallaşmış normlara uygun tanımlayabilmesine olanak sağlayan bir kültürlenme sürecidir (Tolan, 1996).
Kültür, öğrenilmiş, saklanmış ve eğitim yoluyla yeni kuşaklara aşılanan her şeydir (İçli, 2008). Kültür bir toplumun yaşama biçimidir. Nasıl ele alınırsa alınsın eğitim kültür ile ilişkilidir (Sönmez, 2014). Eğitim tarihi, eğitimin kültürden ayrı düşünülemeyeceğini ortaya koymaktadır. Eğitim ve kültür birbirini şekillendirmektedir (Varış, 1988). Kültür ve eğitim kavramları arasında doğrudan bir ilişki vardır. Eğitim bir toplumsallaşma sürecidir. Bireyler içinde doğup büyüdükleri ve ait oldukları toplumun değerlerini, alışkanlıklarını, tüketim alışkanlıklarını, siyasal algılarını ve ritüellerini öğrenirler. Eğitim yoluyla bireylerin toplumsal kişiliği gelişir (Doğan, 2011). Toplum, kültürel birikimini kazanmış, onu teoride ve pratikte koruyan ve yaşatan bireyler yetiştirme gereğini duymuştur. Toplum ekonomik, siyasal, dinsel ve kültürel kurumları gereksinim duydu- ğu insan gücünde görmek istediği bilgi, beceri ve yeterlikleri eğitimden talep eder. Bu kurumların yapısı değiştikçe talep edilen nitelikler de değişir (Kızıloluk, 2013). Bilgi toplumunda bireylerin farklı kaynaklardan bilgiye ulaşabilme, elde edilen bilgiyi anla- yabilme, yorumlayabilme ve bu bilgileri etkin bir biçimde kullanabilme gibi becerilere sahip olmaları gerekmektedir.
Başta eğitim kurumu olmak üzere diğer toplumsal kurumlar da kültür ile ilişkilidir ve bu ilişki tarihsel süreç içerisinde süreklilik göstermektedir. Kültür durağan bir yaşam biçimi olmayıp insanların var olan gereksinmelerinden beklentilerine kadar geniş bir hareketlilik alanı içinde olmalarını teşvik etmekte ve yüksek beklentiler telkin etmek- tedir. Bu bağlamda eğitim ile kültür arasındaki ilişki varoluşsal ve kaçınılmaz bir ilişki olmaktadır. Eğitim olmadan kültürün kuşaklar arasında düzenli dolaşımında sorunlar yaşanabileceği gibi; kültür olmadan da eğitimin somut ve anlaşılır bilgiler üretmesi de zor görülmektedir (Doğan, 2011). Tüm bunlar toplumsal yaşamda insan eliyle üretilen her şey olan kültür ile kültürü genç kuşaklara aktarma sürecinde önemli bir rol üstle- nen eğitim arasındaki ilişkileri çeşitli yönleriyle göstermektedir.
Eğitim, insanı kültürel hayata hazırlayan bütün sosyal süreçleri içerir (Gutek, 2006).
Eğitim, en genel anlamıyla insanları belli amaçlara göre yetiştirme sürecidir (Fidan, 2012). Eğitim Terimleri Sözlüğünde eğitim kavramı, “yeni kuşakların, toplum yaşayı- şında yerlerini almak için hazırlanırken, gerekli bilgi, beceri ve anlayışlar elde etmeleri- ne ve kişiliklerini geliştirmelerine yardım etme etkinliği” olarak tanımlanmıştır (Oğuz- kan, 1974). Eğitim, genel olarak “bireyin kişisel yeteneklerinin toplumun kültür ve değerlerine uygun olarak geliştirilmesi ve onların gelecekteki toplumsal ve mesleki rollere hazırlanması için girişilen çabaların bütünü” biçiminde tanımlanabilir (Eskicu- malı, 2014:6).
Eğitim, felsefi olarak ele alındığında bu tanımların felsefi görüşlere göre değiştiği görülmektedir. İdealizme göre eğitim, insanın bilinçlice ve özgürce Allah’a ulaşmak için sürdürdüğü biteviye çabalardır. Realizme göre, yeni kuşağa kültürel mirası aktararak,
Öğretim İlke ve Yöntemleri
göre, insanı çok yönlü eğitme, doğayı denetleyerek onu değiştirecek ve üretimde bu- lunacak biçimde yetiştirmedir. Natüralizme göre ise, kişinin doğal olgunlaşmasını ar- tırma onun bu özelliğini göstermesini sağlama işidir (Sönmez, 2005).
Eğitim ile ilgili yapılan tanımlardan biri de “eğitimin kasıtlı bir kültürleme süreci”
olduğudur. Çünkü eğitim yoluyla insanın geçmişten bugüne kadar biriktirdiği her türlü değerin aktarımı gerçekleşmektedir. Başka bir ifade ile kültürleme yapılmaktadır. Kül- türel değerlerin planlı ve maksatlı bir şekilde bireylere aktarılması sürecine kasıtlı kül- türleme denir (Demirel, 2009; Kıroğlu, 2012). Kültürleme, toplumun bireyleri, kendi kültürünün istek ve beklentilerine uyacak şekilde etkilemesi ve değiştirmesidir (Ada ve Baysal, 2013). Kültürleme, insan topluluklarının sahip olduğu kültürel özellik ve biri- kimlerinin toplumdaki yeni üyelere aktarılması ve içselleştirilmesi sürecidir. Burada kültürleme ile ilgili olarak kasıtlı/amaçlı, zora dayalı ve rastlantısal/ gelişigüzel kültür- leme süreçlerinden söz edilir. Bu anlamda eğitim, amaçlı, kasıtlı bir kültürleme süreci olarak ele alınır (Şişman, 2006).
Kültürleme, bireylere belli bir kültürü aktarma, kazandırma, toplumun istediği in- sanı eğitme ve onu denetim altında tutarak, kültürel birlik ve beraberliği, bu yolla da toplumsal barış ve huzuru sağlama sürecidir. Kültürleme, eğitim kavramından daha geniş kapsamlıdır. Çünkü eğitim, kültürlemenin bilinçli, erekli veya istendik şartlamala- rını içermektedir. Oysa kültürleme, bilinçsiz ya da bilinç dışı, yaygın, kendiliğinden, rastgele bireysel öğrenmeleri ve şartlanmaları da kapsamaktadır ( Güvenç, 2002; Gü- venç, 2010).
Eğitim alan yazınında yaygın bir biçimde kabul gören tanıma göre eğitim, “bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getir- me sürecidir.” Bu tanımda “istendik” kelimesi söz konusu değişmenin önceden tasar- landığı göstermek, “kasıt” kelimesi ile de önceden tasarlanmış bir değişikliği sadece bir tesadüf eseri olarak yaratan ve belki farkında bile olunmayan durumları dışarıda tut- mak, kültürleme ve eğitim kavramları arasındaki ayrımı göz önünde bulundurmak için kullanılmıştır (Ertürk, 2013:13).
Eğitim, formal eğitim ve informal eğitim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Formal eğitim; okullarda, belli amaçlar doğrultusunda, önceden hazırlanmış bir program çer- çevesinde planlı olarak yapılır ve öğretim yoluyla gerçekleştirilir. Sürecin belli aşamala- rında ve sonunda değerlendirme işlemi yer alır (Fidan, 2012). Formal eğitim; örgün eğitim ve yaygın eğitim olarak ikiye ayrılır. Okul öncesi, ilkokul, ortaokul, lise ve yükse- köğretim kurumları örgün eğitim kurumlarını oluşturmaktadır. Halk eğitim merkezleri- nin programları, sivil toplum kuruluşlarınca düzenlenen kurslar, özel etüt merkezleri, sürücü belgesi veren kurslar ise yaygın eğitim etkinliklerini oluşturmaktadırlar.
İnformal eğitim, yaşam içerisinde kendiliğinden, amaçlı ve planlı olmayan gelişigü-
