ÖĞRETMENLİK ALAN BİLGİSİ TESTİ
Konu Anlatımı Özgün Sorular Ayrıntılı Çözümler Test Stratej"ler"
Çıkmış Sorular
COĞRAFYA
ÖABT
2015 ÖABT
Soruları yakalayankomisyon tarafından hazırlanmıştır.
Soruları yakalayan komisyon tarafından
hazırlanmıştır.
Komisyon ÖABT Coğrafya Öğretmenliği Konu Anlatımlı ISBN 978-605-364-939-7 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ne aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.
2. Baskı: Kasım 2014, Ankara Proje-Yayın Yönetmeni: Demet Tamer
Dizgi-Grafik Tasarım: Merve Koşar Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti.
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No:13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Sevgili Öğretmen Adayları,
ÖABT COĞRAFYA konu anlatımlı yayınımız Kamu Personel Seçme Sınavı (KPSS) Coğrafya Öğretmen- liği Alan Bilgisi Testi kapsamındaki soruları çözmek için gerekli bilgi, beceri ve teknikleri edinme ve geliş- tirme sürecinde siz değerli öğretmen adaylarımıza kılavuz olarak hazırlanmıştır.
Kitabın hazırlanış sürecinde, sınav kapsamındaki temel alanlarda kapsamlı alanyazın taraması yapılmış, bu kitabın gerek ÖABT’de gerekse gelecekteki meslek hayatınızda ihtiyacınızı maksimum derecede karşıla- yacak bir başucu kitabı niteliğinde olması hedefl enmiştir.
Detaylı, güncel ve anlaşılır bir dilde yazılan konu anlatımları, çıkmış sorular ve detaylı açıklamalarıyla desteklenmiş, her ünite içeriği ÖSYM formatına uygun, çözümlü test sorularıyla pekiştirilmiştir. Ayrıca konu anlatımlarında verilen bilgi ve çözüm tekniklerine ek olarak uyarı kutucuklarıyla da önemli konulara dikkat çekilmiştir.
Yoğun bir araştırma ve çalışma sürecinde hazırlanmış olan bu kitapla ilgili görüş ve önerilerinizi [email protected] adresini kullanarak bizimle paylaşabilirsiniz.
Geleceğimizi güvenle emanet ettiğimiz siz değerli öğretmenlerimizin hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerine katkıda bulunabilmek ümidiyle...
Başarılar...
COĞRAFYA ÖABT İLE İLGİLİ ÖNEMLİ BİLGİLER
ÖABT COĞRAFYA, 50 sorudan oluşmakta ve Coğrafya Öğretmeni Adaylarının Alan Bilgisi (Tarih, Coğrafya, Siyaset Bilimi, Diğer Sosyal Bilim Alanları -Sosyal Bilgilerin Temelleri, Sosyal Psikoloji, Arkeoloji, Antropoloji, Sosyoloji, Felsefe, Ekonomi, Bilim Teknoloji ve Sosyal Değişme, Sanat ve Estetik, İnsan İlişkileri ve Iletişim, Günümüz Dünya Sorunları, Sosyal Proje Geliştirme) ile Alan Eğitimi alanlarındaki bilgi ve becerilerini ölçmeyi hedeflemektedir.
Öğretmenlik Alan Bilgisi Testinde çıkan sorular, Sosyal Bilgiler Öğretmenlik Lisans Programlarında verilen akademik disiplinlere paralel olarak hazırlanmaktadır. Sınavdaki Alan-Soru dağılımı aşağıdaki tabloda belirtilmiştir.
Genel Yüzde Yaklaşık Yüzde Soru Sayısı
Alan Bilgisi Testi % 80 1 - 40
a.Fiziki Coğrafya
b.Beşeri ve Ekonomik Coğrafya c.Bölgeler ve Ülkeler
% 30
% 30
% 20
Alan Eğitimi Testi % 20 41 - 50
Genel Kültür, Genel Yetenek ve Eğitim Bilimleri Sınavlarınıza ek olarak gireceğiniz Öğretmenlik Alan Bilgisi Testi ile ilgili verilen bu bilgiler 2013-2014 COĞRAFYA ÖABT sınavı çerçevesinde hazırlanmıştır. Sınav içeriğinde yapılabilecek olası değişiklikleri ÖSYM'nin web sitesinden takip edebilirsiniz.
İÇİNDEKİLER
ALAN BİLGİSİ 1. BÖLÜM: COĞRAFYANIN TANIMI, TARİHİ VE BÖLÜMLERİ
COĞRAFYANIN TANIMI, TARİHİ ...5
Türkiye'de Coğrafyanın Gelişimi ...7
COĞRAFYANIN BÖLÜMLERİ ... 8
A. Fiziki Coğrafya ... 8
1. Jeomorfoloji ... 8
2. Klimatoloji ... 8
3. Hidrografya ... 8
4. Bitki Coğrafyası ... 8
5. Zoocoğrafya... 8
6. Toprak Coğrafyası ... 8
7. Kartografya ... 9
B. Beşerî ve Ekonomik Coğrafya...9
1. Nüfus Coğrafyası ... 9
2. Yerleşme Coğrafyası ... 9
3. Siyasi Coğrafya ... 9
4. Kültürel Coğrafya ... 9
5. Ekonomik Coğrafya ... 9
Çözümlü Test ... 11
Çözümler ... 12
2. BÖLÜM: FİZİKİ COĞRAFYA
EVREN VE DÜNYA ... 15Galaksiler (Gökadalar)... 15
Yıldızlar... 15
Kuyruklu Yıldızlar... 15
Asteroitler ... 16
Meteorit ve Meteorlar... 16
Karadelikler... 16
Güneş ve Güneş Sistemi ... 16
Ay ve Özellikleri ... 19
DÜNYA (YERYUVARLAĞI) ... 20
Dünya'nın Şekli ve Sonuçları ... 20
Dünya'nın Hareketleri ... 22
Yerel Saat ... 24
vi
Yerel Saat Hesaplamaları ... 25
Uluslararası Saat (Saat Dilimleri) ... 26
Ulusal Saat ... 26
Tarih Değiştirme Çizgisi ... 26
Dünya'nın Güneş Etrafındaki Hareketi (Yıllık Hareketi) ve Sonuçları ... 27
Eksen Eğikliği (Ekvator ile Yörünge Düzlemi Arasındaki Açı) ... 28
Eksen Eğikliğinin Sonuçları ... 28
Güneş Işınlarının Yıl İçinde Dik Düştüğü Enlemlerin Değişmesi ... 30
Dünya'nın Yıl İçinde Güneş'e Karşı Konumları... 31
21 Mart ve 23 Eylül Durumu (Ekinokslar) ... 31
21 Haziran Durumu (Yaz Solstisi) ... 32
21 Aralık Durumu (Kış Solstisi)... 32
Gölge Boyu Grafiklerini Yorumlama ... 33
KARTOGRAFYA (HARİTA BİLGİSİ) ... 35
UTM Koordinat Sistemi... 35
Harita ... 36
Harita Bilgisi ile İlgili Bazı Kavramlar ... 38
Haritaların Ölçeklerinden Yararlanma ... 40
Eğim ... 42
Harita Çeşitleri ... 43
Haritalarda Yeryüzü Şekillerinin ve Çeşitli Bilgilerin Gösterilmesi ... 45
COĞRAFİ KOORDİNAT SİSTEMİ ... 52
Matematik (Mutlak) Konum... 52
1. Paraleller ... 52
2. Meridyenler ... 53
3. Enlem ... 54
4. Boylam... 55
Göreceli (Özel) Konum ... 55
Coğrafi Bilgi Sistemi (Cbs) ve Uzaktan Algılama... 56
JEOMORFOLOJİ (YERŞEKİLLERİ) ... 57
Dünya'nın İç Yapısı ... 57
Yeryuvarlağının Yapısı ... 57
Levha Hareketleri ... 58
Kıtaların Kayması ... 59
Jeolojik Zamanlar ... 60
Yerkabuğunun Malzemesi (Taşlar) ... 63
Yerşekillerinin Oluşumu ... 67
Yerşekillerinin Oluşum Süreçleri ve Yerşekillerini Oluşturan Kuvvetler ... 67
Yeryüzünde Ana Yerşekilleri ... 72
Dağlar ... 72
Ovalar ... 73
Platolar ... 74
vii
BÜYÜK JEOMORFOLOJİK GRUPLAR ... 77
Akarsu Topografyası (Flüvyal Topografya) ...77
Akarsuların Oluşturduğu Aşındırma Şekilleri ... 78
Akarsuların Oluşturduğu Biriktirme Şekilleri ... 81
Kıyı Topografyası ... 83
Dalga Aşındırma Şekilleri ... 84
Dalga Biriktirme Şekilleri... 84
Kıyı Tipleri ... 85
KARST TOPOGRAFYASI ... 88
Karstik Aşındırma Şekilleri... 88
1. Lapya ... 88
2. Dolin (Kokurdan - Koyak - Tava)... 89
3. Uvala ... 89
4. Polye... 89
5. Obruk ... 89
6. Düden (Su yutan - Su batan) ... 89
7. Mağara ... 89
8. Doğal Tünel ve Köprüler ... 90
9. Kör ve Kuru Vadiler ... 90
Karstik Biriktirme Şekilleri ... 90
1. Traverten ... 90
2. Sarkıt, Dikit ve Sütun ... 90
KURAK VE YARI KURAK BÖLGELER TOPOGRAFYASI ...91
Kurak ve Yarı Kurak Bölgede Aşındırma Şekilleri ... 91
1. Mantarkaya (Şahit Tepeler) ... 91
2. Tafoni ... 92
3. Deflasyon Çukurları ... 92
4. Yardanglar ... 92
5. Hamada ve Reg... 92
6. Façetalı Çakıllar (Drei Konter) ... 92
Kurak ve Yarı Kurak Bölgelerde Biriktirme Şekilleri ... 93
1. Kumullar (Kum Yığınları) ... 93
2. Lös ... 93
BUZUL TOPOGRAFYASI (GLASİYAL) ... 94
Buzullar... 94
Başlıca Buzul Tipleri ... 95
Buzul Aşındırma Şekilleri... 95
1. Çizik, Oluk ve Çentikler ... 95
2. Sirkler (Buz Yalağı) ... 95
3. Buzul Vadileri (Tekne Vadi) ... 95
viii
4. Asılı Vadiler ... 96
5. Fiyord... 96
6. Hörgüçkayalar ... 96
Buzul Biriktirme Şekilleri ... 96
1. Moren ... 96
2. Sandur Ovası... 96
3. Drumlinler ... 97
4. Kame ... 97
5. Kettle (Söl) ... 97
Buzul Çevresi Bölgeler Topografyası... 97
1. Erime Çukurları... 97
2. Yoğurulmuş Topraklar ... 97
3. Çelenkli Topraklar ... 97
4. Poligonal Topraklar (Taş Poligonları) ... 97
5. Şeritli Topraklar (Taş Şeritleri)... 97
6. Soliflüksiyon Taraçaları ... 97
VOLKAN TOPOGRAFYASI ... 98
Volkan Tipleri ve Dünyada Volkanizmanın Dağılışı ... 99
a. Stromboli Volkan Tipi ... 99
b. Hawai Volkan Tipi ... 99
c. Volcano Volkan Tipi ... 99
d. Pele Volkan Tipi ... 99
Volkanizma ile İlgili Yerşekilleri ... 100
1. Krater ve Kaldera... 100
2. Maar ve Diatrema ... 100
3. Volkanik Dom ve Kule... 100
4. Lav Volkanları ... 100
5. Piroklastik Volkanlar ... 100
Volkan Topografyasında Aşındırma ve Biriktirme ... 100
1. Barrancos ... 100
2. Planez... 100
3. Aşınım Kalderaları ... 100
4. Neck ve Dayk ... 100
KLİMATOLOJİ - İKLİM BİLGİSİ ... 101
Atmosfer ... 102
Atmosferin Etkileri... 102
Atmosferi Oluşturan Gazlar ... 103
Atmosferin Katları ... 104
ix
İKLİM ELEMANLARI ... 104
Sıcaklık ... 104
Sıcaklığın Yeryüzüne Dağılışını Etkileyen Faktörler ... 105
İzoterm Haritaları ... 108
Basınç... 110
Basıncın Yeryüzüne Dağılışını Etkileyen Faktörler ... 110
Alçak Basınç (Siklon)... 113
Yüksek Basınç (Antisiklon) ... 113
İzobar Haritaları ... 114
Rüzgârlar ... 114
Rüzgârın Hızı... 114
Rüzgârın Yönü... 115
Rüzgârın Esme Sıklığı (Rüzgâr Frekansı) ... 115
Rüzgâr Çeşitleri ... 116
NEMLİLİK VE YAĞIŞ ... 122
Nem ve Yağışlar ... 122
1. Mutlak Nem (Salt Nemlilik) ... 122
2. Bağıl Nem (Nispi Nem) ... 122
Yoğunlaşma ... 123
Yoğunlaşma Şekilleri ... 123
Yağışlar ... 125
Oluşumlarına Göre Yağış Çeşitleri ... 125
Yağış Biçimleri ... 125
Yağış Rejimi ... 126
Yeryüzünde Yağış Dağılışı... 126
BUZ DEVİRLERİ VE İKLİM DEĞİŞİKLİKLERİ ... 127
BÜYÜK İKLİM TİPLERİ ... 129
Başlıca Büyük İklim Tipleri ... 130
Ekvatoral İklim ... 130
Yazı Yağışlı Tropikal İklim (Subtropikal) ... 130
HİDROGRAFYA (SULAR COĞRAFYASI) ... 137
1. Denizler ve Okyanuslar ... 137
A. Dalgalar ... 138
B. Akıntılar ... 138
C. Gel-Git (Med - Cezir) ... 139
2. Akarsular ... 140
Akarsu Rejimleri ... 142
Drenaj Sistemleri ... 142
Dünya'nın Önemli Akarsuları ... 144
x
3. Göller ... 147
A. Doğal Göller ... 147
B. Yapay Göller (Barajlar) ... 147
Su Özelliklerine Göre Göller ... 148
4. Yeraltı Suları ... 148
5. Kaynak Suları ... 148
A. Artezyen Kaynaklar ... 148
B. Karstik Kaynaklar (Voklüz) ... 149
C. Fay Kaynakları ... 149
D. Yamaç (Vadi) Kaynakları ...149
E. Gayzer Kaynaklar... 150
F. Kaplıcalar ve Ilıcalar ... 150
Sulardan Faydalanma ... 151
Hidroelektrik Potansiyel ... 151
TOPRAK COĞRAFYASI ... 152
Toprağın Özellikleri ve Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler ... 153
1. Anakaya... 153
2. İklim ... 154
3. Yerşekilleri ... 154
4. Canlılar ... 154
5. Zaman ... 154
Toprak Türleri... 155
1. Zonal (Yerli Kaya Toprakları) ... 155
2. Azonal (Tasınmış Topraklar) ...155
3. İntrazonal ... 156
Toprak Taksonomisi (1975) veya 7. Toprak Sınıflandırma Sistemi ... 156
1. Entisoller ... 156
2. İnceptisoller ... 156
3. Aridisoller ... 156
4. Mollisoller... 156
5. Spodosollar... 156
6. Alfosiller ... 157
7. Ultisoller ... 157
8. Oxisoller... 157
9. Vertisoller ... 157
10. Histosoller ... 157
Heyelan ... 158
Heyelana Neden Olan Faktörler ... 158
Erozyon ... 158
Erozyonu Artıran Faktörler ... 159
xi
BİTKİ (VEJETASYON) COĞRAFYASI ... 159
Bitkilerin Yetişme Koşulları ... 160
1. İklim ... 160
2. Yerşekilleri ... 161
3. Toprak ... 161
4. Biyotik ... 161
Başlıca Bitki Toplulukları ... 161
1. Ağaç Formasyonu ... 161
2. Çalı Formasyonu ... 162
3. Ot Formasyonu ... 162
Çözümlü Test ... 164
Çözümler ... 170
3. BÖLÜM: BEŞERÎ VE EKONOMİK COĞRAFYA
BEŞERÎ COĞRAFYA ... 177NÜFUS COĞRAFYASI ... 180
Nüfusun Yapısı ... 181
Nüfusun Yaş ve Cinsiyet Piramitleri ... 182
Nüfusun Cinsiyete Göre Dağılımı ... 184
Nüfusun Eğitim Durumu ... 185
Çalışan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Dağılımı ... 185
Kırsal - Kentsel Nüfus ... 186
Nüfus Artışı ... 186
Dünya Nüfus Artışı ve Artışla İlgili Bazı Görüşler ... 186
Hızlı Nüfus Artışının Sonuçları ... 187
Nüfus Artışı ile İlgili Görüşler ... 188
Kıtalarda ve Bazı Ülkelerde Nüfus ve Nüfus Artış Oranı ... 189
Dünyada Nüfusun Dağılışı ve Bu Dağılışı Etkileyen Faktörler ... 191
Nüfus Yoğunluğu Kavramları ... 193
1. Aritmetik Nüfus Yoğunluğu ... 193
2. Tarımsal Nüfus Yoğunluğu ... 194
3. Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu ... 194
Nüfus Politikaları... 194
GÖÇLER ... 195
Dünyada Geniş Çaplı Göçlere Örnekler ... 195
Kavimler Göçü ... 195
Göçlerin Nedenleri ... 197
1. Ekonomik Nedenler ... 197
2. Doğal Nedenler... 197
xii
3. Siyasi Nedenler ... 197
4. Sosyal Nedenler ... 197
Göçlerin Sonuçları ... 197
Gidilen Yere Göre Göçler ... 198
A. İç Göçler ... 198
B. Dış Göçler ... 198
Kalma Süresine Göre Göçler... 198
A. Geçici (Mevsimlik) Göçler ... 198
B. Sürekli Göçler... 198
Beyin Göçü ... 198
YERLEŞME COĞRAFYASI ... 198
Yerleşmenin Tarihçesi ... 199
1. Mağaralar ve Ağaç Kovukları ... 199
2. Yerleşik Hayat ve Tarım Şehirleri ... 200
3. Ticaret Şehirleri ... 200
4. Liman Şehirleri... 200
5. İdari Şehirler ... 200
6. Dinî Şehirler ... 200
7. Maden Şehirleri ... 201
8. Sanayi Şehirleri ... 201
9. Turizm Şehirleri ... 201
10. Teknoloji Şehirleri ... 201
Yerleşmelerin Sınıflandırılması ... 201
Kırsal Yerleşmeler ... 202
Kent Yerleşmeleri ... 210
EKONOMİK COĞRAFYA ... 216
Gelişmişlik ve Az Gelişmişlik ... 216
Küreselleşen Ekonomi ... 220
Ekonomik Faaliyet Türleri ... 221
Tarım Faaliyetleri ... 222
Hayvancılık ... 233
Ormanlar ve Ormanlardan Faydalanma ... 235
Madenler... 236
Enerji Kaynakları ... 241
Ulaşım ... 247
Turizm ... 252
Sanayi... 255
Ticaret ... 262
Çözümlü Test ... 265
Çözümler ... 269
xiii
4. BÖLÜM: SİYASİ COĞRAFYA
SİYASİ COĞRAFYA ... 275
Siyasi Coğrafyanın Gelişimi ve Jeopolitik Teoriler ... 277
1. Kara Hâkimiyet Teorisi ... 277
2. Kenar Kuşak Teorisi... 278
3. Deniz Hâkimiyet Teorisi ... 278
4. Hava Hâkimiyet Teorisi ... 279
5. Merkezî Türk Hâkimiyet Teorisi ... 279
6. Uzay Hâkimiyet Teorisi ... 279
7. Tarihin Sonu Teorisi ... 279
8. Medeniyetler Çatışması Teorisi ... 280
9. Medeniyetlerin Bütünleşmesi Teorisi ... 280
10. Büyük Satranç Tahtası Teorisi ... 280
11. Eksen Ülkeler Hâkimiyet Teorisi ... 280
12. Entrika Çemberi Teorisi ... 280
Siyasi Coğrafyada Organizasyonlar: Devlet, Millet, Millî Devlet ... 281
Devletin Karakteristik Özellikleri ... 281
Devlet ve Ulus ... 281
Millî Devletlerin Ortaya Çıkışı ... 282
Millet ve Millî Devlet ... 282
Millî Olmayan Devletler... 282
Devletlerin Sınıflandırılması... 283
1. Etki Alanlarına Göre Devletler ... 283
2. Alanlarına Göre Devletler ... 284
3. Biçimlerine (Şekillerine) Göre Devletler ... 284
4. Gelişmişlik Seviyelerine Göre Devletler... 285
5. Günümüzde Var Olmayan Devletler ... 285
Özelliği Olan Bölgeler ve Devletlerin Fizyografik Sınıflandırılması ... 285
Dünyada Güç Mücadeleleri ... 292
Devletler Arasında Güç Mücadelesi ... 292
Milletlerarası Güç Mücadelesi ... 292
Dünyadaki Çatışma Bölgeleri ... 293
Kafkasya ... 293
Orta Asya... 294
Afrika ... 294
Pakt ve Birlikler ... 294
Birleşmiş Milletler ... 294
Avrupa Birliği (AB) ... 295
Karadeniz Ekonomik İşbirliği Teskilatı (KEİ) ... 295
xiv
Arap Birliği (Arap Ligi)... 295
Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ... 295
İngiliz Milletler Topluluğu (Commonwealth) ... 296
G7 ve G8 Ülkeleri ... 296
Gelişmekte Olan 8 Ülke (D8) ... 296
Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) ... 296
İslam İş Birliği Örgütü (İİÖ) ... 296
Şangay İş Birliği Örgütü ... 296
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Anlaşması ... 297
Kanallar ve Boğazlar ... 298
ÜLKELER COĞRAFYASI ... 301
Çözümlü Test ... 317
Çözümler ... 322
5. BÖLÜM: İNSAN - DOĞA ETKİLEŞİMİ KORUMA ALANLARI
İNSANIN DOĞAYA MÜDAHALELERİ ... 327DOĞANIN İNSANA ETKİLERİ ...328
DOĞAL AFETLER ... 329
Yer Kökenli (Jeolojik) Afetler ... 329
Atmosfer Kökenli (Meteorolojik) Afetler ... 329
JEOLOJİK AFETLER ... 330
Heyelan ... 330
Deprem ... 331
Kaya Düşmesi ... 332
METEOROLOJİK AFETLER ... 333
Çığ ... 333
Aşırı Kar... 334
Sel ve Su Baskını ... 334
Kuraklık... 335
Don ... 335
Dolu ... 336
Tipi ... 336
Fırtına ... 336
Sis... 337
Yıldırım Düşmesi ... 337
Orman Yangını ... 338
Türkiye'de Korunan Alanlar ve Turizm ... 339
Millî Park Oluşturma Konusunda Öngörülen Hususlar ... 339
Türkiye'deki Millî Parklar ... 340
Diğer Koruma Statüleri ... 345
xv
Türkiye'nin UNESCO Dünya Miras Listesinde Yer Alan Değerleri ... 347
Çözümlü Test ... 348
Çözümler ... 350
6. BÖLÜM: TÜRKİYE COĞRAFYASI
TÜRKİYE'NİN COĞRAFİ KONUMU ... 353Türkiye'nin Matematik (Mutlak) Konumu ve Sonuçları ... 353
Türkiye'nin Özel Konumu ve Sonuçları ... 354
Özel Tarihlerde Türkiye... 355
Türkiye'de Ortak Saat Kavramı ... 356
TÜRKİYE'NİN JEOPOLİTİK KONUMU ... 357
MEDENİYETLERİN ÇIKIŞ NOKTASI TÜRKİYE ... 358
Türkiye'nin Dünya Üzerindeki Coğrafi Konumu ve Avantajları ... 358
TÜRKİYE'NİN SINIRLARI ... 359
TÜRKİYE'NiN JEOLOJİK ÖZELLİKLERİ ... 361
Jeolojik Zamanlarda Türkiye... 361
Birinci Jeolojik Zaman (Paleozoik)... 361
İkinci Jeolojik Zaman (Mesozoik)... 361
Üçüncü Jeolojik Zaman (Tersiyer) ... 361
Dördüncü Jeolojik Zaman (Kuaterner)... 361
Türkiye'de Orojenik Hareketler ... 363
Türkiye'de Epirojenik Hareketler ... 363
Türkiye'de Volkanizma ... 364
Oluşumlarına ve Bulunduğu Yere Göre Dağlar ... 365
Türkiye'de Depremler ... 366
I. Dereceden Deprem Alanları ... 366
TÜRKİYE'DE YERYÜZÜ ŞEKİLLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ ... 367
TÜRKİYE'NİN BAZI OVALARI VE PLATOLARI ...368
TÜRKİYE'NİN OVALARI ... 369
Bulundukları Yere Yani Yükseltilerine Göre Ovalar ... 369
A. Kıyı Ovaları ... 369
B. İç Ovalar ... 369
TÜRKİYE'NİN PLATOLARI ... 370
TÜRKİYE'DE ÇÖZÜLME ... 370
1. Fiziksel (Mekanik) Çözülme... 370
2. Kimyasal Çözülme ... 370
TÜRKİYE'DE BAŞLICA TOPRAK TİPLERİ ... 371
1. Zonal Topraklar ... 371
2. İntrazonal Topraklar ... 372
3. Azonal Topraklar ... 372
TÜRKİYE'DE TOPRAKLARDAN YARARLANMA ... 373
TÜRKİYE'DE HEYELAN ... 373
TÜRKİYE'DE EROZYON ... 374
xvi
TÜRKİYE AKARSULARI ... 376
Türkiye Akarsularının Genel Özellikleri ... 376
Türkiye'deki Akarsu Havzaları ... 376
Türkiye'deki Başlıca Akarsular ... 377
Türkiye Akarsularının Rejimleri... 377
A. Yağmur Suları ile Beslenen Akarsular ... 377
B. Kar ve Buz Suları ile Beslenen Akarsular ... 377
C. Kaynak Suları ile Beslenen Akarsular ... 378
D. Gölden Çıkan Akarsular (Göl Ayağı) ... 378
E. Karma Rejimli Akarsular... 378
Türkiye'de Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri ... 378
Türkiye'de Akarsuların Oluşturduğu Aşındırma Şekilleri ... 378
Türkiye'de Akarsuların Oluşturduğu Biriktirme Şekilleri ... 380
TÜRKİYE'DE RÜZGÂRLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER ... 381
TÜRKİYE'DE BUZULLARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER ... 382
Türkiye'de Buzul Aşındırma Şekilleri ... 382
1. Sirkler (Buz Yalağı) ... 382
2. Buzul Vadiler (Tekne Vadiler) ... 382
Türkiye'de Buzul Biriktirme Şekilleri ... 382
Moren ... 382
TÜRKİYE'NİN YERALTI SULARI VE KAYNAKLARI ... 383
Türkiye'nin Kaynakları ... 383
1. Artezyen Kaynaklar ... 383
2. Karstik Kaynaklar (Voklüz)... 383
3. Fay Kaynakları... 383
4. Yamaç Kaynakları ... 384
Türkiye'nin Kaplıca ve Ilıcaları ... 384
TÜRKİYE'DE KARSTİK ŞEKİLLER ... 384
Türkiye'de Karstik Arazilerin Dağılışı ... 385
Türkiye'de Karstik Aşındırma Şekilleri ... 385
1. Lapya ... 385
2. Dolin (Kokurdan - Koyak - Tava)... 386
3. Uvala ... 386
4. Polye... 386
5. Obruk ... 386
6. Düden (Su yutan - Su batan) ... 386
7. Mağara ... 386
Türkiye'de Karstik Biriktirme Şekilleri ... 387
1. Traverten ... 387
2. Sarkıt, Dikit ve Sütun ... 387
TÜRKİYE'DE DALGALARIN VE AKINTILARIN OLUŞTURDUĞU ŞEKİLLER... 387
Türkiye'de Dalga Aşındırma Şekilleri ... 387
Falez (Yalıyar) ... 387
xvii
Türkiye'de Dalga Biriktirme Şekilleri ... 388
1. Kumsallar... 388
2. Kıyı Oku (Kıyı Kordonu)... 388
3. Lagün (Kıyı Set Gölü - Deniz Kulağı) ... 388
4. Tombolo (Saplı Ada) ... 388
TÜRKİYE'DE KIYI TİPLERİ ... 389
1. Boyuna Kıyılar ... 389
2. Enine Kıyılar ... 389
3. Ria Tipi Kıyılar ... 389
4. Dalmaçya Tipi Kıyılar ... 389
5. Limanlı Kıyılar ... 390
TÜRKİYE'DE GÖLLER ... 390
A. Doğal Göller ... 391
1. Yerli Kaya Gölleri ... 391
2. Set Gölleri ... 391
B. Yapay (Baraj) Göller ... 392
TÜRKİYE'NİN İKLİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER VE TÜRKİYE'DE İKLİM ELEMANLARI ... 393
Matematik Konumun İklime Etkisi... 393
Özel Konumun İklime Etkisi ... 393
a. Etrafındaki Denizlerin Etkisi ... 393
b. Yükselti ... 393
c. Dağların Uzanışı ... 393
d. Etrafındaki Basınç Merkezlerinin Etkisi ... 393
e. Bakı ... 393
TÜRKİYE'DE SICAKLIK ... 394
Türkiye'nin Yıllık Ortalama Sıcaklık Haritası ... 394
Türkiye Ocak Ayı İndirgenmiş İzoterm Haritası ... 394
Türkiye Temmuz Ayı İndirgenmiş İzoterm Haritası ... 395
Türkiye Yıllık Sıcaklık Farkı Haritası ... 395
TÜRKİYE'Yİ ETKİLEYEN BASINÇ MERKEZLERİ ... 395
TÜRKİYE'Yİ ETKİLEYEN RÜZGÂRLAR ... 396
TÜRKİYE'DE NEM VE YAĞIŞ ... 397
Oluşumuna Göre Yağış Çeşitleri ... 397
Türkiye'de Yağışın Fazla Olduğu Yerler ... 397
Türkiye'de Yağışın Az Olduğu Yerler ... 397
TÜRKİYE'DE İKLİM TİPLERİ ... 398
Karadeniz İklimi ... 398
Akdeniz İklimi... 399
Karasal İklim ... 399
Sert Karasal İklim ... 399
Step İklimi ... 400
TÜRKİYE'NİN BİTKİ ÖRTÜSÜ ... 400
1. Ormanlar... 400
xviii
2. Maki ... 401
3. Bozkır ... 402
4. Yüksek Dağ Çayırları... 402
TÜRKİYE'DE NÜFUS VE YERLEŞME ... 404
Türkiye'de Nüfus Sayımları ...404
Nüfus Artışı ve Sonuçları ... 404
Türkiye'de Nüfusun Dağılışını Etkileyen Faktörler ... 406
1. Doğal Faktörler ... 406
2. Beşerî ve Ekonomik Faktörler ... 407
Türkiye'de Nüfusun Seyrek Olduğu Yerler ... 407
Türkiye'de Nüfusun Sık Olduğu Yerler ... 408
Türkiye'de Nüfus Yoğunlukları ... 408
1. Aritmetik Nüfus Yoğunluğu ... 408
2. Tarımsal Nüfus Yoğunluğu ... 409
3. Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu ... 409
Türkiye Nüfusunun Özellikleri (Nüfusun Yapısı) ... 410
1. Türkiye'de Nüfusun Yaş Gruplarına Göre Dağılımı ... 410
2. Türkiye'de Nüfusun Cinsiyete Göre Dağılımı ... 412
3. Türkiye'de Çalışan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Dağılımı ... 412
4. Türkiye'de Nüfusun Eğitim Durumu ... 412
5. Türkiye'de Kırsal - Kentsel Nüfus ... 413
Türkiye'de Nüfus Politikaları ... 414
Gelecekte Türkiye Nüfusu ... 415
TÜRKİYE'DE GÖÇLER ... 415
1. Türkiye'de Nedenlerine Göre Göçler ... 415
2. Türkiye'de Mekânlara Göre Göçler ... 416
İç Göçler ... 416
Dış Göçler... 417
3. Türkiye'de Zamana Göre Göçler ... 417
Sürekli Göçler ... 417
Mevsimlik Göçler ... 417
TÜRKİYE'DE YERLEŞME ... 418
Yerleşmenin Tarihçesi ... 418
Türkiye'de Yerleşmeyi Etkileyen Faktörler ... 420
1. Beşerî ve Ekonomik Faktörler ... 420
2. Fiziki Faktörler ... 420
Türkiye'de Yerleşme Şekilleri ... 420
Yerleşmelerin Sınıflandırılması ... 420
A. Köy Altı Yerleşmeleri ... 422
B. Kent Yerleşmeleri ... 425
Türkiye'de Mesken Tipleri ... 428
1. Ahşap Meskenler ... 428
2. Toprak (Kerpiç) Meskenler... 428
3. Taş Meskenler ... 428
xix
TÜRKİYE'NİN EKONOMİK COĞRAFYASI ... 430
Türkiye'nin Ekonomisini Etkileyen Faktörler ... 430
A. Coğrafi Konum ... 430
B. Yerşekilleri ... 430
C. İklim... 430
D. Nüfus Yerleşme ... 431
TÜRKİYE'DE ARAZİ KULLANIMI ... 431
Türkiye'de Yerşekillerinin Arazi Kullanımına Etkileri ... 431
TÜRKİYE'DE TOPRAKLARDAN YARARLANMA ... 432
TÜRKİYE'DE TARIM (ZİRAAT) ... 433
Türkiye'de Tarımı Etkileyen Doğal Faktörler ... 433
A. İklim ... 433
B. Yerşekilleri ... 434
Türkiye'de Tarımı Etkileyen Beşerî Faktörler ... 434
1. Sulama ... 434
2. Tarımda Makine Kullanımı ... 434
3. Gübreleme ... 434
4. Tohum Islahı ... 434
5. Toprak ve Bakımı ... 434
6. Zirai mücadele (İlaçlama) ... 434
7. Tarımı Destekleyen Kuruluşlar... 435
8. Pazarlama ... 435
Bitkisel Üretim... 435
Tahıllar ... 435
Baklagiller ... 437
Sanayi Bitkileri ... 438
Yağ Bitkileri ... 439
Yem Bitkileri ... 440
Meyvecilik ... 440
Sebzecilik ... 442
Seracılık... 442
Turfandacılık ... 442
TÜRKİYE'DE HAYVANCILIK ... 442
Hayvancılığı Etkileyen Faktörler ... 443
Türkiye'de Hayvan Varlığı ve Coğrafi Dağılışı ... 443
1. Küçükbaş Hayvancılık ... 443
2. Büyükbaş Hayvancılık ... 444
3. Kümes Hayvancılığı... 445
4. İpek Böcekçiliği ... 445
5. Arıcılık... 445
6. Su Ürünleri... 445
TÜRKİYE'DE ORMANCILIK ... 446
Ormanlardan Yararlanma ve Orman Ürünleri ... 446
Ormancılığın Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi ... 446
xx
TÜRKiYE'DE MADENLER ... 447
Madenciliğin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi ...450
TÜRKiYE'DE ENERJi ... 450
Türkiye'de Enerji Kaynakları ... 452
Taş Kömürü ... 452
Linyit ... 452
Petrol ... 453
Doğalgaz ... 453
Rüzgâr Gücü ... 453
Güneş Enerjisi ... 454
Jeotermal Enerji... 454
Nükleer Enerji (Radyoaktif mineraller) ... 454
TÜRKİYE'DE SANAYİ ... 454
Sanayinin Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi ... 455
Türkiye'de Sanayinin Gelişimi ... 455
Sanayide Planlı Devre ... 456
Sanayi Kolları ... 457
Besin Sanayii ... 457
Un ve Unlu Mamuller Sanayii ... 457
Şeker Sanayii ... 458
Çay Sanayii ... 458
Yağ Sanayii ... 458
Süt ve Süt Ürünleri Sanayii... 458
Konserve Sanayii... 458
Tütün ve İspirtolu İçki Sanayii ... 458
Dokuma, Deri ve Giyim Eşyası Sanayii ... 458
Maden Sanayii ... 459
Makine Sanayii ... 459
Petro - Kimya Sanayii ... 459
Çimento, Cam ve Seramik Sanayii ... 459
Orman Ürünleri Sanayii ... 459
TÜRKİYE'DE ULAŞIM ... 460
Türkiye'de Ulaşımı Etkileyen Doğal ve Beşerî Faktörler ... 460
Doğal Faktörler ... 460
Beşerî ve Ekonomik Faktörler ... 460
TÜRKİYE'DE TİCARET ... 463
İç Ticaret ... 463
Dış Ticaret ... 464
Transit Ticaret ... 465
Serbest Ticaret Bölgeleri ... 465
Ülkemizde Serbest Ticaret Bölgeleri ... 466
TÜRKİYE'DE BORU HATLARI ... 466
Türkiye İçinde Boru Hatları ... 467
xxi
Doğalgaz Boru Hatları ... 467
Doğalgaz Yeraltı Depolama Tesisleri ... 467
TÜRKİYE'DE KÜLTÜR VE TURİZM ... 468
Türkiye'de Turizmi Etkileyen Faktörler ... 468
Doğal Faktörler ... 468
Beşerî Faktörler ... 468
Türkiye'nin Turistik Değerleri ... 469
A. Doğal Güzellikler ... 469
B. Tarihî Değerler... 470
TÜRKİYE'DE HİZMET SEKTÖRÜ ... 471
İSTATİSTİKİ BÖLGE BİRİMLERİ SINIFLANDIRMASI (İBBS) ... 472
BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ ... 474
Zonguldak - Bartın - Karabük (ZBK) Projesi ... 475
Doğu Karadeniz Projesi (DOKAP) ... 475
Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi ... 475
Doğu Anadolu Projesi (DAP) ... 475
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ... 476
Çözümlü Test ... 477
Çözümler ... 483
KAYNAKLAR ... 487
ALAN EĞİTİMİ
COĞRAFYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMI ... 491Program Değişikliği ... 491
Program Yaklaşımı ... 491
TÜRK MİLLÎ EĞİTİMİNİN AMAÇLARI ... 494
Genel Amaçlar ... 494
COĞRAFYA DERSİ ÖĞRETİMİ PROGRAMININ UYGULAMASI İLE İLGİLİ AÇIKLAMALAR ... 494
COĞRAFYA DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININI GENEL AMAÇLARI ... 496
YAPILANDIRMACILIK ... 497
Bilişsel Yapılandırmacılık ... 497
Sosyal Yapılandırmacılık ... 497
Radikal Yapılandırmacılık ... 498
Yapılandırmacı Eğitim Programları ... 498
KAVRAM ÖĞRETİMİ ... 499
Coğrafya Öğretiminde Kavramların Yeri ve Önemi ... 500
Coğrafya Derslerinde Kavram ve Terim Öğretimi ... 500
Kavram Haritaları ... 502
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE KAZANIM VE BECERİLERİN YAPILANDIRILMASI ... 503
Kanıt Kullanma Becerisi... 505
Harita Becerisi ... 505
xxii
Gözlem Becerisi... 506
Arazi Çalışmaları ... 506
Coğrafi Sorgulama Becerisi ... 506
Tablo, Grafik ve Diyagram Hazırlama ve Yorumlama ... 506
Zamanı Algılama Becerisi ... 507
Değişim ve Sürekliliği Algılama Becerisi ... 507
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE DEĞERLER ... 510
Değerle İlgili Diğer Kavramlar ... 510
Karakter Eğitimi ... 512
COĞRAFYA DERSİ ÖĞRENME ALANLARI ... 513
Çözümlü Test ... 515
Çözümler ... 517
COĞRAFYA ÖĞRİTİMİNDE YAKLAŞIMLAR ... 520
Proje Tabanlı Öğrenme ... 520
Araştırma Ödevleri ve Projeler... 521
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE ÇOKLU ZEKÂ ... 522
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE İŞ BİRLİKLİ ÖĞRENME ... 527
İş Birlikli Öğrenmenin Temel Koşulları ... 528
İş Birlikli Öğrenme Teknikleri... 530
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE 5E MODELİ ... 530
ARAŞTIRMA İNCELEME YOLUYLA ÖĞRENME ... 531
Araştırma - İnceleme Yoluyla Öğrenme Yaklaşımında Öğretmen ve Öğrencinin Görevi... 532
Araştırma - İnceleme Yoluyla Öğrenme Yaklaşımının Özellikleri ... 532
Araştırma - İnceleme Yoluyla Öğrenme Yaklaşımının Yararları ... 532
Araştırma - İnceleme Yoluyla Öğrenme Yaklaşımının Aşamaları ... 533
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE BEYİN TEMELLİ ÖĞRENME ... 533
Hebb'in Kuramı ... 534
Nörofizyolojik Temilli Öğritim İlkeleri ... 534
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE 4MAT ÖĞRENME YAKLAŞIMI (MCCARTHY ÖĞRENME STİLİ MODELİ) ... 536
1. Tip Öğrenenler (İmgesel Öğrenenler) ... 537
2. Tip Öğrenenler (Analitik Öğrenenler) ... 537
3. Tip Öğrenenler (Sağduyulu Öğrenenler) ... 538
4. Tip Öğrenenler (Dinamik Öğrenenler) ... 538
4MAT Öğrenme Döngüsü Tamamlanırken İzlenen Sağ ve Sol Mod Teknikleri ... 538
COĞRAFYA EĞİTİMİNDE ELEŞTİREL DÜŞÜNME ... 540
Düşünme Becerileri ... 540
Eleştirel Düşünme Eğilimleri ... 540
Eğitimi Programlarının Hedefi Olarak Eleştirel Düşünme ... 541
Eleştirel Düşünme Eğitimi ... 541
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE YANSITICI ÖĞRENME ... 542
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE ÖĞRENMEYİ ÖĞRENME ... 544
Öğrenmeyi Öğrenmenin Temeli Olarak Düşünmeyi Öğrenme ... 545
Öğrenmeyi Öğrenme Nedir?... 546
Öğrenmeyi Öğrenmede Öğretmen ... 547
xxiii
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE ÖĞRETİM YÖNTEM VE TEKNİKLERİ ... 549
1. Anlatım... 549
2. Soru - Cevap... 549
3. Grup Tartışması ... 550
4. Okuma ... 550
5. Workshop (Çalıştay / Düşünme Atölyesi) ... 551
6. Gezi - Gözlem ... 551
7. Gösteri (Demonstrasyon)... 551
8. Örnek Olay... 551
9. Beyin Fırtınası... 552
10. Altı Şapkalı Düşünme Tekniği ... 552
11. İstasyon ... 553
12. Tartışma Yöntemi ... 553
13. Benzetim (Simülasyon) ... 554
14. Problem Çözme ... 554
15. Laboratuvar Çalışma Tekniği ... 554
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE KULLANILAN ARAÇ VE GEREÇLER ... 555
Öğretimde Materyal Kullanımı ... 556
Materyal Kullanımında Dikkat edilecek noktalar ... 556
Materyal Geliştirme ... 556
Materyal Geliştirmede Dikkat Edilecek Noktalar ... 557
Materyal Geliştirme ve Tasarım İlişkisi... 557
Eğitimde Materyal Tasarımı ve Tasarım İlkeleri ... 558
Coğrafya Öğretiminde Kullanılabilecek Araç - Gereçler ... 559
Grafikler ve Şekiller... 561
Kartogramlar ... 563
Üç Boyutlu Materyaller... 565
Görsel İşitsel Araçlar... 566
Elektronik Materyaller ... 567
Bilgisayar Destekli Eğitim ... 570
Çözümlü Test ... 575
Çözümler ... 577
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE ÖLÇME DEĞERLENDİRME ... 580
Ölçme ve Değerlendirmenin Amacı ... 580
Eğitiminde Kullanılan Ölçme Araçları ve Özellikleri ... 580
Ölçme Araçlarının Seçimi ... 581
Öğrenciyi Çok Yönlü Tanımaya Dönük Coğrafya Dersi Ölçme Araçları ... 582
COĞRAFYA ÖĞRETİMİNDE COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİ (CBS) ... 587
Coğrafya Öğretiminde Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)... 587
Çözümlü Test ... 590
Çözümler ... 592
KAYNAKLAR ... 595
