YARGI KOLLARI (Yargı Düzenleri)
Türkiye’de yargı organı kollara ayrılmıştır. Yargı kollarını, kendisini temsil eden yüksek mahkemeye göre belirleriz. Bu yüksek mahkemeler alt düzey mahkemeleriyle birlikte bir yargı kolunu oluşturur. 21.01.2017 tarihli ve 6771 sayılı kanunla yapılan Anayasa değişikliği ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldığı için (kanunlarda AYİM ifadesinin kalıntılarına rastlanıyor olmakla birlikte) yargı kolu denilince yalnızca Adli yargı ve İdari yargı kolunu anlamaktayız. Bu yargı kollarının yanı sıra Anayasa yargısı için Anayasa Mahkemesi, yargı düzenleri arasında çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözmek için ise Uyuşmazlık Mahkemesi yer almaktadır.
7.HAFTA
İDARİ YARGININ GÖREV ALANI VE BU ALANI
BELİRLEMEKTE KULLANILAN ÖLÇÜTLER
AY m d . 1 2 5 / 1 : “ İd a r e n in he r t ür lü ey le m v e iş le m le r i n e ka r ş ı ya r g ı yo l u a ç ı ktı r.”
AY m d . 1 4 0 : “ H â ki ml e r v e s a vc ı la r a dlî ve id a r î y a r g ı h â k im v e s a vc ıla r ı o l a r a k g ö r ev ya p a r l ar.”
AY m d . 1 4 2 : “ M a h ke m e le r i n ku r u l u ş u , g ö r ev v e ye t kil e r i, i şl eyiş i v e ya r g ıl a m a u su l le r i kanu nla d ü ze n l en i r .”
AY m d . 1 5 5 / 1 : “ Da n ıştay… Ka n u n l a g ö ste r il e n b e lli d a v a la r a d a il k v e s o n d e r e ce m a h ke me si o l a r a k b a ka r.”
Ya rgı ko lu n u b e l i rl e m e k i çi n te m e l o l a n , ö n ce li kl e an aya sa ve ka n u n la rd a ki d ü ze n le m e l e rd i r. E ğe r A n aya s a v e ya s al a rd a a çı kça i fad e e d i l m e m iş s e g ö re v li ya rgı ye r i , içti h at l a rd a n ve U y u ş m az l ık M a h ke m e s i ka ra r la r ın d an te s p i t e d i li r.
İd a r i ya rg ı n ın ke n d in e özg ü b ir g ö rev al a n ı yo k t u r. D o lay ı sı y l a b i r tak ım u y u ş m az l ı kla r ın id a r i ya rg ı n ın g öre v a l a n ı d ı şı n a çı kab il m e si ya sa ko y u cu n u n ta kd ir in d e d ir, iste rse a d l i ya rg ıy ı gö rev l i kı l ab i l ir.
S O R U : Ya s a ko y u c u n u n g ö r e v l i y a r g ı y e r i n i b e l i r l e m e d e m u t l a k b i r t a kd i r y e t k i s i v a r m ı d ı r ? S O R U : A n a y a s a d a i d a r i y a r g ı n ı n g ö r e v a l a n ı ko r u n m a m ı ş tı r d i y e b i l i r m i y i z ?
A r a ş tı r ı n ı z : O D T Ü K a n u n u i l e i l g i l i A n a y a s a M a h ke m e s i K a r a r ı . E . 1 9 7 6 / 1 , K . 1 9 7 6 / 2 8 , T. 2 5 . 0 5 . 1 9 7 6 .
7.HAFTA
ADLİ YARGI - İDARİ YARGI AYRIMI
“…Anayasa Mahkemesinin daha önceki kimi kararlarında da belirtildiği üzere, tarihsel gelişime paralel olarak Anayasa’da adlî ve idarî yargı ayrımına gidilmiş ve idarî uyuşmazlıkların çözümünde idare ve vergi mahkemeleriyle Danıştay yetkili kılınmıştır. Bu nedenle, genel olarak idare hukuku alanına giren konularda idarî yargı, özel hukuk alanına giren konularda adlî yargı görevli olacaktır. Bu durumda idarî yargının görev alanına giren bir uyuşmazlığın çözümünde adlî yargının görevlendirilmesi konusunda yasakoyucunun mutlak bir takdir hakkının bulunduğunu söylemek olanaklı değildir. Ancak, idarî yargının denetimine bağlı olması gereken idarî bir uyuşmazlığın çözümü, haklı neden ve kamu yararının bulunması halinde yasakoyucu tarafından adlî yargıya bırakılabilir…”
7.HAFTA
ANAYASA MAHKEMESI KARARI, E. 2011/35, K.
2012/23, T. 16.02.2012
“ … An a y a s a ’n ı n 1 2 5 m a d d e s i n i n b i r i n c i fı k r a s ı n d a , “ i d a r en i n h e r t ü r l ü ey l em v e i ş l em l er i n e ka r ş ı y a r g ı y o l u a ç ı k tı r ” ; 1 4 0 . m a d d es i n i n b i r i n c i fı k r a s ı n d a , “ H a k i m l e r v e s a vc ı l a r a d l î ve i d a r î y a r g ı h â k i m ve s a v c ı l a r ı o l a r a k g ö r ev y a p a r l a r ” ; 1 4 2 . m a d d e s i n d e “ M a h ke m el er i n ku r u l u ş u , g ö r ev v e y e t k i l e r i , i ş l ey i ş i ve y a r g ı l a m a u s u l l er i ka n u n l a d ü zen l e n i r ” ; 1 5 5 . m a d d e s i n i n b i r i n c i fı k r a s ı n d a d a , “ D a n ı şta y, i d a r î m a h kem e l e r ce v e r i l en ka n u n u n b a ş ka b i r i d a r î y a r g ı m er c i i n e b ı r a k m a d ı ğ ı ka r a r v e h ü k ü m l er i n s o n i n cel em e m e r c i i d i r. Ka n u n d a g ö ster i l en b el l i d a v a l a r a d a i l k ve s o n d e r e ce m a h kem e s i o l a r a k b a ka r ” d e n i l m e kte d i r. B u ku r a l l a r a g ö r e , A n ay as a’d a i d ar î ve a dl î yar g ın ı n a yrı l ı ğı ka bu l e d i lm işti r . B u a y r ı m u y a r ı n ca i d a r en i n ka mu g üc ü ku l l a n d ı ğ ı ve ka mu hu ku ku a la n ı na g i re n iş l e m ve eyl e ml e ri i d a r î y a r g ı , özel h u ku k a l a n ı n a g i r e n i ş l em l er i d e a d l i y a r g ı d e n eti m i n e tâ b i o l a ca k tı r. B u n a b a ğ l ı o l a r a k i d a r î y a r g ı n ı n g ö r ev a l a n ı n a g i r e n b i r u y u ş m a z l ı ğ ı n çözü m ü n d e a d l î y a r g ı n ı n g ö r ev l e n d i r i l m es i ko n u s u n d a ya sakoyu c un un g e ni ş takd i r h a k k ın ı n b u l un du ğ un u s öyl e me k ol a na k l ı d eğ i l di r.
C eza h u ku ku n d a k i g el i ş m e l er e ko ş u t o l a r a k , k i m i y a s a l d ü ze n l em e l e r d e b a s i t n i te l i k te g ö r ü l e n s u ç l a r h a k k ı n d a i d a r i y a ptı r ı m l a r a y e r ve r i l d i ğ i g ö r ü l m ek ted i r. D ah a a ğı r s uç o l u şt u r a n ey l em l er i ç i n v er i l e n i d a r i p a r a ceza l a r ı n a ka r ş ı y a p ı l a ca k b a şv u r u l a r d a ko n u n u n i d a r e h u ku ku n d a n ço k ceza h u ku ku n u i l g i l en d i r m es i n ed e n i y l e a d l i y a r g ı n ı n g ö r ev l i o l m a s ı d o ğ a l d ı r. An ca k , i d a r e h u ku ku es a s l a r ı n a g ö r e te s i s ed i l en b i r i d a r i i ş l em i n , s a d ece p a r a ceza s ı y a ptı r ı m ı i çe r m es i n e b a k ı l a r a k d e n eti m i n i n i d a r i y a r g ı a l a n ı n d a n çı ka r ı l a r a k a d l i y a r g ı y a b ı r a k ı l m a s ı o l a n a k l ı d eğ i l d i r. . .”
7.HAFTA
ANAYASA MAHKEMESI KARARI, E. 2005/108, K.
2006/35, T. 01.03.2006
Kamu Gücü: İdarenin kamu gücüne dayanarak yaptığı tüm işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıklarda idari yargı görevlidir.
Kamu Hizmeti: Bir kamu hizmetinin kuruluş ve işleyişinden kaynaklanan uyuşmazlıklar idari yargının görev alanına girer.
İdari İşlem/eylem
İdari Sözleşme
Araştırınız: Hâkimiyet-Temşiyet Tasarrufları
Araştırınız: Fransız Uyuşmazlık Mahkemesi’nin “Blanco” Kararı
7.HAFTA
İDARİ YARGININ GÖREV ALANINI BELİRLEMEKTE
KULLANILAN ÖLÇÜTLER
2 9 1 8 S ay ı l ı Ka rayo l l ar ı Tra fi k Ka n u n u , m d . 1 1 0 / 1 : İ ş l e t e n i ve ya s a h i b i D e v l e t ve d i ğe r ka m u ku r u l u ş l a r ı o l a n a ra ç l a r ı n s e b e b i ye t ve r d i ğ i za ra r l a ra i l i ş k i n o l a n l a r ı d â h i l , b u Ka n u n d a n d o ğa n s o r u m l u l u k d ava l a r ı , a d l i ya r g ı d a g ö r ü l ü r. Z a ra r gö r e n i n ka m u gö r e v l i s i o l m a s ı , b u fı k ra h ü k m ü n ü n u yg u l a n ma s ı n ı ö n l e m e z . H e m ze mi n g e ç i tte m e yd a n a g e l e n t r e n - t rafi k ka za l a r ı n d a d a b u Ka n u n h ü k ü m l e r i u yg u l a n ı r.
2 0 0 4 S ay ı l ı İ c ra İ fl a s Ka n u n u , m d . 5 : İ c ra ve İ fl a s D a i re s i gö r e v l i l e r i n i n ku s u r l a r ı n d a n d o ğa n ta z m i n a t d ava l a r ı , a n c a k i d a r e a l e y h i n e a ç ı l a b i l i r. D e v l e ti n , za ra r ı n m e yd a n a g e l m e s i n d e ku s u r u b u l u n a n g ö re v l i l e r e r ü c u h a k k ı s a k l ı d ı r. B u d ava l a ra a d l i ye ma h ke m e l e r i n d e b a k ı l ı r.
4 7 2 1 s ay ı l ı Tü r k M e d e n i Kan u n u , m d . 1 0 0 7 : Ta p u s i c i l i n i n t u t u l m a s ı n d a n d o ğa n b ü t ü n za ra r l a rd a n D e v l e t s o r u m l u d u r. D e v l e t , za ra r ı n d o ğ m a s ı n d a ku s u r u b u l u n a n gö r e v l i l e r e r ü c u e d e r. D e v l e ti n s o r u m l u l u ğ u n a i l i ş k i n d ava l a r, t a p u s i c i l i n i n b u l u n d u ğ u ye r m a h ke m e s i n d e g ö r ü l ü r.
(M a d d e d e a ç ı k b i r d ü ze n l e m e y o k t u r. D o l a y ı s ı y l a d a v a n ı n i d a r i y a r g ı n ı n g ö r e v a l a n ı n a g i r e ce ğ i d ü ş ü n ü l e b i l i r. A n c a k i ç ti h a t l a r d a a d l i y a r g ı n ı n g ö r e v l i o l d u ğ u ka b u l e d i l m i ş ti r .)
3 4 0 2 S ay ı l ı Ka d a st ro Ka n u n u , m d . 2 4 / 1 : G e n e l m a h ke m e l e re a i t o l u p d a b u Ka n u n u n u yg u l a n m a s ı i l e i l g i l i d ava ve i ş l e re b e l i r l e n e n u s u l ve e s a s l a ra g ö re b a k m a k ü ze r e h e r ka d a s t ro b ö l ge s i n d e te k h a k i m l i ve A s l i ye M a h ke m e s i s ı fa tı n ı h a i z ye te r s ay ı d a ka d a st ro m a h ke m e s i ku r u l u r …
7.HAFTA
YASA İLE İDARİ YARGININ GÖREV ALANI
DIŞINDA TUTULAN UYUŞMAZLIK ÖRNEKLERİ
5 4 9 0 S ay ı l ı N ü f u s H i z m et l e r i Ka n u n u , m d . 3 6 / 1 - a : N ü f u s kay ı t l a r ı n a i l i ş k i n d ü ze l t m e d ava l a r ı , d ü ze l t m ey i i ste ye n ş a h ı s l a r i l e i l g i l i re s m î d a i re n i n g ö st e re c e ğ i l ü z u m ü ze r i n e C u m h u r i y e t s avc ı l a r ı ta rafı n d a n y e r l e ş i m y e r i a d re s i n i n b u l u n d u ğ u ye rd e k i gö re v l i a s l i y e h u ku k m a h ke m e s i n d e a ç ı l ı r.
6 1 0 0 S ay ı l ı H u ku k M u h a ke m e l e r i Ka n u n u , m d . 4 6 / 1 : H â k i m l e r i n ya rg ı l a m a fa a l i y e ti n d e n d o l ay ı … D e v l e t a l ey h i n e t a z m i n at d ava s ı a çı l a b i l i r. m d . 4 6 / 3 : D e v l e t , ö d e d i ğ i t a z m i n at n e d e n i y l e , s o r u m l u h â k i m e ö d e m e t a r i h i n d e n i ti b a re n b i r y ı l i ç i n d e r ü c u e d e r. m d . 4 7 / 1 : D e v l e t a l ey h i n e a ç ı l a n ta z m i n at d ava s ı , i l k d e re c e v e b ö l g e a d l i ye m a h ke m e s i h â k i m l e r i n i n fi i l v e ka ra r l a r ı n d a n d o l ay ı , Ya rg ı t ay i l g i l i h u k u k d a i re s i n d e ; Ya rg ı t ay B a ş ka n ve ü ye l e r i i l e ka n u n e n o n l a r l a ay n ı ko n u m d a o l a n l a r ı n fi i l ve ka ra r l a r ı n d a n d o l ay ı Ya rg ı t ay D ö rd ü n c ü H u ku k D a i re s i n d e i l k d e re c e m a h ke m e s i s ı fatı y l a g ö r ü l ü r. D ava , b u d a i re n i n B a ş ka n v e ü y e l e r i n i n fi i l ve ka ra r l a r ı n d a n d o l ay ı i s e ya rg ı l a m a Ya rg ı tay Ü çü n c ü H u k u k D a i re s i n d e ya p ı l ı r … m d . 4 7 / 2 : D e v l e ti n s o r u m l u h â k i m e ka rş ı a ça ca ğ ı r ü cu d ava s ı , t a z m i n at d ava s ı n ı ka ra ra b a ğ l a m ı ş o l a n m a h ke m e d e gö r ü l ü r.
5 3 2 6 S ay ı l ı Ka b a h a t l e r Ka n u n u , m d . 3 : B u Ka n u n u n ge n e l h ü k ü m l e r i d i ğ e r ka n u n l a rd a k i ka b a h at l e r h a k k ı n d a d a u yg u l a n ı r. m d . 2 7 / 1 : İ d a r î p a ra c e za s ı ve m ü l k i ye ti n ka m u ya g e ç i r i l m e s i n e i l i ş k i n i d a r î ya p tı r ı m ka ra r ı n a ka rş ı , ka ra r ı n te b l i ğ i veya t e fh i m i t a r i h i n d e n i ti b a re n e n ge ç o n b e ş g ü n i çi n d e , s u l h ce za m a h ke m e s i n e b a şv u r u l a b i l i r …
5 5 1 0 s ay ı l ı S o sya l S i go r ta l a r ve G e n e l S a ğ l ı k S i go r ta s ı Ka n u n u , m d . 1 0 1 : “ … b u Ka n u n h ü k ü m l e r i n i n u yg u l a n m a s ı y l a i l g i l i o r taya ç ı ka n u y u ş m a z l ı k l a r i ş m a h ke m e l e r i n d e gö r ü l ü r ”.
7.HAFTA
YASA İLE İDARİ YARGININ GÖREV ALANI
DIŞINDA TUTULAN UYUŞMAZLIK ÖRNEKLERİ
İd a re ta rafı n d a n ge rç e kl e şti ri l e n b i r fa a li yet , h u ku ka a ç ık ve a ğ ır b ir b i çi m d e ay kı rı ol arak m ü lk iyet h a k k ı ya d a ka m u öz g ü rlü k ler in e m ü d a h a le e d i yo rs a b u d u ru m fi il i yo l ol arak ka b u l e d il i r. M ü d a h a l e o kad a r a ğ ırd ır ki b u a ğı rl ı k, s öz kon u su fa a l iyeti n i d a ri l ik vasfı n ı or ta d an kal d ı r ır, İ da re tara fı n d an ge rçe kl e şti r i lm i ş o ls a d a h i zm et ku s u r u o l a ra k d e ğ i l, h a ks ız fiil ola ra k n i te l e n d i r il i r. Do l ay ıs ıy la s o ru n lu l u ğu n h u ku ki n i te l iğ i d e ği ş i n ce g örev l i ya rg ı kol u d a d e ği ş m e kte d ir ve h a ks ız fi i l d e n kay n a kl a n a n u y u şm a z l ık la r is e a d li yargı n ı n g örev a la n ı n a g i re r. Tü r ki ye ’d e ki u ygu l a m ad a p e k h ayat b u lm a m ış ol ma s ın a ra ğm e n fi i li yol te o r is i n e , ge n e ll ik le “ ka m u la ştı r m a sız e l atm a ” b iç im i n d e ortaya ç ıka n m ü l ki yet h a kkı i h l al l e r i n e i l iş ki n u y u ş m a z l ı kla r s öz ko n u s u o l d u ğu n d a b a şv u r u l m ak tad ı r.
U y u ş m a zlık M a h kem e s i Ka ra r ı , E . 2 0 1 6 / 4 1 1 , K . 2 0 1 6 / 5 4 5 , T. 2 8 .1 1 .2 0 1 6
“ … İ d a ri u s u l ve e s a sl a r d ı şı n d a id a re ce ya p ıl a n ey le m l e r, “ h a ks ız fi il” n i te l iğ i n d e o l u p , i d ar i li k ka rakte r i taş ı maya n b u ey le m le rd e n d o lay ı , a n ca k a d li ya rg ıd a d ava a çı lm a sı m ü m k ü n d ü r. İd a re n i n b i r ka m u h u ku ku ku ra lı n a , ya s a , t ü z ü k, yö n et m e li k g i b i b ir ku ral i şl e m veya b ir i d a ri iş l e m e , ya d a b i r ya rg ı ye r i kara rı n a d aya n m a d a n ke n d il iğ i n d e n
“ h a ks ı z fi il ” n i te l i ği n d e e y l e m d e b u l u n m as ı m ah ke m e iç ti h at la r ı ve d o kt ri n d e ‘ fi ili yo l”
ol a ra k n i te l e n d i r il m e kte ve id a r ilik ka ra k ter i ta ş ım aya n b u ey le m lerd e n d o lay ı id a re n in a le la d e b ir fe r t d u r u m u n a gel ec e ği , s o n u çta öze l h u ku k h ü k ü m l e r i n e gö re çöz ü m le n m e si ge re ke n u y u ş m az l ı kla ra yol a çı l a ca ğı ka b u l e d il m e k te d i r… ”
7.HAFTA
FİİLİ YOL
A nayasa’da U y uşm az l ı k Mah ke m e si Yükse k M ahkem el e r başl ı ğı al tında düzenl e nm i ştir.
AY, md . 1 5 8 : “U yuşm az l ı k M ahkem e si ad li ve i dar i yargı m e rci le r i arası ndak i görev ve hükü m uyuşm a z lı k lar ı nı ke si n o larak çöz ü m le m eye yetk il i di r.
Uyu şm az lı k M ahkem e si ni n kur u lu şu, üye l er i ni n ni te li k le r i ve seçi m l e ri i l e işl ey i şi kanunl a d üze nl e ni r. B u m ahke m e ni n B aşkanl ı ğın ı A nayasa Mahke m e si nce , ke ndi üye le r i arası nd an görev le ndi r i l e n üye yapar.
Di ğer m ahke m e l er l e , An ayasa M ahke m esi arası ndak i gö rev uy uşm az l ı kl ar ı nda, Anayasa Mahke m e si ni n karar ı esas alı nı r.”
2 2 4 7 S ay ıl ı U MK , md. 1: “ Uy uşm az l ı k Mahkem e si ; Tür k i ye C um hu ri yeti An ayasası i l e görevl e ndi r i lm i ş, adl i , i dar i ve aske r i yargı m e rci le r i arası ndak i görev ve hük üm uy uşm az l ı kl ar ı nı ke sin ol arak çöz m eye yetki l i ve bu kan unl a kur ul up görev yapan bağı m sı z bi r yü ksek m ahkem e di r.
Özel kanun uyar ı nca hakem e başv ur ul m ası nı n zor unl u ol duğu hal l erde, e ğe r h ake m l i k görev i haki m tarafın dan ye r in e getir i l m i ş i se bu m e rci , davanı n ko nusuna göre , yukar ı dak i fık rada yaz ı l ı ad li veya i dar i yargı m e rci l er i nd en say ıl ı r.”
U MK, md . 2 : “ U y uşm az l ı k Mah ke m e si bi r B aşkan il e o ni ki ası l, o ni ki yede k ü yede n kur ul ur.
Uyu şm az lı k M ahke m e si , huku k ve ceza b öl üm l er i ne ay r ı lı r. H ukuk Uyuşm az lı k l arı Hu kuk B öl üm ü nde , Ceza U yuşm az lı k l arı Ceza Bö lü m ünd e karara bağl anı r.”
