Tarih boyunca birçok keflif ve bulufl, insan ya-flam›n› derinden etkilemifl ve uygarl›¤a yön vermifl-tir. Bu kefliflerden biri de do¤al liflerdir. Do¤al lifler genellikle bitkilerden elde edilen ince - uzun flekilli ve sa¤lam yap›l› hücreler toplulu¤u fleklinde tan›mlan›yor. Bu yap›lar›n var olufl nedenleri, bu-lunduklar› canl›lara destek sa¤layarak dayan›kl›l›k kazand›rmak. Do¤al liflerin keflfedilmesi, çok eski y›llara dayan›yor. Do¤al lifler ilk önceleri giyim malzemesi üretmek için kullan›l›yordu. Örne¤in pa-muk lifleri, keten lifleri gibi. Sizin de kabul edece-¤iniz gibi giyim eflyalar›n›n üretilmesi insan yafla-m›nda çok önemli bir yer tutuyor. Çünkü e¤er flim-diye kadar pamuk, keten ve di¤er bitki liflerini kefl-fedemeseydik, kendimizi so¤uktan yeterince koru-yamayaca¤›m›z için hâlâ havan›n s›cak oldu¤u ›l›-man bölgelerde yaflam›m›z› sürdürüyor olacakt›k. Bu nedenle giyecek üretiminde kulland›¤›m›z do-¤al lifler oldukça büyük bir önem tafl›yor. Ancak do¤al lifler sadece giyecek üretiminde kullan›lm›-yor. Bu malzemelerin bizim için çok önemli olan bir kullan›m alan› da ip yap›m›.
fiimdi biraz düflünelim. Acaba hayat›m›zda ip-lerin ne gibi bir önemi var? E¤er insano¤lu ip yap-may› keflfedememifl olsayd› bugünkü durumumuz ne olurdu? Bana sorarsan›z, ip yapmas›n› ö¤ren-meseydik bugün ne yaflad›¤›m›z evleri yapabilir-dik, ne gemileri yapabilirdik ne köprüler kurabilir-dik. Ne hayvanlar› evcillefltirebilirdik, ne savafllar-da kullan›lan tonlarca a¤›rl›ktaki toplar› çekebilir-dik, ne de yaflad›¤›m›z topraklar› keflfedebilirdik.
‹plerin kullan›m› çok eskiye dayanmakla birlik-te biliminsanlar› taraf›ndan tam olarak tarihlendi-rilemiyor. Kabaca bir tahminle yaklafl›k 20.000 y›ld›r ip yapmay› ve kullanmay› biliyoruz. Yap›lan araflt›rmalara göre, insanlar ilk ça¤larda çeflitli bitki parçalar›ndan elde ettikleri lifleri ve nadiren de olsa hayvanlardan elde ettikleri k›llar› ip yap›-m›nda kullan›yorlard›. Bitkilerden lif elde etmek için de özelikle palmiye, Hindistancevizi, muz, ke-ten, kenevir, jüt ve agav türü bitkileri kullan›yor-lard›.
‹lkça¤larda yap›lan ipler genellikle k›sa boylu ve kal›nd›. Bunun için yukar›da sayd›¤›m›z bitki-lerden elde edilen lifler s›k›flt›r›larak demet
hali-‹plerin yaflam›m›zdaki önemini vurgulamak için bir de yak›n tarihimizden örnek verelim. Benjamin Franklin, elektri¤i keflfederken kene-virden ve ipekten haz›rlanan iplerden yard›m al-m›flt›. Franklin haz›rlad›¤› uçurtmas›n› kenevir-den yap›lm›fl bir iple uçurmufltu. Uçurtman›n or-tas›nda bulunan metal k›s›m, y›ld›r›m› üzerine çekerek elektri¤i kendisine yönlendirecekti. An-cak ketenden yap›lan ip iletken oldu¤u için üze-rinden akacak olan elektrik, yere indi¤i taktirde ölümcül bir silah olabilirdi. Bunun için Franklin haz›rlad›¤› uçurtmas›n› önce iletken olmayan ve ipekten haz›rlanm›fl ipe, daha sonra da hafif ya-p›s›yla uçmaya en uygun olan kenevir ipine ba¤-lam›flt›. Sonuçta kenevir liflerinden yap›lan ipler olmasayd›, belki bugün elektri¤imiz de olamaya-cakt›.
‹pler sosyal yaflant›m›zda da önemli bir rol oynuyor. Örne¤in birçok farkl› dine mensup ra-hipler statülerini bellerine dolad›klar› ipin ucuna att›klar› dü¤ümlerle gösteriyorlar. ‹nkalar’sa he-sap ifllerini ip üzerine att›klar› dü¤ümlerle çözü-yorlard›. Baz› dini ayinlerde kurban edilen hay-vanlar iplerle ba¤lan›yor, sahip oldu¤umuz ve ulusumuzu simgeleyen bayraklar, gönderlerine iple çekiliyor. Bu nedenle ipler hayat›m›z›n he-men her köflesinde önemli bir rol oynuyor.
20. yüzy›la kadar do¤al liflerden haz›rlanan ipler, kimya biliminin ve ya¤ endüstrisinin gelifl-mesiyle yerini sentetik maddelere b›rak›yor. Bu-gün birçok bölgede ipler naylon, polyester gibi sentetik maddelerden yap›l›yor. Bu modern ipler yeflil teknikle yap›lan do¤al iplere göre daha sa¤-lam ve daha ucuz olmas›na karfl›n günefl, s›cak-l›k ve nem gibi çevre flartlar›na karfl› daha duyar-l›lar. Bu nedenle baz› alanlarda hâlâ do¤al lifler-den üretilen ipler tercih ediliyor.
Basit olarak ipler iki flekilde yap›l›yor. Bunlar bükülerek yap›lan ipler ve örülerek yap›lan ipler. Bükülerek yap›lan ipler Eski M›s›r uygarl›¤›ndan beri hemen hemen ayn› teknikle üretiliyor. Buna göre lifler toplanarak demetler haline getiriliyor ve bir uç sabitlenerek kendi çevresinde bükülme-ye bafllan›yor. Ancak bükülme ifllemi, ortaya ko-nan bir eksen etraf›nda yap›l›yor.Daha sonra ç›-kar›lan bu malzeme, ipin düzgün olmas›n› ve lif-lerin fazla bükülerek k›vr›lmas›n› önlüyor. Örüle-rek yap›lan iplerde de genellikle lifler 3 demet haline getiriliyor ve saç örgüsü fleklinde örülü-yor.
Siz de evinizde do¤al liflerden dayan›kl› ve sa¤lam ipler yapabilirsiniz. Bunun için çevreniz-de ki bitkilerçevreniz-den yararlanabilirsiniz. Bunun için size gerekli olan, üzerine üç adet kanca tak›lm›fl bir tahta parças›. Bitkilerden elde etti¤iniz lifleri demetler haline getirdikten sonra bir uçlar›n› herhangi bir yere sabitleyin. Di¤er uçlar› da kan-calara geçirin. Kanca k›sm›n› gererek çevirdikçe ipiniz oluflmaya bafllayacakt›r.
ne getiriliyor ve daha sonra uç uca eklenerek uza-t›lmaya çal›fl›l›yordu. Ancak bu ipler birbirine ek-lenerek yap›ld›¤› için fazla dayan›kl› olmuyorlar-d›. Günümüzdeki örneklerine benzer ilk ipler, MÖ 4000 - 3500 y›llar› aras›nda Eski M›s›r’da ya-p›lm›flt›. Gemicilikte, tafl›mac›l›kta ve inflaat iflle-rinde kullan›lan bu ipler, ilkel iplere göre farkl› bir teknikle bükülüyordu. Bu tekni¤e göre, özel-likle Mezopotamya’da bol bulunan keten ve kene-vir lifleri, önce demetler haline getiriliyor ve da-ha sonra birer uçlar› sabitlenerek bükülmeye bafl-lan›yordu. Böylece her bir lif, bir öncekini sard›-¤› için daha dayan›kl› hale geliyordu. Bu yönte-min bir avantaj› da ipin istenilen ölçüde dü¤üm at›lmadan uzat›labilmesi. Eski M›s›r’da ipler çok de¤iflik alanlarda kullan›l›yordu. Ancak en önem-lisi, tafl›mac›l›kta ve inflaat ifllerindeki kullan›mla-r›yd›. E¤er Eski M›s›rl›lar ipleri bu derece yetkin bir flekilde kullanamasalard› bugün bile ayakta olan ve çölün ortas›nda bulunan piramitleri, dev an›tlar› ve heykelleri yapamazlard›.
‹plerin kullan›ld›¤› ikinci önemli alan olarak da denizcili¤i sayabiliriz. Denizcilik dünyam›zda ana-karalardan önce, okyanuslarda bulunan küçük adalarda ortaya ç›km›flt›. Bu bölgelerde yaflayan il-kel toplumlar gerek tatl› su, gerek yiyecek ve ye-ni yaflam alanlar› bulabilmek için deye-nizcili¤e yö-nelmifllerdi. Adalarda yaflayan bu topluluklar ön-celeri a¤açlar› kesip birbirine ba¤layarak suyun üzerinde kalabilecek sallar yap›yorlard›. Bu ifllem için en çok tuzlu suya dayan›kl› olan Hindistance-vizi, muz ve palmiye a¤açlar›n›n lifleri kullan›l›yor-du. Bu lifler, kaba ve sert olmalar›na karfl›l›k ha-fif de olduklar› için suda kullan›lmaya keten ve ke-nevir liflerine göre daha elveriflliydiler. ‹lk öncele-ri sal yap›m›nda kullan›lan kaba ipler, zamanla ge-lifltirilerek daha ince, dayan›kl› ve daha uzun hale getirildi. ‹p yap›m›nda sa¤lanm›fl olan bu gelifl-meyle de daha uzaklara gidebilecek yeni teknele-rin yap›lmas› mümkün oludu. Böylece ip üretimiy-le denizcilik aras›nda paraüretimiy-lel bir geliflim yaflan›yor-du. Ancak endüstri devriminden sonra ahflab›n ye-rini metaller al›nca, ipler de eski önemini yitirme-ye bafllad›.
C e n k D u r m u fl k a h y a
[email protected]
Yeflil Teknik
Yeflil Teknik
Do¤al Lifler ve ‹p Yap›m›
94 Haziran 2006 B‹L‹MveTEKN‹K
