Sabah gazetesi üzerine bir inceleme (1902-1903 / 4381-5096)

(1)

T.C.

NİĞDE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BİLİM DALI

SABAH GAZETESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

(1902-1903 / 4381 - 5096)

Yüksek Lisans Tezi

Hazırlayan Levent YÜKSEL

2014-NİĞDE

(2)

T.C.

Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı

Yüksek Lisans Tezi

2014-NİĞDE

Lev en t Y Ü KSE L

SA B A H G A ZET ES İ

Ü ZE R İN E B İR İ N C ELEM E

(1 9 0 2 -1 9 0 3 )

(3)

T.C.

NİĞDE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BİLİM DALI

SABAH GAZETESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

(1902-1903 / 4381 - 5096)

Yüksek Lisans Tezi

Hazırlayan Levent YÜKSEL

Danışman

Yrd. Doç. Dr. Ramis KARABULUT

2014-NİĞDE

(4)

YEMİN METNİ

Yüksek Lisans Tezi olarak sunduğum “SABAH GAZETESİ ÜZERİNE BİR İNCELEME (1902-1903 / 4381 - 5096)” başlıklı bu çalışmanın, bilimsel ve akademik kurallar çerçevesinde tez yazım kılavuzuna uygun olarak tarafımdan yazıldığını, yararlandığım eserlerin tamamının kaynaklarda gösterildiğini ve çalışmamın içinde kullanıldıkları her yerde bunlara atıf yapıldığını belirtir ve bunu onurumla doğrularım.

28/08/1014

Levent YÜKSEL

(5)

(6)

I ÖN SÖZ

Gazete, Osmanlı Devleti’nde Avrupa’dan birkaç asır sonra boy göstermeye başlar.

Ancak XIX. asrın ikinci yarısına gelindiğinde çoğu edebiyatçı Türk aydınının temel uğraşı gazetecilik olur. Birbiri ardına yaşanan siyasî ve askerî buhranlar, Batı dünyası ile yakın temas kurmaya başlayan aydınlarımız vasıtasıyla sosyal bir hareketliliği de beraberinde getirir. Başlangıçta resmî, sonrasında ise özel gayretlerle yayılan gazetecilik o dönem Türk aydın-edebiyatçısının fikirlerini halka ulaştırmada en etkili yoldur. Sosyal ve siyasî meselelere çözümler getirme arzusu ya da memleket politikasına müdahale isteği gazeteciliğin cazibesini kısa sürede arttırmıştır. Dönemin gazetecilik merkezi İstanbul’dur ancak “XX. yüzyılın başında sayısı otuzu bulan vilayet matbaalarında kırk iki vilayet gazetesi çıkarılmıştır.”

¹

Gazetenin ve gazeteciğin son derece revaçta olduğu bu dönemde boy gösteren gazetelerden biri de Sabah’tır. Bu çalışma I. Meşrutiyet Dönemi basın organlarında Sabah gazetesinin 4381. sayısından başlanarak 5096. sayısına kadar (1902-1903 Yılları) yürütülen bir çalışmayı içermektedir.

Çalışmamızın ilk bölümünde, zikrettiğimiz sayıların içeriğini oluşturan her yazı ana başlıklar esas alınarak listelenmiş ve İçindekiler Tablosu oluşturulmuştur. Gazetenin sayısı, tarihi, sayfa numarası; gazetedeki yazar adları, yazı başlıkları, yazı türleri, yazıların içeriğine dair kısa açıklamalar ve varsa alt başlıkları ihtiva eden bu tabloda kronolojik bir düzen takip edilmiştir. Ana başlığın altında birden fazla alt başlık varsa bu alt başlıkları birbirinden ayırmak için eğik çizgi (/) işareti kullanılmıştır. Oluşturulan bu tablodaki yazıların tasnif edilmesi ve Tahlili Fihriste dönüştürülmesi çalışmanın ikinci bölümünü teşkil eder. Seçilen edebî yazıların Latin alfabesine aktarımı ve kronolojik sıraya göre tasnif edilmesi çalışmanın üçüncü bölümünü meydana getirmektedir. Seçilen yazıların tamamı Ahmet Rasim’in kaleminden çıkmıştır. Metinlerin Latin alfabesine aktarımında Türk Dil Kurumu İmla Kılavuzu esas alınmıştır. Yazımları İmla Kılavuzu’nda bulunmayan kelimelerde ise Ferit Devellioğlu’nun Osmanlıca Sözlük ve Şemsettin Sami’nin Kamus-ı Türkî isimli eserlerinden faydalanılmıştır. Okunamayan kelimeler […] şeklinde gösterilmiş ve doğru okunduğundan emin olunamamış kelime yahut özel isimler ise (?) şeklinde parantez içerisinde soru işareti ile vurgulanmıştır.

1

POLAT, Nazım Hikmet; “Türkiye’de Yerel Basının Gelişimine Kısa Bir Bakış”, Türklük Bilimi

Araştırmaları, S. 12., s. 7-27, Niğde 2002.

(7)

II

Sabah gazetesi Hicrî, Rumî ve Miladî üç ayrı tarih biçimi kullanmıştır.

Çalışmamızda “Efrencî” yani Miladî takvimin kullanılması tercih edilmiştir.

Gazetenin incelediğimiz sayıları Atatürk Kitaplığı’ndan temin edilmiştir. Ancak bütün araştırmalarımıza rağmen 4752. sayıya ulaşmak mümkün olmadı.

İmlayla ilgili şu hususlara dikkat edilmiştir:

1. Metinlerin Latin harflerine aktarımı esnasında bugünkü imla kuralları tercih ettik.

2. Batı dillerinden giren kelimelerin aktarımında orijinal imlalarını esas aldık.

3. Gerekmedikçe ünlülerdeki uzatmaları kullanmadık.

4. Okunamayan kelimelerin orijinalleri yerine köşeli parantez [ ] kullandık.

5. Doğru okunduğundan emin olamadığımız kelimelerin sonunda ayraç içinde soru işareti (?) kullandık.

6. Yazı sonlarında imza bölümünde ismin kısaltması tek harfle verilmişse, farklı okunuşlara sebep olacağı için orijinal metindeki Arap harfinin adını, E(lif) örneğinde olduğu gibi, yazdık.

7. Orijinal metinlerde yazar isminde önce yer alan “muharriri, müellifi” gibi kelimeleri Latin harflerine aktarım esnasında kullanmadık.

8. Arapça ve Farsça kelimelerin yazımında, varsa İmla Kılavuzu’ndaki yazımlarını, İmla Kılavuzu’nda yoksa Osmanlıca sözlüklerdeki yazımlarını tercih ettik.

9. Tahlilî Fihrist ve Seçilmiş Metinler bölümünde, yazıların ana başlıkları ile alt başlıklarını ayırmak için kısa çizgi (-) kullanmayı uygun gördük.

10. Tablo bölümünde birden fazla alt başlık varsa, bu başlıkları eğik çizgi (/) ile birbirinden ayırdık.

Çalışmamız sonuç kısmı ve kaynakça ile son bulmuştur.

Yaklaşık üç yıla yakın bir süreye yayılan bu tezin bitmesi için benden yardım ve

dualarını esirgemeyen eşim Berrin YÜKSEL’e, bilgisayar saatlerinden feragat eden kızım

Süedâ Ece’ye, ömrüm oldukça hakkını omuzlarımda taşıyacağım aziz dost Oğuzhan

(8)

III

ŞAHİN’e, İngilizce ve Fransızca kısımların okunmasında yardımını esirgemeyen Bircan CİNGÖZ’e, çeşitli vesilelerle yardımlarını gördüğüm ve ömrümüz oldukça ahbaplığımız baki kalacak Özgür ERTUĞRUL, Uygar KURUM, Behzat AVAN ve Mutlu YAŞKEÇELİ’ye sonsuz teşekkürler.

En önemlisi, çizdiği yolla pek çok alanı yakından ilgilendiren Sabah gazetesine yönelmemi sağlayan ve çalışmam esnasında değerli vaktini bana ayırarak rehberliğini esirmeyen Sayın Hocam Yrd. Doç. Dr. Ramis KARABULUT’a şükranlarımı sunarım.

Levent YÜKSEL

(9)

IV ÖZET

Süreli yayınlar yayınlandıkları dönemlerin aynalarıdır. Sabah gazetesi de diğer tüm süreli yayınlar gibi neşrolunduğu dönemi aksettirmiştir.

Bu tezde 46 yıllık bir yayın hayatı olan (1876-1922) Sabah gazetesinin 2 yıllık dönemini (1902-1903) incelemeye çalıştık. Gazetenin 1902-1903. yılları 4381-5096.

sayılara tekabül etmektedir.

Tez üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Sabah gazetesinin bu tezde incelenen sayılarına dair bir değerlendirmeden ve bütün içeriği kapsayan bir tablodan müteşekkildir.

Yazıların sınıflandırıldığı ikinci bölüm Tahlili Fihrist adını taşımaktadır. Üçüncü bölüm ise seçilmiş edebî metinlerin Latin alfabesine aktarıldığı bölümdür.

Tezin birinci ve de en uzun bölümü olan tabloda gazetenin ana hatlarını göstermeyi amaçladık. “Takvim” , “Yevmî İmsakiye” gibi yazı başlıklarını faydalı görmediğimiz için tablodan çıkardık.

Tahlilî Fihrist bölümünde, gazetenin incelediğimiz sayılarındaki yazar adlarını alfabetik sırayla verip yazıları konularına göre tasnif etmeye çalıştık. Gazetenin orijinalinde sadece “İlan” başlığı ile verilen bölümü sınıflandırmanın faydalı olacağını düşünerek “Reklamlar ve İlanlar” alt başlığıyla sayı sırasına göre Tahlilî Fihriste ekledik.

Gazetenin 3 farklı sayfasında, 3 farklı başlık altında veya hiçbir başlık olmaksızın yapılan yayın tanıtımlarını “Yayın Tanıtım ve Reklamları” alt başlığı altında alfabetik sırayla vermeyi uygun gördük.

Seçilmiş Metinler bölümünde ise gazetenin incelediğimiz sayıları içinde edebî yönden en kuvvetli isim olarak gördüğümüz Ahmet Rasim’in yazılarını Latin harflerine aktardık.

Tezde Latin harflerine aktarım esnasında bazı sıkıntılar da yaşadık. Osmanlıcasını

okuyamadığımız kelimeleri […] şeklinde belirtirken, okunuşunun doğruluğundan emin

olmadığımız kelimelerden sonra (?) işaretini kullanmayı uygun gördük.

(10)

V ABSTRACT

Peridocials are the reflections of the period they are published. Like all the periodicals, the newspaper ‘Sabah’ also reflected the period it was published.

In this thesis we tried to analyze a period of two years (1902-1903) of the newspaper

‘Sabah’ which had a publishing period of 46 years (1876-1922). The issues of the newspaper between the years 1902-1903 correspond to the copy numbers 4381-5096.

The thesis consists of four chapters.The first chapter is formed of a chart which covers all the content.The second chapter in which the articles are classified is named Index Analysis. The third chapter is the part in which the selected literary texts were transformed into Latin alphabet. In the last chapter, the photographs which we identified in the issues of the newspaper in that period of two years take place.

In the chart, which is the first and the longest chapter of the thesis, we aimed to show the outline of the newspaper. We excluded the headlines like “Takvim (Calendar)”, “ Yevmi İmsakiye ( Ramadan Timetable)” as we thought they were useless.

In the chapter named Index Analysis,we tried to classify the articles according to their topics by giving the names of the authors who were in the issues of the newspaper we analyzed, in the alphabetical order. By thinking that classifying the part titled “Announcement“ in the original copy of the newspaper will be useful, we addded it to Index Analysis with the subtitle

“Advertisement and Announcements” according to the copy number. We favoured to present the introduction of publications which took place on 3 different pages with 3 different titles or without any titles under the heading “Introduction of Publications and Advertisements” and in alphabetical order.

In the chapter Selected Texts, we transformed the articles of Ahmet Rasim, whom we considered the literarily most powerful figure, into Latin letters.

In the last chapter we presented the photograps we identified in the issues which we analyzed, with expalanations and according to copy numbers under the heading-Photographs.

In the study we also faced some difficulties while transforming into Latin letters. While

indicating the words which we couldnot read as [...] we prefered to use the sign (?) after the words

which we were not sure about the pronounciation.

(11)

VI

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ ... I ÖZET ... IV ABSTRACT ... V İÇİNDEKİLER ... VI

0. GİRİŞ ... 1

0.1. Devrin Genel Durumu ... 1

0.2. Ana Hatlarıyla Türk Basını ... 3

I. BÖLÜM ... 1

I.1. SABAH GAZETESİ ... 8

I.1.1. Sabah Gazetesi ve İncelenen Sayılarına (4381-5096) Dair ... 8

I.1.2. Sabah’ın İçindekiler Tablosu (Yıl: 1902-1903 / Sayı: 4381-5096) ... 13

II. BÖLÜM ... 329

II.1. TAHLİLÎ FİHRİST ... 330

II.1.1. YAZILAR ... 330

II.1.1.1. Yazar Adına Göre Yazılar ... 330

II.1.1.2. Türlerine Göre Yazılar ... 411

II.1.1.2.1. Hikâyeler ... 411

II.1.1.2. 2. Şiirler... 425

II.1.1.2.3. Roman Tefrikaları ... 427

II.1.1.2.4. Yayın Tanıtım ... 428

II.1.1.2.5. Makale ve Fıkralar ... 433

II.1.1.2.6. Haberler ... 463

II.1.1.2.6.1. Dâhilî Haberler ... 463

II.1.1.2.6.2. Haricî Haberler ... 468

II.1.2. REKLAMLAR VE İLANLAR ... 497

II.1.3. FOTOĞRAFLAR... 604

III. BÖLÜM ... 615

III.1. SEÇİLMİŞ METİNLER ... 616

PAYİTAHT-OSMANLI RESSAMLARI-1 ... 616

PAYİTAHT-OSMANLI RESSAMLARI-2 ... 618

PAYİTAHT-OSMANLI RESSAMLARI-3 ... 623

İZDİVAÇ-1 ... 625

(12)

VII

ANALIK ... 626

İZDİVAÇTAN BİR GÜN EVVEL-2 ... 627

İZDİVAÇTAN BİR GÜN EVVEL-3 ... 629

İZDİVAÇTAN BİR GÜN EVVEL-4 ... 630

AMERİKA’NIN YEMİŞ BAHÇELERİ... 631

JAPONYA’DA KADINLAR ... 632

UMUR-I BEYTİYYE - ODA HİZMETÇİSİ MODELİ ... 634

PİERRE MİLLE ... 636

KUTB-I ŞİMALÎ HUDUDUNDA-1 ... 638

KUTB-I ŞİMALÎ HUDUDUNDA-2 ... 643

ON İKİ AY BUZLAR İÇİNDE - KUTB-I CENUBÎ HUDUDUNDA ... 647

MANŞ DENİZİ’Nİ GEÇMEK İÇİN ... 651

TUZDAN EVLER, TAŞTAN ORMANLAR ... 652

KUMSALLAR ... 653

MATMAZEL BLANCHE ... 654

FLORET ... 657

MUSAHABE-İ TIBBİYE-DİŞLER ... 659

HAVA-YI SAF VE HÜSN-İ TENEFFÜS ... 661

SEFALET ... 663

İKİ BUÇUK FRANGIN HİKÂYESİ ... 664

SEVGİLİ HEMŞİRECİĞİM ... 666

ZİRAAT-İ HÂZIRA-İ FENNİYYE ... 672

BÜYÜK AĞAÇLAR ... 675

MÜBAHASE-İ FENNİYE - FENN-İ NEBATATTA RÖNTGEN ŞUASI ... 676

SONUÇ ... 679

KAYNAKÇA ... 680

(13)

VIII KISALTMALAR

Ağs. : Ağustos Bkz. : Bakınız Çev. : Çeviren Doç. : Doçent Dr. : Doktor Ft. : Fotoğraf Hz. : Haziran KE : Kânunuevvel KS : Kânunusani Mt. : Mart

My. : Mayıs

nr. : Numara

Ns. : Nisan

Prof. : Profesör

S. : Sayı

s. : Sayfa

Şt. : Şubat

TE : Teşrinievvel

Tm. : Temmuz

TS : Teşrinisani

Yay. Tn. : Yayın Tanıtım

(14)

0. GİRİŞ 0.1. Devrin Genel Durumu

XIX asır, Osmanlı Devleti’nin her alanda çalkantılar yaşadığı bir dönemdir. Bu çalkantılar çağdaşlaşma çabalarını da beraberinde getirir. Devlet, neredeyse her alanda yeniden yapılanmaya gider. Türk basınının filizlenmeye başlaması da bu asırda vuku bulur. Ancak “Bu sıralarda çağdaşlaşma hareketi, bu gibi sosyal değişmelerde mühim bir vasıtadan, basının yardımından henüz mahrumdur. 1831 yılında resmî bir gazete olarak kurulmuş olan Takvim-i Vakayi, henüz böyle büyük bir hareketin organı olabilecek durumda değildi. 1840’ta kurulan Ceride-i Havadis de, hükümet yardımı ile yaşayabilen, yarı resmî bir organdı.”

²

21 Ekim 1860 tarihinde Tercüman-ı Ahval gazetesinin yayın hayatına başlamasıyla ülke Türkçe çıkarılan ilk özel gazeteyle tanışır. Tercüman-ı Ahval’i Tasvir-i Efkâr, Muhbir, Diyojen, İbret gibi özel gazeteler takip eder. XIX. asrın ikinci yarısında birbiri ardına çıkarılan özel gazeteler ve dergiler neticesinde, çoğu edebiyatçı Türk aydınının temel uğraşı gazetecilik ve mecmuacılık olur.

Önce resmî sonra özel gayretlerle ortaya çıkan ve yayılan gazetecilik faaliyetleri sosyal bir değişmenin tezahürü olduğu kadar, o dönem Türk aydın-edebiyatçısının yeni kimliğine ve girmek istediği yeni yola da işaret eder. Ülkenin günübirlik politikasına doğrudan müdahale ya da katılma isteği, sosyal ve siyasi meselelere çözümler getirme arzusu gazeteciliğin cazibesini de arttırır.

Aydınların gazeteciliğe rağbeti halkın da gazeteye olan ilgisini beraberinde getirir.

Okuyucular bu gazetelerle birlikte dış dünyaya, günlük sosyal ve siyasî meselelere yönelir. Artık Türk aydın-edebiyatçısı siyasî mevzularda daha fazla söz, halk ise daha fazla fikir sahibidir. Bu fikir-söz sahipliği ülkenin gidişatını çok derinden etkiler. Sultan Abdülaziz ve Sultan V. Murat’ın tahttan indirilmeleri ve II. Abdülhamit’in tahta çıkması bu derin etkilerden bazılarıdır.

Sultan II. Abdülhamit’in tahta çıkmasıyla siyasî, kültürel ve edebî hareketlilik hız kazanır.

II. Abdülhamit’in tahta çıktığı yıl, Kanun-i Esasi hazırlanarak, 23 Aralık 1876 tarihinde yürürlüğe konulur. Ardından ilk Meclis-i Mebusan, 19 Mart 1877’de toplanır. Böylece 1. Meşrutiyet dönemi başlar.

Bu dönem, Türk aydın-edebiyatçıları için kısa süreli de olsa bir özgürlük ortamı oluşturur.

Basında bir canlılık görülür, eleştiri ortamı oluşur. Yeni gazeteler boy göstermeye başlar. “Ancak bu özgürlük ortamının sağlam temellere dayanmadığı, Anayasa’nın 12. maddesinde yer alan, ‘Basın kanun dairesinde serbesttir.’ ifadesinden anlaşılıyordu. Eski Matbuat Nizamnamesi ve Kararname-i Âli de yürürlükteydi. Nitekim bir süre sonra, Mizah gazeteciliğinin önemli isimlerinden Teodor

2

AKYÜZ, Kenan; Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri (1860-1923), s. 7, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1982.

(15)

Kasap, Hayal gazetesinde, ‘Matbuat kanun dairesinde serbesttir’ yazısıyla, elleri ve ayaklarına zincire vurulmuş bir Karagöz deseni yayınladığı için 3 yıl hapse mahkûm olur.”

³

Basın dünyasına yapılan baskılar sonucu dönemin birçok yayın organının başlığı altında

“siyasetten maada her şeyden bahseder” şeklinde ibarelere rastlanır. Basının ve devletin tutumunu anlayabilmek adına II. Abdülhamit’in tahta çıkışından (1876), inceleme konumuz olan Sabah’ın 1904 yılına kadarki tarihi olaylara değinmek faydalı olacaktır:

Selanik olayı; Sırp, Karadağ ve Bulgar ayaklanmaları; II. Abdülhamit’in tahta çıkışı; Kanun- i Esasi’nin yürürlüğe konulması; I. Meşrutiyet’in ilan edilmesi (1876).

Meclis-i Mebusan’ın faaliyete geçmesi, Rusya’nın Osmanlı Devleti’ne savaş açması, Plevne savunmaları (1877).

Edirne’nin işgal edilmesi, Meclis-i Mebusan’ın kapatılması, Ruslarla Ayastefanos ve Berlin Anlaşmalarının imzalanması, Ali Suavi’nin Çırağan Sarayı’nı basması, Ruslara karşı İngilizlerle ittifak anlaşmasının yapılması (1878).

Tunus’un Fransızlar tarafından işgal edilmesi, Duyun-ı Umumiye İdaresi’nin kurulması (1881).

Mısır’ın İngilizler tarafından işgal edilmesi (1882).

Doğu Rumeli’nin Bulgaristan’la birleşmesi (1885).

İttihatt-ı Osmanî Cemiyeti (Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti) adlı gizli örgütün Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane’de kurulup başka yüksek okullara yayılmaya başlaması (1889).

Erzurum’da Ermeni isyanı çıkması (1890).

İttihatt-ı Osmanî Cemiyeti faaliyetlerinin II. Abdülhamit yönetimi tarafından haber alınarak liderlerinin önce tutuklanıp sonra affedilmeleri (1892).

Sason ve Diyarbakır’da Ermeni isyanı (1894).

Maraş ve İstanbul’da da Ermeni kaynaklı sıkıntılar yaşanması (1895).

Giritli Rumların isyanı, Ermenilerin İstanbul’da Osmanlı Bankası’na baskın düzenlemeleri (1896).

Yunanlılarla yapılan savaşın İstanbul Antlaşması’yla sona ermesi, Girit’in elden çıkması (1897).

3

Türk Basınının Doğuşu ve Gelişimi, Millî Eğitim Bakanlığı-MEGEP (Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin

Güçlendirilmesi Projesi), s. 15, Ankara, 2008

(16)

Makedonya’da Bulgarların ayaklanma başlatmaları, Paris’te I. Jön Türk Kongresi’nin yapılması (1902).

İmam Yahya tarafından ele geçirilen San’a’nın geri alınması, Bulgarların Makedonya’da tekrar isyan çıkarmaları (1903).

Çalışma konumuz olan Sabah gazetesi de yayın hayatına başladığı 1876’dan itibaren yukarıda sıraladığımız siyasî ve sosyal vakalara şahitlik eder. Yayın hayatına başlaması ve yayın hayatının uzun bir süresinin “I. Meşrutiyet Dönemi”nde geçmesi sebebiyle Sabah’ı “I. Meşrutiyet Dönemi Yayın Organı” şeklinde nitelemek yerinde olacaktır.

0.2. Ana Hatlarıyla Türk Basını

⁴

Osmanlı Devleti’nde hem matbaacılıkta hem de basın hareketlerinde azınlıkların ya da yabancı devletlerin öncülüğünü görmekteyiz (İlk matbaa İstanbul’da 1493 yılında Musevi Hahamı Gerson tarafından kurulur; ilk gazete ise Fransızlar tarafından İstanbul’da, Fransız Elçiliği Basımevi’nde, 1795 yılında basılan “Bulletin des Nouvelles”tir).

Bugünkü Türkiye sınırları içinde ilk Türkçe gazete, 11 Kasım 1831’de yayımlanan Takvim-i Vakayi’dir. Ancak Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yayımlanan ilk Türkçe-Arapça gazete, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından 20 Kasım 1828’de Kahire’de çıkarılan Vakayi-i Mısriye gazetesidir. Gazetede yer alan haberlerin yarısından fazlası Türkçe, geri kalanı da Arapçadır. Gazete haftalık olarak yayımlanır. (bkz. TOPUZ, Hıfzı; 2. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2003.)

Devlet yönetiminde yenilik yapılması yolunda büyük çaba harcayan Padişah II. Mahmut’un bu yöndeki en önemli etkinliklerinden biri ilk Türkçe gazete Takvim-i Vakayi’nin yayınlanmasıdır.

Gazeteyi yayınlamak ve yönetmek üzere Takvimhane Nezareti’ni kuran II. Mahmut, “Bu gazete kutsal şeriata ve devlet düzenine dokunmamak şartıyla, benim iktidarıma çok yardımcı olacaktır.”

dediği gazetenin adını da bizzat kendisi koyar: Mukaddeme-i Takvim-i Vakayı.

Gazetenin yayınlanmasındaki amaç, iç ve dış olayları halka zamanında duyurabilmektir.

Gazeteyi yayımlamak amacıyla Beyazıt semtinde Takvimhane-i Amire adıyla bir basımevi kurulur.

Bu basımevinde 1 Kasım 1831 yılında haftalık olarak yayın hayatına başlayan Takvim-i Vakayi’nin kısa süre sonra Fransızca (Le Moniteur Otoman), Ermenice, Rumca (Ottomanikos Minitor), Arapça (Takvimü’l-Vakayi), Farsça, Bulgarca, Ermeni harfleriyle Türkçe nüshaları yayımlanır.

4

Bu bölümün yazılmasında Türk Basınının Doğuşu ve Gelişimi adlı eserden faydalanılmıştır [Millî Eğitim Bakanlığı-

MEGEP (Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi), Ankara, 2008]

(17)

Ülkemizde özel sermaye ile çıkarılan ilk Türkçe gazete ise Ceride-i Havadis’tir. William Churchill tarafından 31 Temmuz 1840 yılında çıkarılan gazete devletten her ay aldığı 2500 kuruşluk yardım dolayısıyla yarı resmî bir hüviyet gösterir.

William Churchill’in ölümünden sonra gazete oğlu Alfred Churchill’e miras kalır. Alfred Churchill, Ceride-i Havadis’i kapatarak, Ruzname-i Ceride-i Havadis’in yayınına devam eder. Bu sırada Tercüman-ı Ahval’in yayın hayatına başlamasıyla (21 Ekim 1860) basın tarihimizin ilk rekabeti yaşanır. Güçlü bir gazeteci-yazar kadrosuna sahip olan Tercüman-ı Ahval, Ceride-i Havadis’i gölgede bırakır. Ceride-i Havadis ise zamanla kendiliğinden kapanır.

Tercüman-ı Ahval yayınlandığı dönemde okurlardan büyük ilgi görür. Gazetede Şinasi, Ahmet Vefik Paşa ve Namık Kemal’in makaleleri yayınlanır; iç ve dış haberlerin yanı sıra resmi haberlere, tüzüklere, antlaşmalara, piyasa-borsa haberlerine ve halkın ilgisini çekecek inceleme yazılarına yer verilir.

Tercüman-ı Ahval, yayın hayatına 5 yıl gibi kısa bir süre devam ettikten sonra, 11 Mart 1866 yılında tamamen kapanır.

27 Haziran 1862 yılında yayımladığı Tasvir-i Efkâr gazetesinde millet kavramını ilk kullanan yazarlardan biri olan Şinasi, yazılarında kamuoyunun önemine değinerek devleti, “milletin temsilcisi sıfatıyla işleri yöneten ve milletin refahı için çalışan bir müessese” olarak tanımlar.

Şinasi’nin Paris’e kaçmasından sonra Tasvir-i Efkâr’ın yönetimi Namık Kemal’e kalır.

Namık Kemal, 25 yaşında Tasvir-i Efkâr’ın başyazılarını yazmaya başlar. Yazılarında ağırlıklı olarak yenilik ve özgürlük konularına değinen Kemal, aydın çevrelerde geniş yankı uyandırır. Bu dönemde yayımlanan Muhbir Gazetesi, kamuoyuna bir başka genç yazarı, Ali Suavi’yi tanıtır.

Yaşadıkları döneme göre oldukça yeni görüşleri savunan bu yazar ve gazeteciler, giderek yurttaşlık haklarına dayalı yasalar düzeni kurulmasını önererek, çözüm yolu olarak halkın oylarıyla seçilen bir parlamentonun toplumsal yaşamı yönetmesini isteyince, kendilerine yönelik siyasi tepkiler artar. Gazeteci ve yazarlar, 1865 yılında Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin kuruluşuna öncülük ederken, Osmanlı Devleti’nin iç ve dış alanda yaşadığı siyasi ve ekonomik bunalımların da etkisiyle, demokratik istekleri kısıtlama ve baskı altına alma yoluna gidilir; gazeteler sık sık basın yasağıyla karşılaşır.

Basınla ilgili ilk yasaklar, 1858 tarihli Ceza Kanunu’yla başlar. Fransız Ceza Kanunu’ndan çevrilerek kabul edilen kanunun basınla ilgili 138. maddesinde, “Matbaalarda, yüce saltanat, yöneticiler, Osmanlı tebaasından bir millet aleyhinde yayın yapılması” yasaklanır. 139. maddede,

“Genel adaba aykırı mizah yazıları ile müstehcen resim basılması”, 213. maddede ise “Afiş ve

(18)

yayın yoluyla başkasına asılsız suç yüklemek” yasaklanır. Söz konusu üç maddede, yasaklamalara uymayanlar hakkında hapis cezasını da içeren çeşitli cezalar öngörülür.

1864 yılında ilk Matbuat Nizamnamesi (Basın Tüzüğü) yayınlanır. Osmanlı topraklarında gazete yayıncılığını ön izin koşuluna bağlayan tüzükle yabancı ülkelerde basılan ve Osmanlı Devleti’ne saldırı ya da düşmanlık niteliğinde yayın yapan gazetelerin ülkeye sokulması yasaklanır.

Çeşitli basın suçları ve bunlar için verilecek cezaların belirlendiği tüzük, hapis ve para cezalarının yanı sıra geçici ya da süresiz kapatma cezalarını da kapsar.

Muhbir Gazetesi, Ali Suavi’nin hükümetin özellikle de Sadrazam Ali Paşa’nın Girit konusundaki dış politikasını eleştiren yazıları nedeniyle 8 Mart 1867 tarihinde kapatılır.

Namık Kemal’in Tasvir’i Efkâr gazetesinde, “Osmanlı Devleti’nin Şark meselesinden dolayı şiddetli bir buhran içinde” olduğu görüşüne yer verdiği “Şark Meselesi” başlıklı bir makale yazması üzerine gazetecilik yapması yasaklanır.

Muhbir’in kapatılmasından birkaç gün sonra 12 Mart 1867 tarihinde gazetelere Ali Paşa’nın Kararnamesi gönderilir. Başta Namık Kemal olmak üzere birçok gazeteci ve yazarın “Ali Paşa’nın kararnamesi” olarak adlandırdıkları Kararname-i Âli (Yüksek Kararname) ile Basın Tüzüğü’nün hükümleri dışında kalan durumlarda da hükümete gazete kapatma yetkisi verilir. Amaç, hükümet aleyhindeki yayınları önlemektir.

Kararname geçici olarak çıkarılmıştır, ama 1909’a kadar yürürlükte kalmıştır. Kararnamenin uygulanışı hakkında birkaç örnek verecek olursak:

Mizah gazetesi Diyojen 1871’de 15 kez kapatıldı. Aynı yıl İbret Gazetesi bir yıl yasaklandı.

İbret 1872’de yeniden 4 ay kapatıldı. 1873’te Diyojen kapatıldı.

Kararname-i Âli, gazeteciler için sürgün cezası öngörmediği halde, Ali Suavi evinden alınarak, Zaptiye Nezareti’ne götürüldükten sonra Kastamonu’ya sürgüne gönderildi. Kapatılan Tasvir-i Efkâr’ın yazarları Namık Kemal, Erzurum’a Vali Yardımcısı, Ziya Paşa ise Kıbrıs’a Mutasarrıf olarak atanarak, memuriyetle İstanbul’dan uzaklaştırıldılar.

Tanzimat Dönemi’nde yurt dışında da Jön Türkler tarafından basın faaliyetleri yürütülmektedir. Londra’da 1867’de Muhbir, yine Londra’da 1868’de Hürriyet, Cenevre’de 1870’te İnkılâp gazeteleri yayın hayatlarına başlar.

1871 yılında Sadrazam Ali Paşa’nın ölümü nedeniyle Mahmut Nedim Paşa sadrazam olur.

Bu tarihte Yeni Osmanlılar Cemiyeti üyesi gazetecilerden sadece Namık Kemal yurda dönmüştür.

Yeni sadrazam şerefine genel af ilan edildikten sonra, yurt dışında bulunan gazetecilerin değişik

tarihlerde yurda dönmesi üzerine yurt dışındaki basın faaliyetleri sona erer.

(19)

Yurt dışındaki basın faaliyetlerinin sonra ermesini izleyen yıllarda Türk basınında yine canlı bir dönem yaşanır. Özellikle Ahmet Mithat Efendi’nin Aleksan Sarrafyan’ın İbret gazetesini 1872’de devralması, ülke içinde etkin bir düşünce gazetesinin ortaya çıkmasını sağlar. Namık Kemal’in başyazarlığını yaparak, yeni görüşleri topluma yaymaya çalıştığı İbret gazetesi, çeşitli kapatılma cezalarının ardından Namık Kemal’in “Vatan Yahut Silistre” oyununun sahnelenmesinden sonra tümüyle kapatılır. Namık Kemal Magosa’ya, Ahmet Mithat ile Ebüzziya Tevfik de Rodos’a sürülürler.

Gazetelerin kapatılması ve gazetecilerin sürgün edilmesine neden olan Kararname-i Âli’nin basını susturmak için yeterli gelmemesi üzerine, 11 Mayıs 1876 tarihinde yeni bir kararname yayınlanarak basına sansür uygulaması hayata geçirilir. Sadrazam Mahmut Nedim Paşa tarafından yayınlanan Âli Kararname’de kısaca şöyle denilir:

“Osmanlı basınında çıkan yazılara hükümet gerekli dikkati göstermiş ve çoğu zaman gazeteleri süreli veya süresiz olarak kapatmışsa da basın inzibat altına alınamamıştır. Bunun için gazetelerin baskıdan önce denetimine karar verilmiştir. Bu karar da geçicidir…”

Basiret, Sabah gibi gazeteler bu kararnameyi çeşitli uygulamalarla protesto eder. Basındaki bu tepkiler üzerine Sadrazam Mahmut Nedim Paşa görevi bırakır, onun yerine göreve gelen Rüştü Paşa sansür kararnamesini yürürlükten kaldırır.

Kanun-ı Esasi’nin 23 Aralık 1876 tarihinde yürürlüğe konması, ardından ilk Meclis-i Mebusan’ın, 19 Mart 1877’de toplanmasıyla 1. Meşrutiyet Dönemi’ne girilir. Ülkede bir özgürlük havası esmeye başlar. Bu özgürlük havası basın dünyasını da etkiler ve art arda yeni gazeteler çıkar.

Ancak Anayasa’nın 12. maddesi (Matbuat kanun dairesinde serbesttir.), eski Matbuat Nizamnamesi ve Kararname-i Âli’nin yürürlükte olması basın dünyasında görülen özgürlük ortamının sağlam temellere dayanmadığını gösteriyordu. Nitekim Teodor Kasap, Hayal gazetesinde Anayasa’nın 12.

maddesini (Matbuat kanun dairesinde serbesttir.) yazıp elleri ve ayakları zincirlenmiş bir Karagöz deseni yayınlayınca 3 yıl hapse mahkûm olur.

1877’de çıkan Osmanlı-Rus Savaşı sebebiyle Sultan II. Abdülhamit ülkede sıkıyönetim ilan eder (1877), bir yıl sonra da Meclis-i Mebusan’ı kapatır. Basın dünyası istediği özgürlük ortamını yine bulamamıştır.

Sultan II. Abdülhamit döneminde basın üzerinde uygulanan baskıya rağmen Tercüman-ı

Hakikat (Ahmet Mithat Efendi), Sabah, İkdam (Ahmet Cevdet) gibi gazeteler yurt içinde; Meşveret

(Ahmet Rıza Bey), Ezan (Tunalı Hilmi), Mizan (Mizancı Murat Bey), Osmanlı (İshak Sukuti ile

Abdullah Cevdet) gibi gazeteler yurt dışında yayın hayatlarını sürdürmüştür.

(20)

I. BÖLÜM

(21)

I.1. SABAH GAZETESİ

I.1.1. Sabah Gazetesi ve İncelenen Sayılarına (4381-5096) Dair

Sabah gazetesi 1876 yılında yayın hayatına başlamıştır. Gazetenin sahibi Papadopulos adında bir Rum, başyazarı ise Şemsettin Sami’dir. Gazete, 1882’de Mihran Efendi tarafından satın alınarak yeni bir yayın dönemine başlar. Sabah gazetesinin en büyük rakibi İkdam gazetesidir.

⁵

Sabah Gazetesinin Mihran Efendi İdaresinde Çıkan İlk Sayısı

Sabah gazetesinin ilk sayısında (1293/1876) bir gazeteden yararlanabilmenin iki şartı olduğu yazılıdır: “Birincisi herkesin anlayabileceği bir lisanla ve usanç vermeyecek surette muhtasar yazılmak; ikincisi herkes suhuletle alacak kadar ucuz olmak.”

⁶

12 Mart 1867 tarihinde yürürlüğe konan Ali Paşa’nın kararnamesinden (Kararname-i Âli) sonra 11 Mayıs 1876 tarihinde Sadrazam Mahmut Nedim Paşa tarafından yeni bir basın kararnamesi yayınlanır. Kararnameyle uygulanmak istenen sansür Sabah tarafından protesto edilir.

“Sabah gazetesi de ilk gün, sansürün yasakladığı yazıların yerlerini boş bırakarak yayımlanır.

Gazete, iç ve dış haberleri genellikle ikinci ve üçüncü sayfalarında verdiği için bu sayfaların yarısının yazısız çıkması, okurlara sansürlenen haberlerin içeriğini açıkça gösterir. Gazetede

5

age; s. 20.

6

ENGİNÜN, İnci; Yeni Türk Edebiyatı TANZİMAT'TAN CUMHURİYET'E (1839-1923), Dergâh Yay.,3. Baskı, s.

77, İstanbul-2007

(22)

sansürlenen yerlerin beyaz bırakılarak yayınlanması yöntemini dünyada ilk kez uygulayan gazeteci Sabah gazetesi başyazarı Şemsettin Sami’dir.”

⁷

Mihran Efendi yönetimindeki Sabah gazetesi günlük yayınlanan bir gazetedir. Bu çalışmada incelenen sayıların (4381-5096) başmuharriri Selanikli Tevfik’tir. Her sayı 4 sayfadan ve her sayfa 6 sütundan oluşmaktadır.

Genellikle ilk sayfada yer alan Tevcihât başlığı altında verilen haberler resmî bir nitelik taşır. Bu başlık altında devletin değişik kademelerinde görev alan kişilere verilen yeni rütbeler hiçbir yorum katılmaksızın okurlara iletilmektedir. Bu ana başlık altında “İlmiye, Adliye, Askeriye, Tıbbiye” gibi alt başlıklar mevcuttur.

İlk sayfanın 2. haberi de genellikle Nişan başlığını taşımaktadır. Nişan, devletin değişik kademelerinde görev alan kişilere verilen ödül ve madalyaların ya da bu kişilerin yakınlarına yapılan yardımların duyurulduğu bölümdür. Bu bölüm de Tevcihât gibi resmî bir nitelik taşır.

“Madalya, Şefkat” gibi alt başlıkları havidir.

Tebligat-ı Resmiye, resmî kurumlardan gelen telgrafların okurlarla paylaşıldığı bölümdür ve genellikle gazetenin ilk sayfasının 3. haber başlığı olarak karşımıza çıkar.

Paris Borsası, Zübde-i Havadis, Umur-ı Siyasiye-i Mühimme, Telgraf, Hariciye gibi haber başlıkları yurt dışından derlenen haberlerin Sabah okurlarına iletildiği bölümlerdir. Bu başlıklar altında verilen haberler Sabah’ın dünya siyasetini çok yakından takip ettiğini göstermektedir.

Transvaal Savaşı’ndan Panama Kanalı’nın açılışına, yeni bir asrın eşiğinde dünya gündemini meşgul eden birçok olayı bu başlıklar altında görebiliriz.

Zübde-i Havadis, Havadis-i Müteferrika, Vukuat-ı Zabıta, Muhâkemât ve Şuûn-ı Dâhiliye başlıklarıyla yurt içinden haberler verilir. Şuûn-ı Dâhiliye aynı zamanda gazetenin en uzun bölümü olma özelliği gösterir. Gazetenin 2 ve 3. sayfaları genellikle bu başlığa tahsis edilmiştir.

Selamlık Resm-i Âlisi, haftada bir defa yayınlanmakta ve padişahın Cuma namazına gidiş töreni hakkında okurları bilgilendirmektedir.

Dersaadet Piyasasının Haftalık İcmali de haftalık yayınlanan bir haberdir ve İstanbul piyasasındaki hububat, büzurât, tohum, ithalat emtiası, kantariye, maden, maden kömürü ve ihracat emtiasındaki iniş çıkışlar bu başlık altında okurlara duyurulmuştur.

Okurlardan gelen mektupların yayınlandığı bölüm Muharrerât-ı Varit adını taşımaktadır.

7

Türk Basınının Doğuşu ve Gelişimi, Millî Eğitim Bakanlığı-MEGEP (Mesleki Eğitim ve Öğretim

SistemininGüçlendirilmesi Projesi), s. 15, Ankara-2008

(23)

Yukarıda belirttiğimiz başlıklar haber yazısı özelliği gösterir. Bu başlıklar altında okurlara iletilen haberlerde yorumdan uzak durulmuştur ve hiçbirinin altında yazar ismine rastlanmamaktadır. Sadece Muharrerât-ı Varit bölümünde mektubu gönderen kişinin ismi verilmiştir.

Makale-i Mahsusa, Mütenevvi, Fenniyyât, Şuûnât-ı Medeniye, Musahabe, Garaib-i Şuûn, Şuûn-ı Garip gibi ana başlıklar altında tıbbî ve ilmî konular işlenmiştir. Bu başlıklar altındaki yazılar öğretici metin özelliği göstermektedir, verilen bilgiler Sabah’ın eğitim amacı güttüğünü de göstermektedir. Tıbbî olanların (Makale-i Mahsusa, Fenniyyât) altında bir yazar ismi görmek mümkündür.

Gazetenin incelediğimiz sayılarındaki edebî yazılar Sabah’ın Tefrikası ve Küçük Hikâyeler başlıkları altında okurlara ulaştırılır. Bu başlıklar altında yayınlanan roman tefrikaları tamamen ve hikâyeler kısmen tercümedir. Çevirilerin birçoğu Fransız edebiyatından yapılmışsa da İngiliz, Amerikan, Polonya edebiyatlarından da çeviriler görmek mümkündür. Seçilmiş Metinler bölümünde Gazetedeki bazı hikâyeler de imzasız yayınlanmıştır. İmzalı hikâyelerin bir kısmında isim yerine kısaltma kullanımı tercih edilmiştir.

Sabah’ın bir diğer edebî hizmetiyse yapılan yayın tanıtımlarıdır. Bu tanıtımlar üç farklı şekilde yapılmaktadır. Birincisi gazetenin ilk sayfasında doğrudan eserin adı yazılarak yapılan tanıtımlardır. Bir Gece, Monsieur De Camors, Devlet-i Âliye-i Osmaniye ve Yunan Muharebesi, Güller ve Dikenler gibi eserler bu şekilde tanıtılmıştır. Yeni Kitaplar başlığı altında, yayınlanan son kitaplar ve mecmuaların son nüshaları hakkında kısa bilgiler verilmektedir. Bu başlık genellikle gazetenin son sayfasında yer alır. Yine gazetenin son sayfasında yer alan İlan ana başlığı altında birçok kitap reklamı ve tanıtımı yapılmıştır.

Leyl-i Ramazan, Aşçı ve Yevmî İmsakiye başlıkları sadece Ramazan ayında görülen dönemlik yazılardır.

Gazetenin son başlığını teşkil eden İlan dönemin içtimaî hayatı hakkında birçok ipucu vermektedir. Yapılan tiyatro reklamları tiyatronun o dönemde revaçta bir sanat olduğunu göstermektedir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi bu başlık altında yapılan yayın tanıtımları da ayrıca önemlidir.

Döneminin en dikkat çekici yayın kuruluşlarından biri olan Sabah üslubunun ve dilinin

sadeliğiyle halka yakın durmayı amaçlamıştır. Bununla birlikte tür ve muhteva bakımından da

oldukça zengindir. Roman, makale, fıkra, hikâye gibi türlerin yanı sıra tıp, ticaret, tarih, eğitim gibi

birbirinden farklı alanlara hitap eden yazılara da yer verilmiştir. Sabah muhteva olarak hayli

zengindir ancak şiir konusunda aynı zenginliği gösterdiğini söylemek mümkün değildir. Gazetedeki

(24)

manzum eserler sadece özel günlerde yayınlanan kasidelerden ibarettir. Bu kasideler dışında hiçbir şiire rastlanmaz.

Gazetenin birçok bölümünde Latin harflerine rastlanması da Sabah’ın dikkat çeken bir başka özelliğidir.

Sabah Gazetesinin 4381. Sayısının Başlık Klişesi

Gazetenin başlık klişesi yukarıdaki gibidir. Başlık klişesinin sağ üstten sol üste sırasıyla numara ve hicri tarih (numara: 4381-5 Şevval 1319), gün (çarşamba), Rumî ve Efrencî tarih (2 Kânunusani 1317, 15 Kânunusani-Efrencî 1902) yayın yılı (13. sene) verilmiştir.

Sağ orta bölümde “Mahal-i idaresi: Bab-ı Âli Caddesi’nde 7 numaralı ‘Matbaa-i Mahsusa’dır.”, “Umur-ı idare ve tahririye ve gazeteye müteallik husûsât-ı saire için sahib-i imtiyaz namına müracaat olunur. Ücreti verilmemiş mektuplar kabul olunmaz. Mekâtib-i varide gazeteye derç olunsun olunmasın iade edilmez.”, “İlânâtın satırından 3 ve banka ve şirket ve umur-ı sarrafiye ilanlarından 5 ve havadis sırasında yazılacak […] ilanından 15 kuruş alınır. Günü geçmiş nüshalar 5 kuruştur.” ve sağ altta Fransızca künye verilir: “Mercredi 15 Janvier 1902-N. 4381, Abonnements- Union Postale: Un an 40 fr. Six mois 22 fr.” açıklamaları yer almaktadır.

Sol orta bölümde“Mahal-i idaresi: Bab-ı Âli Caddesi’nde 7 numaralı ‘Matbaa-i Mahsusa’dır.”, “Mecidiye yirmi kuruş hesabıyla gerek İstanbul ve gerek vilâyât-ı şahane için posta ücretiyle beraber seneliği 180, altı aylığı 95 kuruştur. Memalik-i ecnebiye için seneliği 40, altı aylığı 20 franktır. Üç aylık abone kaydedilmez.”, “Menafi-i umûmiyyeye müteallik ve gazetenin mesleğine muvafık evrak maa-l-memnûniyye derç olunur. Gönderilecek mekâtibin derç olunup olunmamasından idare mesul olmaz.” ve sol altta Fransızca “Sabah-Journal Quotıdıen, Redaction et Adminisration-Rue Sublime porte, 7-Constantinople” ibareleri Latin harfleriyle verilmiştir.

En altta ise sağdan sola doğru “Nüshası 10 para”, “Her gün neşrolunur.”, “Nüshası 10 para”

ibareleri yer alır.

(25)

Sabah 1335 (1919)’te Peyam ile birleşerek Peyam-ı Sabah adıyla yayıma devam eder ve Peyam-ı Edebî adıyla bir edebiyat ilavesi çıkarır.

⁸

Ancak Millî Mücadele karşıtı bir duruş sergileyen bu gazete uzun ömürlü olamamıştır. Millî mücadelenin güç kazanması üzerine Mihran Efendi, Peyam-ı Sabah ortaklığına son vermiş, yeniden Sabah adıyla gazetesinin varlığını devam ettirmek istemiştir. Fakat Ali Kemal’in linç edilerek öldürülmesi üzerine 1922 yılında Sabah’ı kapatmıştır.

Gazetenin incelenen nüshalarında (4381-5096) içerik ve şekil bakımından tutarlılık olduğu, herhangi bir değişikliğe gidilmediği görülmektedir. Yayın anlayışında gayet tutarlı olan Sabah, satış fiyatı da dâhil olmak üzere çizgisini hiç değiştirmemiştir.

Tarih, edebiyat, sosyoloji, tıp gibi alanlarda araştırmacılara birçok bilgi verebilecek olan 1.

Meşrutiyet Dönemi yayın organlarından Sabah yayınlandığı dönemde de en önemli ve en zengin kaynaklardan biridir.

8

ENGİNÜN, İnci; Yeni Türk Edebiyatı - TANZİMAT'TAN CUMHURİYET'E (1839-1923), Dergâh Yay.,3.

Baskı, s. 78, İstanbul-2007

(26)

I.1.2. Sabah’ın İçindekiler Tablosu (Yıl: 1902-1903 / Sayı: 4381-5096)

NR TARİH S YAZAR ADI YAZI ADI TÜRÜ AÇIKLAMA VE ALT BAŞLIKLAR

4381 15 KS 1902 1 - Tevcihât Haber

Devletin değişik kademelerinde görev alan kişilere verilen yeni rütbeler bu başlık altında duyurulmaktadır. Bu ana başlık altında “İlmiye, Adliye, Askeriye, Tıbbiye” gibi alt başlıklar bulunmaktadır.

İlmiye

4381 15 KS 1902 1 - Nişan Haber

Devletin değişik kademelerinde görev alan kişilere verilen ödül ve madalyaların ya da bu kişilerin yakınlarına yapılan yardımların duyurulduğu bölümdür. “Madalya, Şefkat” gibi alt başlıkları bulunmaktadır.

Şefkat/ Madalya

4381 15 KS 1902 1 - Tebligat-ı Resmiye Haber Resmî kurumlardan gelen telgrafların okurlarla paylaşıldığı bölümdür.

4381 15 KS 1902 1 - Paris Borsası Haber Paris Borsası’nda işlem gören hisselerin değerleri hakkında okuyucuyu bilgilendiren haberdir.

4381 15 KS 1902 1 - Bir Gece Yay. Tn. Sabah’ta daha önceden tefrika edilen Bir Gece adlı eserin kitap hâline getirilip satışa sunulduğu haberidir.

4381 15 KS 1902 1 - Monsieur De Camors Yay. Tn. Sabah’ta daha önceden tefrika edilen bu eserin kitap hâline getirilip satışa sunulduğu haberidir.

4381 15 KS 1902 1 - Zübde-i Havadis Haber

Yurt içinden ve yurt dışından seçilen haberlerin okuyucuya aktarıldığı bölümdür. Bu ana başlığın altında her zaman

“Dâhiliye” ve “Hariciye” alt başlıkları bulunmaktadır.

Dâhiliye/Hariciye 4381 15 KS 1902 1 - Umur-ı Siyasiye-i

Mühimme Haber

Dünya siyasetinin, yabancı basından alıntılar yapılarak takip edildiği bölümdür.

Cenubî Afrika’ya Kuvâ-yı Cedide İrsali/ İttifak-ı Müselles

4381 15 KS 1902 1 - Telgraf Haber

Dünyanın değişik yerlerinden gelen telgrafların hiçbir yorum katılmaksızın okuyucuya aktarıldığı bölümdür.

Vasatî Amerika/ Transvaal/ Muhtelif Telgraflar

4381 15 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

Ülkenin çeşitli yerlerinden gelen haberlerin okuyucuya ulaştırıldığı bölümdür. Bazen ülke dışından haberler de bu başlık altında verilmiştir.

Hicaz Telgraf Hattı/ Tebligat/ Mudanya-Bursa Şimendiferi/

İrtihal/ Yılbaşı/ Sim Mecidî Aksamı/ Omnibüs Arabaları/

Tezelzülât-ı Arziyye/ Singapur’dan Mektub-ı Mahsus/

Resm-i Küşat/ Vapur Tellalları/ Cinayet/ Kış İçinde Bahar/

Kaza-i Bahrî/ İngiliz Filosu/ Serum Zerkiyâtı/ Adana- Hamidiyye Sanayi Mektebi Piyangosu/ Zengin Olmanın Tariki/ Sefine Haczi/ Yeni Bir Mikrop/ Hindistan Müze- hanesi/ Avusturya İstikrazı/ Gelenler/ Giden

4381 15 KS 1902 2

Paul Faiers (Çev.

Mehmet Halit)

Polin yahut Bir

Afifenin Hikâyesi-52 Roman Sabah’ın Tefrikası

4381 15 KS 1902 3 - Sabah’ın Kış Gecesi

Eğlenceleri Haber Gazetenin formalar halinde okuyucuya vereceği, “Jules Verne’in roman şeklinde yazılmış seyahatnamesi” diyerek tanıttığı hediyenin duyurusudur.

4381 15 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber İstanbul dâhilindeki haberlerin okuyucuya iletildiği bölümdür.

4381 15 KS 1902 3 Dr. Rusçuklu

Hakkı Makale-i Mahsusa Makale

Genellikle insan sağlığıyla ilgili konuların ele alındığı makalelere yer verilen bölümdür.

İşret-Dâ’-ül-küûl-4-İşretin Evlat ü Ahfat Üzerine Tesiri

4381 15 KS 1902 3 - Hariciye Haber

Yurt dışındaki gelişmelere dair izlenimlerin okuyucuya aktarıldığı bölümdür.

Mister Chamberlain’ın Kont Bolivar’a Karşı Beyanatı/

Almanya İmparatoru ve Müctemi Amerika Reis-i Hükümeti/

İngiltere Ticareti

4381 15 KS 1902 3

Henry Aquilon

(Çev.

Mehmet Halit)

Gümüş Çekmece Hikâye Küçük Hikâyeler

4381 15 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra

Dünyadaki yeni icatların tanıtıldığı, ilginç haberlerin okurlarla paylaşıldığı bölümdür.

İnsanlarda Neşvünema/ Bir Lokomotifin Kaçakçılığı

4381 15 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanların ve reklamların verildiği bölümdür.

İlanlar: Zayi Mühür/ Bab-ı Vâlâ-i Seraskerî’den/ Bank-ı Osmanî Tarafından Varit Olmuştur/ Satılık Dükkânlar/

(27)

Mekteb-i Tefeyyüz-Hususî Fransızca Şubesi/ Satılık Mahaller

Reklamlar: Meddah-ı Şehir Mustafa Aşkî/ Ahmet Farukî’nin Zambak Suyu-Zambak Pudrası/ Katran Hakkı Ekrem- Goudron Hakki Ekrem/ Bahtiyar Valide/ İnsan Nasıl Kuvvet Kesp Eder-Nuri Şurubu/ İki Maymun Birahanesi/ Rekabet Kabul Etmez Fiyat-Kantarcılar’da Osmanlı Sabun Fabrikası/

Quinium Labarraque/ Sinirden Muzdarip Olanlar Okusun/

Bahçekapısı’nda Tecrübeli Mağaza/ Kaloderma Nam Sabun ve Krem ve Pudra

4382 16 KS 1902 1 - Tevcihât Haber İlmiye

4382 16 KS 1902 1 - Tebligat-ı Resmiye Haber 4382 16 KS 1902 1 - Paris Borsası Haber

4382 16 KS 1902 1 - Monsieur De Camors Yay. Tn. Bir Teselya kahramanıyla bir Plevne kahramanının kızı arasında vuku bulan âşıkane bir izdivacın anlatıldığı eserin reklamı.

4382 16 KS 1902 1 - Zübde-i Havadis Haber Dâhiliye/ Hariciye 4382 16 KS 1902 1 - Umur-ı Siyasiye-i

Mühimme Haber Transvaal Muharebesi Hakkında Bir Ecnebinin Mütalaası/

Almanya Başvekilinin Nutku ve Times Gazetesi

4382 16 KS 1902 1 - Telgraf Haber Seyahatler/ Ticaret ve Maliye/ Feyezan ve Kazalar/ Kaza/

Vasatî Amerika/ Muhtelif Telgraflar 4382 16 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

4382 16 KS 1902 2

Paul Faiers (Çev.

Mehmet Halit)

Polin yahut Bir

4382 16 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4382 16 KS 1902 3 - Muharrerât-ı Varit Haber Okurlardan gelen mektupların yer aldığı bölümdür.

Aynen Varaka

4382 16 KS 1902 3 Dr. Muhittin Makale-i Mahsusa Makale Hayat-ı Beşere Müteallik-Tedbir-i Eklî-Mahsulât-ı Hayvanîyeden: Süt

4382 16 KS 1902 4 (Çev. Bedri

Kamil) Yılbaşı Gecesi Hikâye Küçük Hikâyeler (İngilizceden) 4382 16 KS 1902 4 - Yeni Kitaplar Yay. Tn.

Yeni çıkan kitap ve dergilerin okurlara tanıtıldığı bölümdür.

Ceride-i Baytariye ve Ziraiye (Haftalık olarak neşrolunan mecmuanın tanıtımı)

4382 16 KS 1902 4 - Borsa Haber Galata Borsası’ndaki gelişmelerin okuyucuya bildirildiği bölümdür.

4382 16 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Hüccâc Vapuru/ Bab-ı Vâlâ-i Seraskerî’den/

Reklamlar: Beyoğlu’nda Halep Çarşısı’nda Vaki At Cambazhanesi/ Singer/ Yeni Açılan Gülzâr Mağazası/

Hazmı Kolay-Nefis Norveçya Balıkyağı/ Saçı İpka Edici, Kati Surette Saç Husule Getirici-Royal Victorya/ Miraculos Sekin Oniment/ Hardallı Şıra

4383 17 KS 1902 1 - Tevcihât Haber Askeriye

4383 17 KS 1902 1 - Nişan Haber Madalya

4383 17 KS 1902 1 - Tebligat-ı Resmiye Haber Hicaz Demiryolu İane Komisyon-ı Âlisinden 4383 17 KS 1902 1 - Paris Borsası Haber

Mühimme Haber Mister Chamberlain’ın Nutuk Ahiri ve Daily Mail Gazetesi 4383 17 KS 1902 2 - Telgraf Haber Seyahatler/ Ticaret ve Maliye/ Feyezan ve Kaza/ Transvaal/ Çin/ Muhtelif Telgraflar 4383 17 KS 1902 2-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

Eğlenceleri Haber

4383 17 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber 4383 17 KS 1902 3 - Sahâif-i Bedîa-

Komşunun

Penceresinde Hikâye Küçük Hikâyeler

4383 17 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra Havagazı İhtiraının Yüzüncü Senesi/ Tıbb-ı Atik İhyası/ Küçük Kuşlar/ Barometre mi, Göl mü

4383 17 KS 1902 4 - Borsa Haber

4383 17 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Hüccâc Vapuru/ Bab-ı Vâlâ-i Seraskerî’den/ Satılık Dükkânlar/

Reklamlar: Satılık Hane Maa-bahçe/ Goudron Hakki Ekrem/

Dut Fidanları/ Yazmacı Boyası/ Miraculos Sekin Oniment/

Viyal Şurubu/ Karaciğer Sancıları/ Otön’ün Belsoğukluğu İlacı/ Okumadan Geçmeyiniz-Ovo Lecithine Billon/ En Müessir Müshil/ Tecrübeli Mağaza/ Hastalıktan Kalkanlara,

(28)

Zayıflara/ Frengi ve İzdivaç (Kitap- Alfred Fournier)/ Fuat Nurettin Kafkasya Kefiri/ Mizan-ül Abdar/ Memedeki Çocuklara Gıda - Dakik Dr. Rıza

4384 18 KS 1902 1 - Selamlık Resm-i Âlisi Haber Padişah 2. Abdülhamit’in Cuma namazına gidiş ve dönüşü esnasında yapılan tören bu başlık altında anlatılmıştır.

4384 18 KS 1902 1 - Bir Gece Yay. Tn.

Mühimme Haber İtalya ve İttifak-ı Müselles/ Mister Chamberlain ve Kont Bolivar 4384 18 KS 1902 1 - Telgraf Haber Seyahatler/ Ticaret ve Maliye/ Kasırga ve Kaza/ Venezuela/

Transvaal/ Muhtelif Telgraflar 4384 18 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

Eğlenceleri Haber 4384 18 KS 1902 1 - Sabah’ın Yeni

Romanı Haber “Bir Afifenin Hikâyesi” nam roman hitam bulduğundan yeni romanın ilerleyen sayılarda tefrika edileceği duyurusudur.

4384 18 KS 1902 2

Paul Faiers (Çev.

Mehmet Halit)

Polin yahut Bir

4384 18 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4384 18 KS 1902 3 - Fenniyyât Makale

Okurların teknolojik ve tıbbî konularda bilgilendirildiği bölümdür.

El Yıkamak

4384 18 KS 1902 3 - Hariciye Haber

Yurt dışındaki gelişmelere dair yorumlar yapılarak okurların bilgilendirildiği bölümdür.

Almanya’nın 1902 Harbiyye Bütçesi/ Almanya ve Müctemi Amerika/ Müthiş Bir Kaza/ Su Üzerinde Hotel

4384 18 KS 1902 3

François Coppee Çev. Selanikli

Tevfik

Helen İçin Hikâye Küçük Hikâyeler

4384 18 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra Sigara Dumanı/ Mantarlarda Tenemmî/ Bir Damla Suyun Seyahati

4384 18 KS 1902 4 - Borsa Haber

4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Satılık Hane Maa-bahçe/ Duyun-ı Umumi-i Osmanî/

Satılık Konak/ Hüccâc Vapuru/ Satılık Dükkânlar

Reklamlar: Göğüs Nezleleri, Influenza/ Saçı İpka Edici, Kati Surette Saç Husule Getirici-Royal Victorya/ Operatör Dr.

Halit İzzet/ Sünnet Makinesi Mucidi Hacı Süleyman Efendi/

Nev-icat Havagazı Fitili/ Bahçekapısı’nda Tecrübeli Mağaza/

Dut Fidanları/ Belsoğukluklarının En Müessir İlacı/ Waxıne- Susuz Yanan İdare Kandili/ Quinium Labarraque

4385 19 KS 1902 1 - Nişan Haber Şefkat/ Madalya

Mühimme Haber İngiltere ve Almanya Münâsebâtı 4385 19 KS 1902 1 - Telgraf Haber Transvaal/ Muhtelif Telgraflar 4385 19 KS 1902 1-4 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

Hediyesi Haber Musavver ve Harikulade Seyahatname 4385 19 KS 1902 2 - Sabah’ın Yeni

Romanı Haber

4385 19 KS 1902 4 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4385 19 KS 1902 4

Jean Rochon (Çev.

Mehmet Halit)

Julie Hikâye Küçük Hikâyeler

4385 19 KS 1902 4 - Borsa Haber

4385 19 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Dersaadet Emniyet Sandığı Fürûht İlanı/ Dersaadet Şirket-i Tenvîriyye’sinden

Reklamlar: İncesaz, Nev-usul Hocasız Fransızca (Kitap- Mustafa Fazıl Bey)

(29)

4386 20 KS 1902 1 - Tebligat-ı Resmiye Haber Hicaz Demiryolu İane Komisyon-ı Âlisinden

4386 20 KS 1902 1 - Devlet-i Âliye-i Osmaniye ve Yunan

Muharebesi Yay. Tn.

Gayet nefis kâğıt üzerine matbu 250 büyük sahifelik cesim bir eserdir. 100’ü mütecaviz resmi, 10 latif tabloyu, 10 manzarayı havidir. Tafsilat-ı Harbiyyeyi herkesin anlayabileceği derecede sade bir lisan ile nakleder.

4386 20 KS 1902 1 - Güller, Dikenler Yay. Tn.

Gazetemize tefrika edikmiş olan bu millî hikâye ahiren kitap şeklinde de tabedilmiştir. İyi kâğıda nefis surette matbua olduğu hâlde fiyatı 15 kuruştur.

4386 20 KS 1902 1 - Zübde-i Havadis Haber Dâhiliye/ Hariciye

4386 20 KS 1902 1 - Umur-ı Siyasiye-i

Mühimme Haber

Haftalık Hülasa-i Siyasiye: Almanya ve İngiltere Münasebâtı/ İngiltere Parlamentosunun Küşadı ve Cenubî Afrika Muharebesi/ Çin Umuru/ Almanya ve Müttehide-i Amerika

4386 20 KS 1902 1 - Telgraf Haber Transvaal/ Muhtelif Telgraflar 4386 20 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

Eğlencesi Haber Musavver ve Harikulade Seyahatname

4386 20 KS 1902 1 - Vefâdâr Kız Haber Tefrikasına bugünden itibaren başlanacak romanın duyurusudur.

4386 20 KS 1902 2

Pierre Sales (Çev.

Mehmet Halit)

Vefâdâr Kız-1 Roman Sabah’ın Tefrikası

4386 20 KS 1902 3 Havadis-i

Müteferrika Haber

4386 20 KS 1902 3 - Şuûnât-ı Medeniye Fıkra Maden Kömürü Olmasaydı/ Yine Seretan Hastalığının Mikropları/ Dr. Brank Keşfiyyâtı/ Ağaçlardan Sakınmanın Lüzumu

4386 20 KS 1902 3 (Çev. Bedri

Kamil) Matmazel Vökar’ın

Fedakârlığı Hikâye Küçük Hikâyeler (İngilizceden)

4386 20 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra Örümcek İpeği/ Beş Milyon Franklık Bir Bahis/ Üç Bin Kiloluk Bir Balık

4386 20 KS 1902 4 - Dersaadet

Piyasasının Haftalık İcmali Haber

İstanbul piyasasındaki iniş ve çıkışlar bu bölüme ele alınmaktadır.

Hububat, Büzurât, Tohum/ İthalat Emtiası/ Kantariye/

Maden/ Maden Kömürü/ İhracat Emtiası

4386 20 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Dersaadet Şirket-i Tenvîriyye’sinden/ Zayi Para/

Kiralık Hane/ Mekteb-i Tefeyyüz-Hususî Fransızca Şubesi/

Satılık Konak/ Satılık Mahaller

Reklamlar: İncesaz/ Emraz-ı Dâhiliye ve Efrenciyye Mütehassısı Dr. Anderyadis/ Diş Tabibi Küçük Lövor/

Goudron Hakki Ekrem/ Farukî Kolonyası/ Otön’ün Belsoğukluğu İlacı/ Okumadan Geçmeyiniz-Ovo Lecithine Billon / Kaloderma Nam Sabun ve Krem ve Pudra

4387 21 KS 1902 1 - Nişan Haber

4387 21 KS 1902 1 - Paris Borsası Haber

4387 21 KS 1902 1 - Şanlı Asker Yay. Tn. Bir Teselya kahramanıyla bir Plevne kahramanının kızı arasında vuku bulan âşıkane bir izdivacın anlatıldığı eserin reklamı.

4387 21 KS 1902 1 - Bir Gece Yay. Tn.

4387 21 KS 1902 1 - Telgraf Haber Seyahatler/ Ticaret ve Maliye/ Panama Kanalı/ Kaza/ Transvaal/ Ahval-i Havaiye/ Muhtelif Telgraflar 4387 21 KS 1902 1 - Sabah’ın Kış Gecesi

Eğlencesi Haber Musavver ve Harikulade Seyahatname 4387 21 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

4387 21 KS 1902 2

Pierre Sales (Çev.

Mehmet Halit)

4387 21 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4387 21 KS 1902 3 - Muharrerât-ı Varit Haber Makriköy’ünden Yazılıyor

4387 21 KS 1902 3 - Halamın

Çekmecesinde Hikâye Küçük Hikâyeler (Fransızcadan) 4387 21 KS 1902 3 - Hariciye Haber İngiltere ve Rusya/ Mai Kitap

4387 21 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra Heykel İçinde Bal/ Paris-Londra Sergisi

4387 21 KS 1902 4 - Borsa Haber

4387 21 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: Dersaadet Şirket-i Tenvîriyye’sinden/ Satılık Konak Reklamlar: Beyoğlu At Cambazhanesi/ Diş Muayenehanesi/

İncesaz/ Emraz-ı Dâhiliye ve Efrenciyye Mütehassısı Dr.

(30)

Anderyadis/ İki Maymun Birahanesi/ Yeni Açılan Gülzâr Mağazası/ Phosphatine Falieres/ Saray-ı Hümayuna Mahsus Yusuf Asım Girit-Kandiye-Edremit (Sabunu)/

Eczane-i İbrahim Nazif/ Fekradim-Benizsizlik, Dermansızlık ve Kan Zafiyeti İçin/ Quina-Laroche/ En Müessir Müshil/

Frengi ve İzdivaç (Kitap-Alfred Fournier)/ Dr. Pope [...]- Sinir Hastalıkları Mütehassısı/ Memedeki Çocuklara Dakik Dr. Rıza/ Tecrübeli Mağaza/ Fuat Nurettin Kafkasya Kefiri/

Veresiye Mağaza

4388 22 KS 1902 1 - Tebligat-ı Resmiye Haber

4388 22 KS 1902 1 - Bir Gece Yay. Tn.

4388 22 KS 1902 1 - Paris Borsası Haber

4388 22 KS 1902 1 - Telgraf Haber Seyahatler/ Ticaret ve Maliye/ Kaza/ Transvaal/ Muhtelif Telgraflar

4388 22 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber 4388 22 KS 1902 1 - Sabah’ın Kış Gecesi

4388 22 KS 1902 2

Pierre Sales (Çev.

Mehmet Halit)

4388 22 KS 1902 3 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4388 22 KS 1902 3 - Muharrerât-ı Varit Haber Müteaddit ve Muteber İmzaları Havi Aldığımız Varakadır 4388 22 KS 1902 3 - Şuûnât-ı Medeniye Fıkra Pusulanın 600. Sene-i İcadı/ Pusulanın Asıl Mucidi Kimmiş?

4388 22 KS 1902 3 - Muhabbet Yolunda Hikâye Küçük Hikâyeler (Fransızcadan) 4388 22 KS 1902 4 - Hariciye Haber Avusturya ve Rusya/ İttifak-ı Müselles

4388 22 KS 1902 4 - Borsa Haber

4388 22 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam

İlanlar: İlan-ı Resmî/ Anadolu-Osmanlı Demiryolu Kumpanyası Tarafından Varit Olmuştur/ Zayi Mühür/

Duyun-ı Umumi-i Osmanî-İlan

Reklamlar: Beyoğlu’nda Konkordiya Tiyatrosu/ Meddah Aşkî Efendi/ Nuri Şurubu/ Hazmı Kolay Nefis Norveçya Balıkyağı/ Miraculos Sekin Oniment/ Sinirden Muzdarip Olanlar Okusun/ Otön’ün Belsoğukluğu İlacı/ Quinium Labarraque

4389 23 KS 1902 1 - Nişan Haber

Mühimme Haber Cenubî Afrika Muharebesi ve Dr. Keeper

4389 23 KS 1902 1 - Telgraf Haber Seyahatler/ Almanya/ Fransa/ Mevâdd-ı Askeriye/ Vasatî Amerika/ Transvaal/ Çin/ Muhtelif Telgraflar 4389 23 KS 1902 1-3 - Şuûn-ı Dâhiliye Haber

4389 23 KS 1902 2

Pierre Sales (Çev.

Mehmet Halit)

4389 23 KS 1902 2 - Havadis-i

Müteferrika Haber

4389 23 KS 1902 3 - Muhâkemât Haber Mahkemelerde alınan çeşitli kararların okurlara duyurulduğu bölümdür.

4389 23 KS 1902 4 - Muharrerât-ı Varit Haber Tekzip 4389 23 KS 1902 4 - Sahâif-i Bedîa-İki

Dul Hikâye Küçük Hikâyeler

4389 23 KS 1902 4 - Mütenevvi Fıkra Milel-i Muhtelif Nezdinde Karnaval Eğlenceleri/ Dalgaların İrtifaı/ Yaver-i Tali

4389 23 KS 1902 4 - Yeni Kitaplar Yay. Tn.

Musavver Servet-i Fünûn (Musavver Servet-i Fünûn gazetesinin 561. sayısının münderecatı hakkında bilgi verilmiştir.)/ Ceride-i Baytariye ve Ziraiye (Haftalık olarak neşrolunan mecmuanın tanıtımı yapılmıştır.)

4389 23 KS 1902 4 - Borsa Haber

4389 23 KS 1902 4 - İlan İlan-

Reklam İlanlar: Gayet Kullanışlı Sahilhane/ İzmir Hamidiyye Sanayi Mektebi’nin Menfaatine Mahsus Piyangonun Merkez