Buğdayda kara pas hastalığı

Tam metin

(1)Buğdayda kara pas hastalığı  Etmeni. Puccinia graminis f. sp. tritici isimli fungustur.  Fungus en önemli bitki patojenlerinden birisidir.  Türkiye’de de görülmekte ve ürün kayıplarına yol açmaktadır.  Hastalık etmeni zaman zaman epidemiler meydana getirebilmekte ve büyük zararlara yol açmaktadır..

(2)  Hayat. çemberinde 5 fark|ı evresi (eziospor  ürediospor, teliospor, bazidiospor, ve pikniospor devreleri) görülen kara pas hastalık etmeni bu dönemlerden eziospor ve pikniospor devresini konukçusu olduğu  bitkinin dışında ara konukçu bitkiler  üzerinde geçirmektedir..

(3) ara konukçu bitkiler Berberis ve Mahonia türleridir. Etmen buğdayın dışında bazı arpa, çavdar ve yulaf çeşitleri, yabani arpa ve Aegilops sp. üzerinde de hastalık oluşturmaktadır. Bu.

(4)  Kara. pas hastalığı hava sıcaklığının yükseldiği, bitki gelişiminin ileri dönemlerinde ortaya çıkmaktadır.  Hastalık geç ortaya çıktığı için pestisitlerle mücadele de güçleşmektedir..

(5)  Hastalık. gelişimi için en uygun sıcaklık 20 C. civarıdır.  15 C altında ve 40 C'nin üstünde sıcaklıklarda gelişimi önemli ölçüde olumsuz etkilenmektedir.  Hastalık bitkide fotosentez oranını azaltmaktadır..

(6) Üredosporlar. rüzgar yardımı ile uzak mesafelere yayılabilirler. Sezon sonunda fungusun olumsuz koşullara dayanıklı formu olan teliosporlar üretilir..

(7)  Kışı. takiben teliosporlardan bazidiosporlar  oluşur. Teliosporlar rüzgarla taşınarak ara konukçu Berberis ve Mahonia bitkilerini enfekte eder. Bu süreç sonunda Berberis bitkisinin yaprakları üzerinde çok sayıda piknium yapıları oluşur. Pikniumlar + ve - karakterdedir. Pikniumlardan çıkan pikniosporlar erkek gamet olarak görev yapmaktadır..

(8)  Pikniosporlar. bir piknidiumdan diğerine  böcekler, yağmur damlaları veya rüzgarla yaprakların birbiriyle teması yoluyla taşınmaktadır. Pikniumlar içerisinde dişi gamet özelliğinde hif yapıları mevcuttur.  Farklı bir piknium yapısından gelen pikniospor yapıları ile bu hif yapıları arasında eşleşmeler gercekleşir.  Uygun eslesmeler ancak + ve - karakterler arasında olmaktadır..

(9)  .  . Bunun sonucu olarak Berberıs ve Mahonia yapraklarının alt yüzeyinde ezidi yatakları oluşur. Bu yataklarda dikaryotik çekirdek yapısına sahip olan miselyal hücrelerin yer aldığı miselyum yapıları oluşmaktadır. Her bir eziumda çok sayıda zincir şeklinde eziosporlar bulunmaktadır. Çok sayıda üretilen bu eziosporlar çevrede bulunan buğday bitkilerini enfekte etmektedir. Bu enfeksiyon sonrasında buğday sap ve yapraklarında üredium yatakları oluşur. Böylece kara pasın hayat çemberi de tamamlanmaktadır..

(10) Kara. pas'ın çok sayıda farklı ırklarının oldugu bilinmektedir. Son zamanlarda ortaya çıkan Ug99 kara pas ırkı bir çok ülkeye yayılmıştır. Buğday genetik materyalinin büyük bir kısmının bu ırka karsı hassas olduğu bildirilmektedir..

(11)  Hastalık. ile mücadelede kültürel tedbirler ve kimyasal mücadele fayda sağlayabilir. Ancak hastalık ile mücadelede en önemlisi dayanıklı çeşit geliştirme ve bunların ekilmesidir..

(12) Buğdayda sarı pas hastalığı sarı pas hastalığına Puccinia striiformis f. sp. tritici isimli fungus sebep olur. Bu hastalık buğday bitkisinde makina dikişi şeklinde sıralanmış sarı renkli üredial püstüller oluşturur. Dünyada ve ülkemizde yaygın bir hastalıktır. Buğdayda.

(13) . Sarı pas etmeninin konukçu dizisi kara pas ve kahverengi pas etmenlerinden daha geniştir. Çavdar ve Graminea familyasındaki 18’den fazla cins bu etmen tarafından hastalandırılır..

(14) Üredial püstüller sarı renkli olup, genellikle yaprakta, yaprak kını, üst boğum arası ve kavuzda görülürler. Bir çizgi şeklinde doğrusal olması ayırıcı bir özelliğidir..

(15) Hastalığın. ortaya çıkması ve zararın büyüklüğü popülasyonun virulens desenine, konukçu genotipine ve iklim koşullarına bağlıdır..

(16) . . . Sarı pas üredosporları 15 C nin üzerindeki sıcaklıklarda canlılıklarını hızla kaybederler. Üredosporlar için en uygun çimlenme aralığı 5-15 C arasıdır (sınırlar 0-21 C). Aralıklı olarak nemin bulunduğu koşullarda (yağmur veya çiğ gibi) hastalık gelişmesi 1015 C arasında en hızlı olur..

(17)  Son. yıllarda, fungusun ara konukçusunun Berberis bitkisi olduğu ortaya konulmuştur.  Etmen mevsim sonunda ve olumsuz şartlarda iki hücreli teliosporlarını oluşturur.  Sarı pas etmeninin çok sayıda ırkının olduğu bilinmektedir.  En iyi kontrol yöntemi dayanıklı çeşit geliştirmektir..

(18) Buğdayda kahverengi pas hastalığı . Puccinia triticina bazı arpa çeşitlerinde ve bazı Aegilops ve Agropyron türlerinde zayıf parazittir..

(19)  Ülkemizde. daha çok sahil bölgelerimizde yaygın olan buğday kahverengi pası daha çok yapraklarda küçük, dağınık üredospor püstülleri oluşturur.  Mevsim sonunda teliospor yatakları oluşur..

(20) Ara konukçu bitkiler        . Anchusa italica Clematis mandshurica Isopyrum fumarioides Thalictrum flavum Thalictrum foetidum Thalictrum japonicum Thalictrum speciosissimum Anemonella sp..

(21) . Kahverengi pas nemin sınırlayıcı olmadığı durumlarda 15-22 C arasında hızla gelişir..

(22)      . . Pas hastalıkları buğdayın önemli hastalıklarındandır. Verimde ve kalitede önemli kayıplara yol açarlar. Genetik dayanıklılık en önemli mücadele yöntemidir. Pas virulensinin izlenmesi önemlidir. Dayanıklı çeşitler geliştirilmeli ve ekilmelidir. Çiftçilerin tohumluk kullanımı ve ilaçlama bakımından bilinçlendirilmesi gerekir. Bölgesel ve/veya uluslararası koordinasyonlar yapılmalıdır..

(23) Buğdayda sürme hastalığı  Sürme. hastalığı, ülkemizdeki üreticiler tarafından kör, karamuk ve karadoğu olarak anılan bir başak hastalığıdır. Sürme hastalığı dünyada ve ülkemizde buğday yetiştirilen bölgelerde görülen yaygın bir hastalıktır..

(24)  Buğdayda. yaygın sürme hastalığına yakın akraba olan iki fungus Tilletia caries (DC.) Tul.& C.Tul. (eş anlamlısı: T. tritici (Bjerk.) G. Winter) ve Tilletia laevis J. G. Kühn (eş anlamlısı: Tilletia foetida (Wallr.) Liro) neden olmaktadır. Cüce sürme hastalığına ise Tilletia controversa Kühn neden olmaktadır..

(25)  T.. controversa’ nın buğdaylarda oluşturduğu enfeksiyonun hemen hemen hepsi toprakta bulunan teliosporlarla gerçekleşirken yaygın sürme funguslarının oluşturduğu enfeksiyonun kaynağı toprak kaynaklı ve tohum kaynaklı teliosporlardan birisi olabilir..

(26)  Olgun. teliospor çimlenmeden önce mayoz bölünme geçirir ve daha sonra sürme teliosporları promiselyum (basidium) formunda çimlenirler. Promiselyumun üzerinde yaygın sürmede terminal 8–16 adet, cüce sürmede ise 14—30 adet renksiz basidiosporlar (primer sporodiumlar) gelişir (Bockus vd 2010). Primer sporodiumlar destesi içerisinde a(+) veya a(-) karakterli seksüel uyumlu çiftler bulunur. Seksüel uyumlu primer sporidium çiftleri deste içerisinde birbirlerine kısa konjugasyon kancaları ile orta noktalarından yapışarak H şeklinde yapı oluştururlar. H şeklinde yapı ve bir dikaryon oluştururlar. Dikaryon daha sonra enfekte etme yeteneğindeki hifleri veya renksiz sporidiumları üretir. İki tip sporidium üretilir: pasif olarak yayılan sporidiumlar ve kuvvetlice fırlatılan allantoid sporidiumlar. Sporidiumlar çimlenerek enfekte etme yeteneğindeki hifleri veya daha fazla sporidiumları üretirler. (Goates 1996, Bockus vd 2010 )..

(27)  T.. controversa teliosporları toprak yüzeyinde veya toprak yüzeyinin yakınında çimlenirler. Düşük sıcaklıklar (3–8 0C) cüce sürme teliosporlarının çimlenmesi için en uygundur. Yaygın sürmede ise serin havalar (5–15 0C) spor çimlenmesini ve enfekte etme yeteneğindeki hiflerin üretimini teşvik eder. Cüce sürme teliosporlarının inkübasyon periyodu ( 3–10 hafta) yaygın sürme fungusunun inkübasyon periyodundan uzundur ( Bockus vd 2010)..

(28)  Enfeksiyon. hifi T. tritici ve T. laevis’ de buğday fidelerini toprak yüzeyine çıkmadan önce, T. controversa ise buğday fidelerini toprak yüzeyinden enfekte eder. Hücreler arası gelişen miselyum fidenin büyüme noktasına yerleşir. Bitki ile birlikte gelişen miselyum çiçeklenme döneminde genç başakcıkların içerisine nüfuz eder. Miselyum buğday taneleri içerisinde gelişir ve tanelerin içerisinde teliosporları oluşturur. Böylece buğday tanesi sürme fungusunun sorusuna dönüşmüş olur. Olgun sürme sorusları hasat sırasında parçalanır ve sürme teliosporları dağılarak tohuma veya toprağa bulaşır (Goates 1996, Agrios 2005, Bockus vd 2010)..

(29)  Hastalıktan. etkilenen bitkilerin başaklar oluşuncaya kadar sağlam bitkilerden ayırt edilebilmesi mümkün değildir..

(30)  Sağlıklı. başaklarla karşılaştırıldıklarında olgunlaşmamış enfekteli başaklar genellikle daha koyu yeşil renklidirler ve daha uzun süre yeşil kalırlar. Olgun enfekteli başaklar ise sağlıklı başaklarla karşılaştırıldıklarında genellikle hafif açık renkte ve çoğu kez hafif mavimsi gri renklidirler (Goates 1996). Ayrıca hastalıklı başaklar sağlamlarına göre daha hafiftirler. Bu nedenle hastalıklı başaklar dik dururlar (Bockus vd 2010). Kavuzların bazıları veya tüm başakcıklar birbirlerinden uzaklaşarak bariz hale gelirler, içlerindeki tombul kör taneler (soruslar) açığa çıkar (Bockus vd 2010). Çeşitlerin bazılarında ise, hastalıklı taneler dışarıdan bakıldığında belli olmazlar. Hastalıklı tanelerin pratik teşhisi danelerin parmaklar arasında ezilmesiyle olur .Kılçıklı çeşitlerde hastalıklı taneler daha çok belirgindir (Bockus vd 2010)..

(31)  Hastalıklı. taneler normal tane ile yaklaşık olarak aynı şekildedir. Hastalıklı taneler donuk gri-kahverengi rengindedir. Kırılgan düz yüzeyleri (perikarp) başta sağlamdır. Ancak hasat sırasında perikarp yırtılır ve çürümüş balık kokusuna benzer kokulu siyah toz şeklindeki sürme sporları serbest kalır (Goates 1996). Sporların balık kokusuna benzer koku yaymalarının nedeni içerdikleri trimetil amin maddesidir. Sürme fungusu sporlarının balık gibi kokmasına neden olan trimetil amin kimyasal maddesi teliosporların dormansisini arttırarak erken çimlenmelerini engellemektedir (Goates 1996).  Yaygın sürme fungusu ile enfekteli bitkilerin boylarında kısalma görülebilmektedir (Bockus vd 2010)..

(32)  Yaygın. sürme hastalığı dayanıklı buğday çeşitlerinin ekilmesiyle, hastalıktan ari tohum kullanılmasıyla ve kimyasal tohum ilaçları kullanılarak kontrol edilebilmektedir..

(33) Buğdayda açık rastık hastalığı  Buğdayda. açık rastık hastalığı, enfekte olmuş ve ilaçlanmamış tohumluk kullanılan tarlalarda buğday verim ve kalitesini etkileyen önemli tohum hastalıklarındandır.  Buğdayda açık rastık hastalığı Türkiye'nin buğday tarımı yapılan alanlarında yaygın olarak görülen bir hastalıktır. Etmen tohum kaynaklı olduğu için yayılması kolaydır..

(34) . Açık. rastık. belirtileri. başaklanma. döneminde. görülmektedir. Başaklanmadan önce hastalık fark edilmez.. Başlangıçta. hastalıklı. başaklar. siyah. görünmekte ve yeni çıkmakta olan yeşil sağlıklı başaklar arasında açıkça fark edilmektedir. Enfekteli başakların başakçıkları kurumakta ve zeytin yeşili siyah teliospor yığınlarına dönüşmektedirler (Carris 2010)..

(35) . Başaklardaki teliosporlar yağmurla birlikte yıkanmakta ve rüzgarla birlikte dağılmaktadırlar. Birkaç gün içerisinde spor yığını serbest kalmaktadır. Bu teliosporların dağılmasıyla geriye çıplak başak ekseni kalmaktadır. Başakçık dokuları tamamen tahrip olmadığı zaman. başak. ekseninde. kılçık. ve. kavuzların. kalıntıları. kalabilmektedir. Başaklanmadan önce, enfekteli bitkiler koyu yeşil dik yapraklara ve klorotik çizgilere sahip olabilirler. Enfekteli tohumlar tamamen çimlenebilir ve tohumlarda gözle görülebilir bir değişiklik olmaz (Carris 2010)..

(36) Açık. rastık fungusu Ustilago tritici konukçu. bitkide şeffaf dikaryotik miselyum üretir. Olgunlaştığı zaman hifler kalınlaşır ve küremsi, ince dikenli, kahverengi-siyah renkli, 5-9 µm çapında teliosporlara dönüşür (Carris 2010)..

(37) Hastalık. çıkışı bitkinin gelişme dönemindeki. hava koşullarına bağlıdır. Aşırı sıcaklık ve kuru havada düşük çimlenme ve çim tüpü gelişimi olmakta, gecikmekte. ovaryumun ve. penetre. fungusun. engellenmektedir (Atkins vd. 1963).. olması gelişmesi.

(38) Ustilago. tritici buğday tohumunun embriyosu içinde dormant miselyum olarak. yaşamını sürdürür (Şekil 2). Enfeksiyon sadece çiçeklenme döneminde görülür.. Çiçeklenme döneminde sporlar kendilerini örten ince zarın. yırtılmasıyla serbest kalırlar. Rüzgârla ve yağmurla sporlar taşınarak sağlıklı başakların çiçeklerine ulaşırlar.. Sporlar çiçekte çimlenerek 4 hücreli. monokaryotik bir basidium (promiselyum) oluştururlar. Fakat basidiosporlar (sporodiumlar) görülmez. Uyuşabilen hiflerin birleşmesi ile enfekte etme yeteneğindeki dallanmış dikaryotik hifler meydana gelmektedir (Carris 2010)..

(39)  Tohumluk. ekimi ile dane içindeki misel de aktivasyon kazanmakta, oluşmakta olan bitki dokularına girmektedir. Misel büyüme sırasında bitki organlarına rastgele dağılmaktadır. Misel büyüme ucuna doğru gelişimini sürdürür. Genellikle başak ekseni dışındaki tüm başak dokularının istilası gerçekleşir. Boğum ve boğum aralarında misellere daha az rastlanmaktadır. Çiçeklenme zamanında çimlenen teliosporlar ovaryum duvarı ve kısmen stigmadan penetrasyon yaparak komşu bitkilerin açık çiçeklerini enfekte ederler. Etmen fungus tamamen çimlenebilen, görünümünde farklılık olmayan ve gelişmekte olan danelerin içine yerleşir (Carris 2010)..

(40) Danenin. oluşmasına paralel olarak intersellüler şekilde misel. dinlenmeye. geçer.. Hastalıklı. bitkilerde. kardeşlenme. zayıflamakta, bitki normal boyunu alamamakta ve başak uzunluğu azalmaktadır.. Tohum içinde istirahat halinde. bulunan misel 11 yıla kadar canlılığını koruyabilir. Bu daneler dıştan tamamen sağlıklı görünmektedir. Ancak zamanla danelerin çimlenme güçleri azalmaktadır (Boyraz 2009)..

(41)  Açık. rastık ile mücadelede dayanıklı çeşitlerin kullanımı, kültürel önlemler, tohuma sıcak su ve ısı uygulamaları, sertifikalı tohum kullanımı ve tohum ilaçlaması önerilmektedir..

(42)