TRANSFORMATION OF OWNERSHIP AND ITS CONSEQUENCES

(1)

ﱡﺪﺒﺗ ِّﺗﱰﳌا رﺛﺎﻵاو ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ل ﺔﺒ

ﻪﻴﻠﻋ

Soner DUMAN^a İbrahim ALBAKKAR^b

ﺺّﺨﻠﳌ

ﱃإ ﺔﺳارِّﺪﻟا ﻩﺬﻫ فﺪﺗﻬ ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﻢﺗﻬﻼﻣﺎﻌﻣ ﰲ ﺎﻤﱠﻴﺳ ﻻ ؛ﺔﱠﻴﻣﻮﻴﻟا سﺎﱠﻨﻟا ةﺎﻴﲝ ﺎًﻘﻴﺛو ﺎًﻃﺎﺒﺗرا ﻂﺒﺗﺮﺗ ﺔﻟﺄﺴﻣ نﺎﻴﺑ

و ﻢﺗﻬﺎﻗﻼﻋ

ﱠﻴﻋﺎﻤﺘﺟﻻا ﻢﻬﻨﻴﺑ ﺎﻤﻴﻓ ﺔ ﻦﻋ ﺞﺘﻨﻳ ﺎﻣو ،ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﺔﻟﺄﺴﻣ ﻲﻫو ،

لﱡﺪﺒﱠﺘﻟا اﺬﻫ

ﻦﻣ ﻷا مﺎﻜﺣ . ﻚﻟذ لﺎﺜﻣ ﺐﺴﻜﻟا ةﺮﻫﺎﻇ

ماﺮﳊا

؛ ﺚﻴﺣ ﻞﻘﺘﻨﻳ لﺎﳌا ﺎﻬﻴﻓ ا ﺔﱠﻴﻜﻠِﻣ ﻦﻣ ﺑ ةﺪﻳﺪﺟ ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﱃإ ﺐﺳﺎﻜﻟ ﺑ وأ ﺔﺛارﻮﻟا ﻖﻳﺮﻄ

ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا دﻮﻘﻌﻟا رﻮﺻ ﻦﻣ ةرﻮﺼ

ﻚﻟذ ﲑﻏو ﺔﺒﳍاو ﻊﻴﺒﻟﺎﻛ ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﻖﻳﺮﻄﺑ لﺎﳌا ﺐﺴﺘﻛا يﺬﱠﻟا ﺺﺨﱠﺸﻟا ﺔﱠﻣذ ﻰﻠﻋ ﺮﺼﺘﻘﺗ ﺔﺿرﺎﻋ ﺔﻔﺻ ﻲﻫ ﺔﻣﺮﳊا ﻩﺬﻫ ﻞﻬﻓ،

؟مﱠﺮﳏ ﻦﻣ ؟ﺪﻳﺪﳉا ﻚﻟﺎﳌا ﱃإ ﻪﻌﻣ ﻞﻘﺘﻨﺗ لﺎﻤﻠﻟ ﺔﻣزﻼﻣ ﺔﻔﺻ ﺎﱠ�أ مأ ﱠنأ ﺢﻀﱠﺘﻳ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﺔﻟﺄﺴﻣ ﺔﺳارد لﻼﺧ

ﱠنأ ﱠﻻإ ﻪﺘﻘﻴﻘﺣ ﰲ لﱠﺪﺒﺘﻳ ﱂ لﺎﳌا ﱠنأ ﻦﻣ ﻢﻏﱠﺮﻟﺎﺒﻓ ،ﺔﱠﻴﻌﻗاﻮﻟا بﺎﺒﺳﻸﻟ ﺎﻤﻛ ءﺎﻴﺷﻷا ﻰﻠﻋ اًﺮﺛأ ﺔﱠﻴﻋﺮﱠﺸﻟا بﺎﺒﺳﻸﻟ ﱡﺪﺒَﺗ

ﺐﺒﺳ ل

ﻜﱡﻠﲤ ﻪﻠﻌﺟ ﻪ ًﻻِّﺪﺒﺘﻣ ﺎًﻤﻜﺣ تﱠﲑﻐﺗ ﺪﻗ ﲔﻌﻟا تاذ ﱠنﺄﻛو .

اﺬﻫ رﺎﺳ ﺪﻘﻟ ﺚﺤﺒﻟا

د ﰲ ﺔﺳار ﱡﺪﺒﺗ ِّﺗﱰﳌا رﺛﺎﻵاو ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ل ﻪﻴﻠﻋ ﺔﺒ

ﻟا ﺔﺳارد لﻼﺧ ﻦﻣ ةﺪﻋﺎﻘ

:ﺔﱠﻴﻬﻘﻔﻟا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ"

"تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﻮﻘﻳ ﻚﻠﳌا ،ﺎﺗﻬاﺪِّﻴﻘﻣو ،ﺎﳍ ىﺮﺧﻷا ﻎﻴِّﺼﻟاو

ﺾﻌﺑ ﺮْﻛِذو ،ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﺪﻨﻋ ﺎﻬﺘﱠﻴﺠﺣو ،ﻲﻋﺮﱠﺸﻟا ﺎﻫﺪﻨﺘﺴﻣو

ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ﻰﻠﻋ ﺖﻴﻨُﺑ ﱵﱠﻟا رﻮﱡﺼﻟا دﺎﺒﻌﻟا ﰲ

تﺎﻋﱪﱠﺘﻟاو تا ﺎﻤﱠﻴﺳﻻ ؛ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا تﻼﻣﺎﻌﳌاو

نﻮﺒﺴﻜﻳ ﻦﻳﺬﱠﻟا داﺮﻓﻷا ﺔﻠﻣﺎﻌﻣ

،ماﺮﳊا ﱃإ ﻚﻟذ ﺪﻌﺑ ﺚﺤﺒﻟا ﻞﻘﺘﻧا ﰒ ﻢﻫأ ﻦﻣو ؛ةﺮﺻﺎﻌﳌا تﻼﻣﺎﻌﳌا ﰲ ﺔﱠﻴﻬﻘﻔﻟا ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ﻖﻴﺒﻄﺗ لﺎﳎ ﺮﻛذ

ﻚﻠﺗ رﻮﱡﺼﻟا

ﱃإ ﺔﱠﻳرﺎﺠِّﺘﻟا ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا تﺎﺴﱠﺳﺆﳌا لﱡﻮﲢو ،ﻲﻔﻴﻇﻮﻟا لﻼﻐﺘﺳﻻا ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨﻟا ﺐﺴﻜﻟا :ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ﺎﻬﻴﻠﻋ ﻖِّﺒﻄﻧ نأ ﻦﻜﳝ ﱵﱠﻟا

،ﺔﱠﻴﻣﻼﺳإ ﺔﱠﻴﻟﺎﻣ تﺎﺴﱠﺳﺆﻣ ﺔﱠﻳرﺎﺠِّﺘﻟا فرﺎﺼﳌا ﻊﻣ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا ﻦﻣ ﻞﺻﺎﳊا ﺐﺴﻜﻟا و

و ، ﲔﻣﺄﱠﺘﻟا دﻮﻘﻋ ﻦﻣ ﻞﺻﺎﳊا ﺐﺴﻜﻟا

، و

ﻟا ﺐﺴﻜﻟا .ﺔﻫﻮﺒﺸﳌا تﻼﻣﺎﻌﳌا ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨ ﺎﻤﱠﻴﺳ ﻻ ؛ﺔﱠﻴﻬﻘﻔﻟا تﺎﻘﻴﺒﻄﱠﺘﻟﺑﺎ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ﻂﺑﺮﺗ ةدﺮﻔﻣ ﺔﻘﺑﺎﺳ ﺔﺳارد دﻮﺟو مﺪﻋ ﰲ ﺔﺳارِّﺪﻟا ﻩﺬﻫ ﺔﱠﻴﳘأ ﻦﻤﻜﺗو اﺬﻫ

ﺔﱠﻴﻬﻘﻔﻟا عوﺮﻔﻟا ﻦﻣ ﲑﺜﻜﻟا ﰲ ةﺪﻋﺎﻘﻟا لﻮﺧدو ،ﺎﻬﻨﻣ ةﺮﺻﺎﻌﳌا

.

ﺢﻴﺗﺎﻔﳌا تﺎﻤﻠﻜﻟا :

ﻘﻔﻟا ﻪ – لﱡﺪﺒﺗ – ﻚﻠِﻣ – ﺐﺴﻛ ﺔﱠﻴﻟﺎﻣ تﻼﻣﺎﻌﻣ-

.

  

كرﺎﺸﳌا ذﺎﺘﺳﻷاa

،

�رﺎﻜﺻ ﺔﻌﻣﺎﺟ [email protected]

،ةرﻮﺘﻛد ﺐﻟﺎﻃb

[email protected]

(2)

|726|

bilimname XXXVIII, 2019/2 CC BY-NC-ND 4.0

MÜLKİYETİN SEBEBİNİN TEBEDDÜLÜ VE BU TEBEDDÜLÜN ETKİLERİ Bu çalışma insanlarıngünlük hayatlarıyla, özellikle debirbirleriyle kurdukları malî ilişkilerle güçlü bir bağlantısı olan bir konuyu ele almayı hedeflemektedir.

Çalışmanın konusu “mülkiyet sebebinin tebeddülü ve bu tebeddülün fıkhî hükümlere etkisi”dir. Buna örnek olarak haram kazanç, bir malın mülkiyetinin satış, hibe vb. gibi mülkiyet intikal yollarından biriyle yeni bir kişiye ait hale gelmesi gibi hususlar zikredilebilir Çalışmada “mülkün sebebinin tebeddülü zâtının tebeddülünün makâmına kâimdir” kaidesinin anlamı, hukuki dayanakları ve fıkıhçılar açısından ne şekilde hüccet olarak kullanıldığı incelenmektedir. Aynı şekilde çalışmada; söz konusu kuralesas alınarak oluşturulan bazı yöntemler ve fıkıhçıların haram kazanç elde eden kişilerle kurulan ilişki hakkındaki görüşleri, aktarılarak ortaya konmaktadır. Yine bu fıkıh kaidesinin çağdaş dönemdeki malî konularda kullanım alanları incelenmiştir.

Günümüzde bu kaidenin uygulanabileceği en önemli örnekler şunlardır: Görevi kötüye kullanmaktan kaynaklanan kazanç, konvansiyonel mali-ticari kuruluşların İslami kuruluşlara dönüşümü Çalışma, bu kaideyi özellikle de çağdaş fıkıh uygulamalarıyla ilişkilendiren ve bu kaideyi fıkhın birçok alt kolunda tatbik eden müstakil bir çalışmanın bulunmuyor olması nedeniyle önem arz etmektedir.

[Geniş Türkçe Öz, çalışmanın sonunda yer almaktadır.]

  

TRANSFORMATION OF OWNERSHIP AND ITS CONSEQUENCES This study aims to discuss an important issue that is directly related to the daily life of people, in particular, during their financial transactions and their social life. In detail, the article is discussing the method of transferring the ownership and its consequences such as illegal or forbidden earning that transfer the ownership from an owner to a new owner in a form of contract, for instant, selling or giving away. The research will also talk about the concept of transferring ownership, its legitimate reference and the argument of scholars about it. Moreover, in attempt to illustrate its significance, this study will mention some important examples of this concept as well as opinions of some scholars about how to treat individuals who illegally earn. One of the most important examples that matches this concept is the revenue that comes from the exploitation of occupation and transferring the financial-commercial organizations to Islamic-financial organizations. To the best of our knowledge, no previous researchers connect this concept with the jurisprudential applications, especially the recent ones and its interference with other jurisprudential branches.

[The Extended Abstract is the end of article.]

(3)

|727|

  

ٌﺔَﻣِّﺪَﻘُﻣ تاروﺮﱠﻀﻟا ﺪﺣأ لﺎﳌا ﱪﺘﻌﻳ سﺎﱠﻨﻟا ﲔﺑ ﻪﻟواﺪﺗو ﻪﺘﻴﻤﻨﺘﺑ ﻚﻟذو ،ﻪﻈﻔﺣ ﱃإ ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا ﺖﻋد ﱵﱠﻟا ﺲﻤﳋا

. ﻻ ﻪﺘﻌﻴﺒﻄﺑ نﺎﺴﻧﻹﺎﻓ

لﺎﳌا ﻞﻴﺼﲢ ﱃإ ﻲﻌﱠﺴﻟﺑﺎ ،ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﻢﺗﻬﻼﻣﺎﻌﺗ ﰲ ﻦﻳرﺬﺣ اﻮﻧﻮﻜﻳ نأ داﺮﻓﻷا ﻦﻣ ﺐﱠﻠﻄﺘﻳ اﺬﻫو ،ﻩﲑﻏ ﻊﻣ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا ﻦﻋ ﲏﻐﺘﺴﻳ ﱠﲟر يﺬﱠﻟا ثِّرﻮﳌا ﻦﻣ لﺎﳌا ﻞﻘﺘﻨﻳ ذإ ؛ثاﲑﳌا ﰲ ﺎﻤﻛ ًّ�ﱪﺟ ﻚﻠﻤﱠﺘﻟا نﻮﻜﻳ ﺪﻗ نﺎﻴﺣﻷا ﺾﻌﺑ ﰲ ﻦﻜﻟ ،ﺎًﻋﺮﺷ ٍﺰﺋﺎﺟ ٍﻖﻳﺮﻄﺑ ﺎ

ﰲ ﺎﻤﻛ ًّ�رﺎﻴﺘﺧا لﺎﳌا لﺎﻘﺘﻧا نﻮﻜﻳ وأ ،ﱠﻞﺟو ﱠﺰﻋ ﷲ ىﻮﻘﺗ ﻰﻠﻋ صﺮﳛ يﺬﱠﻟا ثراﻮﻟا ﱃإ ٍّﻲﻋﺮﺷ ﲑﻏ ٍﻖﻳﺮﻄﺑ لﺎﳌا ﺐﺴﺘﻛا ﺔﱠﻘﺸﳌاو جﺮﳊا ﻊﻘﻴﻓ ،ﺎًﻀﻳأ ﺔﻋوﺮﺸﻣ ﲑﻏ قﺮﻄﺑ ﻪﺒﺴﺘﻛا ﺪﻗ نﻮﻜﻳ ﺎﱠﲟر لﺎﻤﻠﻟ ﻚﻟﺎﳌا ﻦﻜﻟو ،ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا ﺔﱠﻴﻋﺮﱠﺸﻟا دﻮﻘﻌﻟا ﺘﻧا ﻦﻣ ﻰﻠﻋ يﺬﱠﻟا لﺎﳌﺑﺎ ﺔﻘِّﻠﻌﺘﳌا مﺎﻜﺣﻷا ﺔﻓﺮﻌﻣ ﰲ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﺮﺛأ ﻦﻋ ﻒﺸﻜﻴﻟ ﺚﺤﺒﻟا اﺬﻫ ءﺎﺠﻓ ،ﻪﻴﻟإ لﺎﳌا ﻞﻘ

.ٍعوﺮﺸﻣ ٍﻖﻳﺮﻄﺑ ﻪﻴﻟإ ﻞﺻو :ﻲﻋﺮﱠﺸﻟا ﺎﻫﺪﻨﺘﺴﻣو (تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ٌﻢﺋﺎﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ) ةﺪﻋﺎﻗ ﲎﻌﻣ

:ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﲎﻌﻣ ﻏ ﱃإ ﻪﺑ ﻞﺻﻮَﺘُـﻳ ءﻲﺷ ﱡﻞﻛ ﻮﻫ :ﺔﻐﻟ ﺐﺒﱠﺴﻟا ﻩﲑ

. ﻪﻣﺪﻋ ﻦﻣ مﺰﻠﻳو ،دﻮﺟﻮﻟا ﻩدﻮﺟو ﻦﻣ مﺰﻠﻳ ﺎﻣ :حﻼﻄﺻﻻا ﰲو1

ﻪﺗاﺬﻟ مﺪﻌﻟا

، 2

.ﻪﺘﱠﻠﻋ يأ :ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳو 3

ﺎﻫﱡﲑﻐﺘﺑ ﻢﻜﳊا ﲑﻐﺘﻳ ﱵﻟا نﺎﻴﻋﻷا ﻚﻠﲤ بﺎﺒﺳأو ٌﺺﺨﺷ ﻒﻠﳜ نﺄﻛ ؛ﺔﱠﻴِﻔَﻠَﳋا ﻲﻫ

ءاﻮﺳ ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا دﻮﻘﻌﻟا وأ ﺔﺛارﻮﻟا ﻖﻳﺮﻄﺑ ﻚﻟذو ؛ﻪﻜﻠﻣ ﰲ ﺮﺧأ ﺎًﺼﺨﺷ ﺎًﻋﱡﱪﺗ مأ ًﺔﺿوﺎﻌﻣ دﻮﻘﻌﻟا ﻚﻠﺗ ﺖﻧﺎﻛأ

. 4

تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ :

ﻪﻨﻴﻋو ﻪﺴﻔﻧ ءﻲﱠﺸﻟا تاذ .

ﲎﻌﻣو5

"

تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ

"

.ﻪﻠﻤﻋ ﻞﻣﺎﻋ :يأ

6

:ةﺪﻋﺎﻘﻠﻟ ﱄﺎﲨﻹا ﲎﻌﳌا ،ﺎًّﻴﻤﻜﺣ وأ ﺎًّﻴﻘﻴﻘﺣ ﱡﲑﻐﱠﺘﻟا اﺬﻫ نﺎﻛأ ءاﻮﺳ ؛ﺎﺗﻬﺎﻔﺻ ﱡﲑﻐﺘﻟ ﺎًﻌﺒﺗ ﺔﻣﺮﳊاو ِّﻞﳊا ﺚﻴﺣ ﻦﻣ ﺎﻬﻣﺎﻜﺣأ ﱠﲑﻐﺘﺗ نﺎﻴﻋﻷا ﱠنإ .ﺔﻟﺎﺤﺘﺳﻻﺑﺎ ﻰﻤﺴُﻳ ﺎﻣ ﻮﻫو ،ٍّﻞﺧ ﱃإ ﺮﻤﳋا بﻼﻘﻧﺎﻛ ،ىﺮﺧأ ﲔﻋ ﱃإ ﺔﺴﺠﱠﻨﻟا ﲔﻌﻟا بﻼﻘﻧا :ّﻲﻘﻴﻘﳊا لﻮﺤﱠﺘﻟا لﺎﺜﻤﻓ

ِّﻲﻤﻜﳊا ﱡﲑﻐﱠﺘﻟا لﺎﺜﻣو –

ﺎﻨﺜﲝ عﻮﺿﻮﻣ ﻮﻫو ءﻲﱠﺸﻟا ﻚﻟذ ﱡﺪَﻌُـﻳ ،ﺎﻣ ٍءﻲﺷ ﻚﱡﻠﲤ ﺐﺒﺳ لﱠﺪﺒَﺗ اذإ ﻪﱠﻧأ يأ ؛ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ-

.ط ،ﺪﻤﳏ ﺦﻴﺸﻟا ﻒﺳﻮﻳ :ﻖﻴﻘﲢ ،حﺎﺤﺼﻟا رﺎﺘﳐ ،يزاﺮﻟا ﺮﻜﺑ ﰊأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ1

،ﺔﻳﺮﺼﻌﻟا ﺔﺒﺘﻜﳌا :توﲑﺑ) ،5 ص ،(م1999

. 140

2

ﻲﺣﻮﺘﻔﻟا ﺪﲪأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ ﻲﻠﻴﺣﺰﻟا ﺪﻤﳏ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﲑﻨﳌا ﺐﻛﻮﻜﻟا حﺮﺷ ،(رﺎﺠﻨﻟا ﻦﺑا) ﻲﻠﺒﻨﳊا

- .ط ،دﺎﲪ ﻪﻳﺰﻧ ﻲﻤﻠﻌﻟا ﺚﺤﺒﻟا ﺰﻛﺮﻣ :ﺔﻜﻣ)،1

،ىﺮﻘﻟا مأ ﺔﻌﻣﺎﲜ ،(ه1408

/1 . 455

3

.ط ،ﺎﻗرﺰﻟا ﺪﲪأ ﻰﻔﻄﺼﻣ :ﻪﻴﻠﻋ ﻖﻠﻋو ﻪﺤﺤﺻ ،ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا حﺮﺷ ،ﺎﻗرﺰﻟا ﺪﻤﳏ ﺪﲪأ ،ﻢﻠﻘﻟا راد :ﻖﺸﻣد) ،2

ص ،(م1989 . 467

.ط ،ﺔﻴﻟﻮﺻﻷاو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻠﻟ ﺪﻳاز ﺔﻤﻠﻌﻣ ،ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻦﻣ ﺔﻨﳉ4

،ﺔﻴﻋﺎﺒﻄﻟا ﺔﻋﻮﻤﻟﻤﺠا :توﲑﺑ) ،1 ،(م2013

/14 . 11

.ط ،يرﺎﻴﺑﻷا ﻢﻴﻫاﺮﺑإ :ﻖﻴﻘﲢ ،تﺎﻔﻳﺮﻌﺘﻟا ،ﱐﺎﺟﺮﳉا ﺪﻤﳏ ﻦﺑ ﻲﻠﻋ5

،ﰊﺮﻌﻟا بﺎﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،1 (ـﻫ1405

ص ، . 143

ص ،ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا حﺮﺷ ،ﺎﻗرﺰﻟا ﺪﲪأ6

. 467

(4)

|728|

.ًﺔﻘﻴﻘﺣ ﻮﻫ لّﺪﺒﺘﻳ ﱂ نإو ،ﺎًﻤﻜﺣ ًﻻِّﺪﺒﺘُﻣ

7

ﲔﻌﻟا تاذ ﱡﲑﻐﺗ ﺔﻟﺰﻨﲟ ﻚﻟذ نﺎﻛ ، ﱠﲑﻐﺗ اذإ ﺔﻨﱠﻴﻌﻣ ﲔﻋ ﰲ ﺎﻣ ﺎًﻤﻜﺣ ﻲﻀﺘﻘﻳ يﺬﱠﻟا ﺐﺒﱠﺴﻟا ﱠنأ ؛مﻼﻜﻟا اﺬﻫ ﲎﻌﻣو نﺎﻛ يﺬﱠﻟا ﻢﻜﳊا ﲑﻏ ﺎًﻤﻜﺣ ﺬﺧﺗﺄ ﺚﻴﺣ ،ﺎﻬﻣﺎﻜﺣأ ﰲ ﱃوﻷا ﲔﻌﻟا ﻦﻋ ﻒﻠﺘﲣ ىﺮﺧأ ﲔﻋ ﱃإ ﺎﳍﱡﻮﲢو ﻞﺒﻗ ًﻻﱠوأ ﺎﳍ ﺎًﺘﺑﺛﺎ

.ﱃوﻷا ﲔﻌﻟا تاذ ﻲﻫ ﺔﻘﻴﻘﳊا ﰲ ﺖﻧﺎﻛ ْنإو ،ﺐﺒﱠﺴﻟا لُﺪﺒﺗ :ةﺪﻋﺎﻘﻠﻟ ىﺮﺧﻷا ﻎﻴِّﺼﻟا

ةﺪﻋﺎﻗ ﻔﻠﻟا اﺬﺑﻬ تدرو "تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﺪﺒﺗ"

ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا ﺐﺘﻛ ﻦﻣ ﺪﻳﺪﻌﻟا ﰲ ﻆ

8.

" :ـﻛ ىﺮﺧأ ظﺎﻔﻟﺑﺄ ﺎﻬﻨﻋ ﱪﻋ ﻦﻣ ﻢﻬﻨﻣو نﺎﻴﻋﻷا فﻼﺘﺧا ﺔﻟﺰﻨﲟ بﺎﺒﺳﻷا فﻼﺘﺧا

. "

"و9

ﺎﻬﻤﻜﺣ ﻒﻠﺘﳜ ةﺪﺣاﻮﻟا ﲔﻌﻟا

ﻚﻠﳌا ﺔﻬﺟ فﻼﺘﺧﺑﺎ . "

10

" :ﺎﻬﻨﻣ ،ىﺮﺧأ ٍظﺎﻔﻟﺑﺄ ًﻼﻴﻠﻌﺗ ﻲﻔﻨﳊا ﻪﻘﻔﻟا ﺐﺘﻛ ﻦﻣ دﺪﻋ ﰲ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ تدرو ﺎﻤﻛ ﻚﻠﳌا لﱡﺪﺒﺗ

لﱡﺪﺒﺘﻛ

ﲔﻌﻟا

،"

"و11

ﺎًﻤﻜﺣ ﲔﻌﻟا لﱡﺪﺒﺗ ﺐﺟﻮﻳ ﻚﻠﳌا لﱡﺪﺒﺗ "

"و ،12

ﺎًﻨﻴﻋ ﺖﻧﺎﻛ نإو ﺎًﻤﻜﺣ ﻚﻠﳌا بﺎﺒﺳأ فﻼﺘﺧﺑﺎ ﻒﻠﺘﲣ ﲔﻌﻟا

،"ًﺔﻘﻴﻘﺣ ًةﺪﺣاو ."ﲔﻨﻴﻌﻟا فﻼﺘﺧا ﺔﻟﺰﻨﲟ ﲔﻜﻠﳌا فﻼﺘﺧا"و13

ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱠﺪﺒﺗ اذإ ﻪﱠﻧأ ﺪﻴﻔﺗ ﺎﻬﻌﻴﲨ ظﺎﻔﻟﻷا ﻩﺬﻬﻓ14

.ًﺔﻘﻴﻘﺣ ﻲﻫ لﱠﺪﺒﺘﺗ ﱂ نإو ﲔﻌﻠﻟ ﺎًّﻴﻤﻜﺣ ًﻻﱡﺪﺒﺗ ﻚﻟذ ﱪﺘﻋا :ةﺪﻋﺎﻘﻟا تاﺪِّﻴﻘﻣ :طوﺮﺸﺑ ٌﺪﱠﻴﻘﻣ ﺎﳍﺎﻤﻋإ ﺎﱠﳕإو ،ﺎﻬﻗﻼﻃإ ﻰﻠﻋ ﺖﺴﻴﻟ ﺎﱠ�ﺑﺄ ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا ﻦﻣ ﲑﺜﻜﻟا نﺄﺷ ﺎ�ﺄﺷ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ -1 ﺚﻴﺣ ؛ﺔﻨﻴﻌﻟا ﻊﻴﺑ ﻚﻟذ لﺎﺜﻣ ،ﺎﻬﻴﻓ ﺐﺒﱠﺴﻟا لﱡﺪﺒﺗ رﺎﺒﺘﻋا مﺪﻋ ﻰﻠﻋ ﱡلﺪﻳ ﺔﻟﺄﺴﳌا ﰲ صﺎﺧ ﻞﻴﻟد دﺮﻳ ﻻ نأ

ﻢﻏﱠﺮﻟﺑﺎو ةرﻮﱡﺼﻟا ﻩﺬﻬﻓ .ﻦﻤﱠﺜﻟا ﻚﻟذ ﻦﻣ ﻞﻗﺑﺄ اًﺪﻘﻧ ىﺮﺧأ ةﱠﺮﻣ ﻪﻨﻣ ﻪﻳﱰﺸﻳ ﱠﰒ ٍﻞﱠﺟﺆﻣ ﻦﻤﺜﺑ ﺮﺧآ ﻦﻣ ءﻲﺷ ﻊﻴﺒﺑ ﻊﺋﺎﺒﻟا ﺎﻬﻴﻓ مﻮﻘﻳ ﱠ�أ ًّﻻإ ﺎﻬﻴﻓ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﻦﻣ ﺺﱠﻨﻟﺑﺎ ﺔﻣﱠﺮﳏ ﺔﻨﻴﻌﻟا ﱠنﻷ ،ءﺎﻬﻘﻔﻟا رﻮﻬﲨ ﺪﻨﻋ ةﺰﺋﺎﺟ ﲑﻏ ﺎ

.

15

،ﺔﻴﻟﻮﺻﻷاو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻠﻟ ﺪﻳاز ﺔﻤﻠﻌﻣ ،ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻦﻣ ﺔﻨﳉ7

/14 ،ﺔﻴﻠﻜﻟا ﻪﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻗ حﺎﻀﻳإ ﰲ ﺰﻴﺟﻮﻟا ،ﻮﻧرﻮﺑ لآ ﻲﻗﺪﺻ ﺪﻤﳏ .11

.ط ،ﺔﻟﺎﺳﺮﻟا ﺔﺴﺳﺆﻣ :توﲑﺑ) ،4 ص ،(م1996

. 345

(ﺐﺘﻛ ِترﺎﲡ ﻪﻧﺎﺧرﺎﻛ :ﻲﺸﺗاﺮﻛ) ،ﲏﻳواﻮﻫ ﺐﻴﳒ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﺔﻴﻟﺪﻌﻟا مﺎﻜﺣﻷا ﺔﻠﳎ ،ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻦﻣ ﺔﻨﳉ8

ص ، . 28 ،ﻮﻧرﻮﺑ لآ ﻲﻗﺪﺻ ﺪﻤﳏ

ص ،ﺔﻴﻠﻜﻟا ﻪﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻗ حﺎﻀﻳإ ﰲ ﺰﻴﺟﻮﻟا ص ،ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا حﺮﺷ ،ﺎﻗرﺰﻟا ﺪﲪأ .345

. 467

.ط ،ﲏﻴﺴﳊا ﻲﻤﻬﻓ :ﺐﻳﺮﻌﺗ ،مﺎﻜﺣﻷا ﺔﻠﳎ حﺮﺷ ﰲ مﺎﻜﳊا ررد ،يﺪﻨﻓأ رﺪﻴﺣ ﻲﻠﻋ9

، ﻞﻴﳉا راد :توﲑﺑ) ،1 ،(م1991

/1 . 98

ﺪﻋاﻮﻘﻠﻟ ﺪﻳاز ﺔﻤﻠﻌﻣ ،ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻦﻣ ﺔﻨﳉ10

،ﺔﻴﻟﻮﺻﻷاو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا /14

. 10

،(ﺔﻴﺑﺮﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا ءﺎﻴﺣإ راد :توﲑﺑ) ،مﺎﻜﺣﻷا رﺮﻏ حﺮﺷ مﺎﻜﳊا ررد ،وﺮﺴﺧ ﻼﲟ ﲑﻬﺸﻟا زﺮﻣاﺮﻓ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ :ﺮﻈﻧا11

/2 ﺪﻤﳏ .222

.ط ،رﺎﺘﺨﳌا رﺪﻟا ﻰﻠﻋ رﺎﺘﶈا در ،ﻦﻳﺪﺑﺎﻋ ﻦﺑا ﲔﻣأ ،ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،2

ـﻫ1412 - ،(م1992 /5 . 554

ﺴﻟا ﺪﻤﳏ ﻦﻳﺪﻟا لﺎﻤﻛ12

،(ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،ﺮﻳﺪﻘﻟا ﺢﺘﻓ ،(مﺎﻤﳍا ﻦﺑا) ﻲﺳاﻮﻴ /5

. 379

.ط ،ﻊﺋاﺮﺸﻟا ﺐﻴﺗﺮﺗ ﰲ ﻊﺋﺎﻨﺼﻟا ﻊﺋاﺪﺑ ،ﱐﺎﺳﺎﻜﻟا ﻦﻳﺪﻟا ءﻼﻋ13

،ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،2 ،(م1986

/4 . 146

،ﻖﺑﺎﺴﻟا ﻊﺟﺮﳌا14

/6 . 129

/14 . 12

(5)

|729|

-2 دﻮﺼﻘﳌا لﻮﺼﺣ ﺪﻨﻋ بﺎﺒﺳﻷا فﻼﺘﺧﺑﺎ ﱃﺎﺒُﻳ ﻻ"

َذ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ". مﺎﻘﻣ ﰲ ٍﺔﺑرﺎﻘﺘﻣ ٍظﺎﻔﻟﺑﺄ ﺔﱠﻴﻔﻨﳊا ﺎﻫﺮﻛ

ﻞﻴﻠﻌﱠﺘﻟا ، 16

بﺎﺒﺳﻷا ﱠنﻷ" ،نﺎﻴﻋﻷا فﻼﺘﺧا ﺔﻟﺰﻨﻣ ﻪﻟاﺰﻧإ ﰲ ﺮﺛأ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺘﻟ ﺪﻌﻳ ﱂ دﻮﺼﻘﳌا ﻞﺼﺣ اذإ ﻪﻧأ :ﺎﻫﺎﻨﻌﻣو "ﺎﻫﺪﺻﺎﻘﳌ ﻞﺑ ﺎ�ﺎﻴﻋﻷ ﺔﺑﻮﻠﻄﻣ ﲑﻏ 17

ﻦﻳﺪﻗﺎﻌﻟﺑﺎ ﱡﻖﳊا ﻖﱠﻠﻌﺗ اذإ نﻮﻜﻳ ﺎﱠﳕإ ﻚﻟذو ﻖﱠﺒﻄﺗ ﺎﻬﻨﻴﺤﻓ ﻦﻳَﺪﻗﺎﻌﻟا ﺪﺣأ ﱠﲑﻐﺗ اذإ ﺎﱠﻣأ.

ﻷا لﱡﺪﺒﺗ ﱪﺘﻌﻳو ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﱠﰒ ،ﻊﻴﺒﳌا يﱰﺸﳌا ﺾﺒﻗو ،اًﺪﺳﺎﻓ ﺎًﻌﻴﺑ ٌﺺﺨﺷ عﺑﺎ اذإ :ﻚﻟذ لﺎﺜﻣ ،نﺎﻴﻋﻷا لﱡﺪﺒﺗ ﺔﻟﺰﻨﲟ بﺎﺒﺳ

أﱪﻳ ﻻ ﺎﻬﻨﻴﺤﻓ يﱰﺸﳌا ﲑﻏ ﺔﻬﺟ ﻦﻣ ﻊﺋﺎﺒﻟا ﱃإ ﻊﻴﺒﳌا دﺎﻋ ﻮﻟ ﺎﻣ فﻼﲞ ،دﻮﺼﻘﳌا لﻮﺼﳊ ؛ﻪﺘﻤﻴﻗ ﻦﻤﻀﻳ ﻼﻓ ﻊﺋﺎﺒﻠﻟ ﻪﺒﻫو نﺎﻤﱠﻀﻟا ﻦﻣ يﱰﺸﳌا .

18

-3 ﺎﻬﻴﻠﻋ ﻊﻗو ﱵﱠﻟا ﲔﻌﻟا نﻮﻜﺗ نأ ﻚﱠﻠﲤ ﻮﻟ :ﻚﻟذ ﲎﻌﻣو ،ٍّﻲﻋﺮﺷ ﻖﻳﺮﻄﺑ ﺎﻬﺒﺣﺎﺻ ﺎﻬﻜﻠﻣ ﺪﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ

عوﺮﺸﻣ ﲑﻏ ﻖﻳﺮﻄﺑ ﺎًﻨﻴﻋ ٌﺺﺨﺷ ﺔﻗﺮﱠﺴﻟﺎﻛ–

ﺺﺨﺷ ﺎﻬﻜﱠﻠﲤ نﺄﻛ ،عوﺮﺸﻣ ﺐﺒﺳ ﱃإ ﲔﻌﻟا ﻚﻠﺗ ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﺐﺒﺳ لﱠﺪﺒﺗ ﱠﰒ-

لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﺎًﻤﺋﺎﻗ نﻮﻜﻳ ﻻ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ نﺈﻓ ؛ﺔﺿوﺎﻌﳌا وأ عﱡﱪﱠﺘﻟا ﻖﻳﺮﻄﺑ ﺮﺧآ ﺎًﻨﻴﻋ ﲔﻌﻟا ﻚﻠﺗ ﻰﻘﺒﺗ ﻞﺑ ،تاﱠﺬﻟا

ﺔﻗوﺮﺴﻣ .

19

:ةﺪﻋﺎﻘﻠﻟ ﻲﻋﺮﱠﺸﻟا ﺪﻨﺘﺴﳌا :ﰐ� ﺎﻣ ﺚﻳدﺎﺣﻷا ﻩﺬﻫ ﻦﻣو ،ﺎﳍ ًﻼﺻأ ﺪﻌُﺗ ﱵﱠﻟا ﺔﱠﻳﻮﺒﱠﻨﻟا ﺚﻳدﺎﺣﻷا ﻦﻣ ﺔﻋﻮﻤﳎ ﱃإ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ ﺪﻨﺘﺴﺗ -1 ﻮﻫ» :لﺎﻘﻓ ،ةﺮﻳﺮﺑ ﻰﻠﻋ ﻪﺑ قﺪُﺼُﺗ ﻢﺤﻠﺑ ﰐُأ ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﱯﱠﻨﻟا ﱠنأ :ﻪﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر ﺲﻧأ ﺚﻳﺪﺣ

«ﺔﱠﻳﺪﻫ ﺎﻨﻟ ﻮﻫو ،ﺔﻗﺪﺻ ﺎﻬﻴﻠﻋ

، 20

ﺔﱠﻳﺪﳍا بﺑﺎ ﱃإ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا بﺑﺎ ﻦﻣ ﺎﳍﺎﻘﺘﻧﺑﺎ ًﻻﻼﺣ ترﺎﺻ ﺪﻗ ﺎﱠ�أ ﱃإ ةرﺎﺷإ ﻚﻟذ ﰲو .

21

ﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﱡﱯﱠﻨﻟا ﺎﻬﻠﺒﻗ اﺬﳍو ﱠﻻإ ،ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﻖﻳﺮﻄﺑ ةﺮﻳﺮﺑ ﺎﻬﺘﻜﻠﻣ ﺪﻗو ﺎﺗﻬاذ ﻲﻫ ﲔﻌﻟا ﱠنأ ﻊﻣ ،ﺎﳍ ةﺮﻳﺮﺑ ﻚﻠِﻣ ﺔﱠﺤﺼﻟ ﻢﱠﻠ

ﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﱠنأ ﻞﻋ ﱡلﺪﻳ اﺬﻬﻓ ،ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ِّﱯﱠﻨﻟا ِّﻖﺣ ﰲ ﺔﱠﻳﺪﻫ ﱃإ ﺖﻟﱠﻮﲢ ﺎﱠ�أ تا

،

ﺘﲣ ةﺪﺣاﻮﻟا ﲔﻌﻟا ﱠنإ :يﺪﻨّﺴﻟا لﻮﻘﻳ .ﻚﻠﳌا تﺎﻬﺟ فﻼﺘﺧﺑﺎ ﺎًﻤﻜﺣ ﻒﻠ

22

-2 ﷲ ﻲﺿر ﺔﺸﺋﺎﻋ ﻰﻠﻋ ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ِّﱯﱠﻨﻟا ﻞﺧد :ﺖﻟﺎﻗ ﺎﻬﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر ﺔﱠﻳرﺎﺼﻧﻷا ﺔﱠﻴﻄﻋ ِّمأ ﺚﻳﺪﺣ

ﳌا ﻲﻠﻋ :ﺮﻈﻨﻳ16

(ﰊﺮﻌﻟا ثاﱰﻟا ءﺎﻴﺣإ :توﲑﺑ) ،ﻒﺳﻮﻳ لﻼﻃ :ﻖﻴﻘﲢ ،يﺪﺘﺒﳌا ﺔﻳاﺪﺑ حﺮﺷ ﰲ ﺔﻳاﺪﳍا ،ﱐﺎﻨﻴﻏﺮ /33

نﺎﻤﺜﻋ .162

.ط ،ﻖﺋﺎﻗﺪﻟا ﺰﻨﻛ حﺮﺷ ﻖﺋﺎﻘﳊا ﲔﻴﺒﺗ ،ﻲﻌﻠﻳﺰﻟا ،(،ﺔﻳﲑﻣﻷا ﺔﻌﺒﻄﳌا :ةﺮﻫﺎﻘﻟا) ،1

/2 .147

،ﺔﻓﺮﻌﳌا راد :توﲑﺑ) ،طﻮﺴﺒﳌا ،ﻲﺴﺧﺮﺴﻟا ﺪﲪأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ17

ـﻫ1414 - ،(م1993 /6 . 65

14:12 . ،ﱄﺎﻣﻷا ﻚﻠﺳ ﰲ ﱄﻶﻟا ﺐﻴﺗﺮﺗ ،(ﻩداز ﺮﻇ�) نﺎﻤﻴﻠﺳ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ

.ط ،نﺎﻤﻴﻠﺳ لآ ﺪﻟﺎﺧ :ﻖﻴﻘﲢ ،نوﺮﺷ� ﺪﺷﺮﻟا :ض�ﺮﻟا) ،1

،(م2004 /2 -937 . 940

/14 . 12

.ط ،ﺮﺻ� ﲑﻫز ﺪﻤﳏ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﺢﻴﺤﺼﻟا ﺪﻨﺴﳌا ﻊﻣﺎﳉا ،يرﺎﺨﺒﻟا ﻞﻴﻋﺎﲰإ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ20

،ةﺎﺠﻨﻟا قﻮﻃ راد :ةرﻮﻨﳌا ﺔﻨﻳﺪﳌا) ،1 ،(ـﻫ1422

) :ﻢﻗر ،(1493 /2 ثاﱰﻟا ءﺎﻴﺣإ راد :توﲑﺑ) ،ﻲﻗﺎﺒﻟا ﺪﺒﻋ داﺆﻓ ﺪﻤﳏ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﺢﻴﺤﺼﻟا ﻊﻣﺎﳉا ،يرﻮﺑﺎﺴﻴﻨﻟا جﺎﺠﳊا ﻦﺑ ﻢﻠﺴﻣ .128

(ﰊﺮﻌﻟا ):ﻢﻗر ،(1074 /2 . 755

.ط ،ﻢﻴﻫاﺮﺑإ ﺮﺳ� :ﻖﻴﻘﲢ ،يرﺎﺨﺒﻟا ﺢﻴﺤﺻ حﺮﺷ ،لﺎﻄﺑ ﻦﺑا ﻒﻠﺧ ﻦﺑ ﻲﻠﻋ21

،ﺪﺷﺮﻟا ﺔﺒﺘﻜﻣ :ض�ﺮﻟا )،2 ،(ـﻫ1423

/3 . 444

22

.ط ،ﺔﻴﻧﻮﻧﺎﻘﻟاو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺎﺗﻬﺎﻘﻴﺒﻄﺗو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا ،ﺔﻟاﺮﻘﻟا ﲔﺳ� ﺪﲪأ ،ﻊﻳزﻮﺘﻟاو ﺮﺸﻨﻠﻟ نﻮﻴﳝدﺎﻛﻷا :نﺎﱠﻤﻋ) ،1

ص ،(م2014 . 391

(6)

|730|

» :لﺎﻘﻓ ﺎﻬﻨﻋ ءﻲﺷ ﻢﻛﺪﻨﻋ ﻞﻫ

،ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﻦﻣ ﺎﺑﻬ َﺖﺜﻌﺑ ﱵﱠﻟا ةﺎﱠﺸﻟا ﻦﻣ ﺔﺒﻴﺴُﻧ ﺎﻨﻴﻟإ ﻪﺑ ﺖﺜَﻌَـﺑ ءﻲﺷ ﱠﻻإ ،ﻻ :ﺖﻟﺎﻘﻓ ؟«

:لﺎﻘﻓ

"

."ﺎﻬﱠﻠﳏ ﺖﻐﻠﺑ ﺎﱠ�إ

23

ﺎﻬﻴﻓ فﱠﺮﺼﺗ ﱠﰒ ،ﺎﻫﺬﺧأ ﻪﻟ ﻞَِﳛ ﻦَﻣ ﺎﻬﻀﺒﻗ اذإ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﱠنﻷ ،ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﻢﻜﺣ ﺎﻬﻨﻋ لاز يأ "ﺎﻬﻠﳏ ﺖﻐﻠﺑ" ﻪﻟﻮﻘﻓ .ﺔﱠﻴﻜﻠﳌا لﺎﻘﺘﻧا قﺮﻃ ﻦﻣ ﺮﺧآ ٍﻖﻳﺮﻄﺑ ﺎﻫﺬﺧ� نأ ﺎًﻘﺑﺎﺳ ﻪﻴﻠﻋ ﺖﻣُﺮَﺣ ﻦﳌ زﺎﺟو ،ﺎﻬﻤﻜﺣ ﺎﻬﻨﻋ لاز

24

-3 ﷲ ﻲﺿر رﺎﺴﻳ ﻦﺑ ءﺎﻄﻋ ﺚﻳﺪﺣ

" :لﺎﻗ ﻢﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﷲ لﻮﺳر ﱠنأ ﻪﻨﻋ ﱠﻻإ ﲏﻐﻟ ﺔﻗﺪﺼﻟا ّﻞﲢ ﻻ

َقِّﺪُﺼُﺘﻓ ﲔﻜﺴﻣ ٌرﺎﺟ ﻪﻟ نﺎﻛ ٍﻞﺟَﺮﻟ وأ ،ﻪﻟﺎﲟ ﺎﻫاﱰﺷا ٍﻞﺟَﺮﻟ وأ ،ٍمرﺎﻐﻟ وأ ،ﺎﻬﻴﻠﻋ ٍﻞﻣﺎﻌﻟ وأ ،ﷲ ﻞﻴﺒﺳ ﰲ ٍزﺎﻐﻟ :ﺔﺴﻤﳋ ّﲏﻐﻠﻟ ُﲔﻜﺴﳌا ﺎﻫاﺪﻫﺄﻓ ،ﲔﻜﺴﳌا ﻰﻠﻋ ."

25

ﻓ أ ﻰﻠﻋ ﻞﻴﻟد ﺚﻳﺪﳊا اﺬﻫ ﻲﻔ ﻚﻠﳌا بﺎﺒﺳأ ﻦﻣ ﺐﺒﺳ ِّيﺑﺄ ﻪﻴﻠﻋ ﻰﱠﻛﺰُﳌا ﻦﻣ ﺬﺧﻵا ﺎﻬﻜَﻠَﻣ اذإ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟاو ةﺎﻛﺰﻟا ﱠن

ﻌﺘﳌا مﺎﻜﺣﻷا تﱠﲑﻐﺗو ،ةﺎﻛﺰﻟا ﻢﺳا ﺎﻬﻨﻋ لازو ،ﺎﻬﺘﻔﺻ تﱠﲑﻐﺗ ِّﻠ

ﺎﺑﻬ ﺔﻘ . ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﻩﺬﻫ ﱡﲏﻐﻟا ﻚﱠﻠﲤ ﻮﻟ لﺎﺜﳌا ﻞﻴﺒﺳ ﻰﻠﻌﻓ26

ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﺐﺒﺴﺑ ﺔﱠﻴﺳﺎﺳﻷا ﺎﻬﺘﻔﺻ ﻦﻋ ﺖﺟﺮﺧ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا ﱠنﻷ ﺎًﺤﻴﺤﺻ اﺬﻫ ﻪﻜﱡﻠﲤ نﻮﻜﻳ ،ءاﺪﻫﻹا وأ ﺔﺿوﺎﻌﳌا ﻖﻳﺮﻄﺑ .ﻚﻠﳌا -4 ﻪﻴﻓ لﻮﻘﻳ يﺬﱠﻟا ﺪﻳﺰﻳ ﻦﺑ ﻦﻌﻣ ﺚﻳﺪﺣ ﺧو ،يِّﺪﺟو ﰊأو �أ ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﷲ لﻮﺳر ﺖﻌﻳﺑﺎ :

ﺐﻄ

،ﺎﺗﻬﺬﺧﺄﻓ ﺖﺌﺠﻓ ،ﺪﺠﺴﳌا ﰲ ﻞﺟر ﺪﻨﻋ ﺎﻬﻌﺿﻮﻓ ،ﺎﺑﻬ قﱠﺪﺼﺘﻳ ﲑﻧ�د جﺮﺧأ ﺪﻳﺰﻳ ﰊأ نﺎﻛو ،ﻪﻴﻟإ ﺖﻤﺻﺎﺧو ﲏﺤﻜﻧﺄﻓ ،ﻲﻠﻋ :لﺎﻘﻓ ،ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﷲ لﻮﺳر ﱃإ ﻪﺘﻤﺻﺎﺨﻓ ،تدرأ كﱠ�إ ﺎﻣ ﷲو :لﺎﻘﻓ ﺎﺑﻬ ﻪﺘﻴﺗﺄﻓ ﻚﻟو ،ﺪﻳﺰﻳ � ﺖﻳﻮﻧ ﺎﻣ ﻚﻟ"

"ﻦﻌﻣ � تﺬﺧأ ﺎﻣ .

27

ﻳﺪﳊا اﺬﻫ ﻲﻔﻓ ﱠﻻإ ﻚﻟذ ﺎﻣ و ،ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا باﻮﺛ ﻰﻠﻋ ﻞﺼﺣ ﻪﱠﻨﻜﻟ و ،ﻪﻴﻟإ ﺪﻳﺰﻳ ﻪﺑ قﺪﺼﺗ يﺬﱠﻟا لﺎﳌا ﻊﺟر ﺚ

ﻞﺼﺣ ﺎﳌ ﻚﻠﳌا لَﺪﺒﺘﻳ ﱂ ﻮﻟ ذإ ؛ﻪﺒﺒﺳ لﱡﺪﺒﺘﺑ ﻚﳌا لﱡﺪﺒﺘﻟ .باﻮﱠﺜﻟا

:ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﺪﻨﻋ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ تﺎﻘﻴﺒﻄﺗ :تﺎﻋﱪﱠﺘﻟاو تادﺎﺒﻌﻟا ﰲ : ًﻻﱠوأ - ،ﻪﻴﻟإ ﺎﻬﻌﻓد ﻦﳑ ﻪﺗﺎﻛز ﻲﻛﺰﳌا ءاﺮﺷ زاﻮﺟ يﱰﺸﻳ نأ ﻚﻟذ ﺪﻌﺑ ( أ )دارأ ﰒ ،(ب) ـﻟ ﻪﺗﺎﻛز ﻰﻄﻋأ (أ) ﱠنأ ﻮﻠﻓ

ﺪﻤﳏ23

ﺢﻴﺤﺼﻟا ﺪﻨﺴﳌا ﻊﻣﺎﳉا ،يرﺎﺨﺒﻟا ﻞﻴﻋﺎﲰإ ﻦﺑ ) :ﻢﻗر ،

،(1494 /2 . 122

،( ﺔﻓﺮﻌﳌا راد :توﲑﺑ) ،يرﺎﺨﺒﻟا ﺢﻴﺤﺻ حﺮﺷ يرﺎﺒﻟا ﺢﺘﻓ ،ﱐﻼﻘﺴﻌﻟا ﺮﺠﺣ ﻦﺑا ﺪﲪأ24

/5 . 204

ا ﺔﺒﺘﻜﳌا :توﲑﺑ) ،ﺪﻴﻤﳊا ﺪﺒﻋ ﻦﻳﺪﻟا ﻲﻴﳏ ﺪﻤﳏ :ﻖﻴﻘﲢ ،دواد ﰊأ ﻦﻨﺳ ،ﱐﺎﺘْﺴِﺠِّﺴﻟا ﺚﻌﺷﻷا ﻦﺑ نﺎﻤﻴﻠﺳ دواد ﻮﺑأ25

:ﻢﻗر ،(ﺔﻳﺮﺼﻌﻟ

) ،(1635 /2 . 119

.ط ،رﺎﻃوﻷا ﻞﻴﻧ ،ﱐﺎﻛﻮﺸﻟا ﻲﻠﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ26

،ﺚﻳﺪﳊا راد :ةﺮﻫﺎﻘﻟا) ،1 ،(ـﻫ1413

/4 . 201

ﺢﻴﺤﺼﻟا ﺪﻨﺴﳌا ﻊﻣﺎﳉا ،يرﺎﺨﺒﻟا ﻞﻴﻋﺎﲰإ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ27

) :ﻢﻗر ، ،(1422 /2 . 111

(7)

|731|

،ﻚﻟذ ﻪﻟ زﺎﺟ (ب) ﻦﻣ ةﺎﻛﺰﻟا ﺔﱠﻴﻨﺑ ﺎﻬﺟﺮﺧأ ﱵﱠﻟا ﲔﻌﻟا تاذ ﱠنﻷ

."ﲔﻌﻟا لﺪﺒﺘﻛ ﻚﻠﳌا لﺪﺒﺗ ":

28

،ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا قﺮﱡﻄﻟا ﺪﺣﺑﺄ ﺎﻬﺟﺮﺧأ ﻦﻣ ﱃإ ةرﺎﻔﻜﻟا ُدْﻮَﻋ- ﻓ

(أ) جﺮﺧأ ﻮﻠ مﺎﻗ ﱠﰒ ،(ب) ﱃإ ﺎﻬﻌﻓﺪﻓ ةرﺎﻔﻛ

،(أ) ـﻟ ﱡﻞﲢ ﺎﱠ�ﺈﻓ ،ﺔﻴﻧﺛﺎ ةﱠﺮﻣ (أ) ﱃإ ﻪﻌﻴﺑ وأ لﺎﳌا اﺬﻫ ﺔﺒﺑﻬ (ب) .لﱠﺪﺒﺗ ﺪﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ﱠنأ ﱠﻻإ ؛ ﱠﲑﻐﺘﺗ ﱂ ﺎﺗﻬاذ ﲔﻌﻟا ﱠنأ ﻊﻣ

.ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﺪﺒﺘﺑ ﺖﻟﱠﺪﺒﺗ ﺪﻗ ﲔﻌﻟا ﱠنﺄﻜﻓ

29

- ةﺎﻛﺰﻟا ﰲ لﻮﳊا عﺎﻄﻘﻧا ﻊﻴﺒﻟا وأ ﺔﻟدﺎﺒﳌﺑﺎ

ﺎﻬﻴﻓ ﺐﳚ ﱵﱠﻟاو ﺎ�ﺎﻜﻠﺘﳝ ﱵﱠﻟا لاﻮﻣﻷا نﻼﺟر لدﺎﺒﺘﻳ ﺎﻣﺪﻨﻋ ﻚﻟذو ،

لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﺎﻘﻓ لﱠﺪﺒﺗ ﺪﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ﱠنﻷ ؛اًﺪﻳﺪﺟ ًﻻﻮﺣ أﺪﺒﻳ ﺎﻤﻬﻨﻣ ٍﺪﺣاو ﱠﻞﻛ ﱠنﺈﻓ ،لﻮﳊا نﻻﻮﺣ ﻞﺒﻗ ﻚﻟذو ةﺎﻛﺰﻟا .ﲔﻌﻟا

30

ثرﻹا ﻖﻳﺮﻄﺑ ﺎﻬﺟﺮﺧأ ﻦَﻣ ﱃإ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا عﻮﺟر- ﻟا ﺐﻫذ :

ﺪﻌﺑ ﻪﺘﻗﺪﺼﺑ قِّﺪﺼﺘﳌا عﻮﺟر زاﻮﺟ مﺪﻋ ﱃإ ءﺎﻬﻘﻔ

.ﺎﻬﻀﺒﻗ قِّﺪﺼﺘﻤﻠﻟ ﺔﻗﺪﱠﺼﻟا تدﺎﻌﻓ ،ﻪﻴﻠﻋ قﱠﺪﺼﺘﳌا تﺎﻣ ﱠﰒ ﻪﻟﺎﻣ ةﺎﻛز ﻩﺎﻄﻋأ وأ ﻪﺒﻳﺮﻗ ﻰﻠﻋ ﻞﺟر قﺪﺼﺗ اذإ ﻦﻜﻟو ،31

ﻴﻓ ،ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ﻒﻠﺘﺧا ﺪﻗ ﻪﱠﻧأ ﱠﻻإ ،ﻪﺑ قﱠﺪﺼﺗ يﺬﱠﻟا لﺎﳌا ثرو ﺪﻗ ﻪﱠﻧأ ﻊﻣ ،ﻪﺑاﻮﺛ عﺎﺿ ﺎﻣو ﺎﻬﻜﻠﻣ ،ﺔﺛارﻮﻟﺑﺎ مﺎﻘﻣ ﻚﻟذ مﺎﻘ

.ﲔﻌﻟا لﺪﺒﺗ

32

:ﻪﺘﱠﻴﺻو ﰲ ﻲﺻﻮﳌا عﻮﺟر- ءﻲﱠﺸﻟا ﻊﻴﺒﺑ ﻚﻟذ ﺪﻌﺑ ﻲﺻﻮﳌا مﺎﻗ ﱠﰒ ،ﺮﺧﻵ ٌﺺﺨﺷ ﻰﺻوأ ﻮﻟ

ﻪﺑ ﻰﺻﻮﳌا ﻪﺘﺒﻫ وأ

،ﺔﱠﻴﺻﻮﻟا ﻦﻋ ﻪﻨﻣ ﺎًﻋﻮﺟر ﻚﻟذ ﱪﺘﻋا ،ﺮﺧآ ﺺﺨﺸﻟ ىﺪﺣﺑﺈ ىﺮﺧأ ًةﱠﺮﻣ ﻲﺻﻮﳌا ﻚﻠﻣ ﱃإ ءﻲﱠﺸﻟا اﺬﻫ ﻚﻟذ ﺪﻌﺑ دﺎﻋﻮﻠﻓ

ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا قﺮﱡﻄﻟا ًﻼﺜﻣ ﻊﻴﺒﻟﺎﻛ–

ﺔﱠﻴﺻﻮﻟا ﱠنﺈﻓ- دﻮﻌﺗ ﻻ

ىﺮﺧأ ةﱠﺮﻣ ﺎﻫﺪﻳﺪﺠﺘﺑ ﱠﻻإ ﱠ�ﻷ ؛

ﻊﻴﺒﻟﺑﺎ ﺖﻠﻄﺑ ﺪﻗ ﺎ لﱡﺪﺒﺗ ﱠنﻷ ،

.ﲔﻌﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ ﻚﻠﳌا

33

- :ﻪﺘﺒﻫ ﰲ ﺐﻫاﻮﻟا عﻮﺟر مﺎﻗ ﱠﰒ ،ﺎًﺤﻴﺤﺻ ﺎًﻀﺒﻗ ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا ﻞﺒﻗ ﻦﻣ ﺎﻬﻀﺒﻗ ﱠﰎو ﺔﺒﻫ ﺮﺧﻷ ﺺﺨﺷ ﺐﻫو اذإ

قﺮﱡﻄﻟا ىﺪﺣﺑﺈ ﺔﱠﻴﻧﺛﺎ ةﱠﺮﻣ ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﱃإ ﲔﻌﻟا ﻚﻠﺗ تدﺎﻋ ﰒ ،ﺔﺒﳍا وأ ﻊﻴﺒﻟا ﻖﻳﺮﻃ ﻦﻋ ﺎﺑﻬ فﺮﺼﱠﺘﻟﺑﺎ ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا ﻰﻠﻋ ،ﻪﺘﺒﻫ ﰲ ﻊﺟﺮﻳ نأ لﱠوﻷا ﺐﻫاﻮﻠﻟ ﺰﳚ ﱂ ،ﺔِّﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا ﺪﻗ ﺔﺒﻫﻮﳌا ﲔﻌﻟا ﱠنﻷ ؛ﺎﺗﻬاﺬﺑ ًﺔﻤﺋﺎﻗ ﲔﻌﻟا دﻮﺟو ﻦﻣ ﻢﻏﱠﺮﻟا

ﺎﻤﻴﻓ لﺎﳊا ﻚﻟﺬﻛو .ﺔﻴﻧﺛﺎ ﲔﻋ ﺎﱠ�ﺄﻛ ترﺎﺼﻓ ،لﱠوﻷا ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا ﱃإ تدﺎﻋ ﱠﰒ يﱰﺸﳌا وأ ﱐﺎﱠﺜﻟا ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا ﱃإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻟا لوﻷا ﺐﻫاﻮﻠﻟ زﻮﳚ ﻼﻓ ،ﺔﺛرﻮﻟا ﱃإ ﺔﺑﻮﻫﻮﳌا ﲔﻌﻟا ﺖﻠﻘﺘﻧاو ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا تﺎﻣ ﻮﻟ ترﺎﺻ ﺔﺛرﻮﻠﻟ ﺎﳍﺎﻘﺘﻧا ﱠنﻷ ،ﻪﺘﺒﻫ ﰲ عﻮﺟﱡﺮ

.ط ، ﻖﺋﺎﻗﺪﻟا ﺰﻨﻛ حﺮﺷ ﻖﺋاﺮﻟا ﺮﺤﺒﻟا ،ﻢﻴﳒ ﻦﺑا ﻢﻴﻫاﺮﺑإ ﻦﺑ ﻦﻳﺪﻟا ﻦﻳز28

راد ) ،2 ،(ﻲﻣﻼﺳﻹا بﺎﺘﻜﻟا /2

. 264

.ط ،ﺔﻧوﺪﳌا ، ﻲﺧﻮﻨﺘﻟا نﻮﻨﺤﺳ29

،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،1 ،(ـﻫ1415

/1 . 599

،(ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،بﺬﻬﳌا حﺮﺷ عﻮﻤﻟﻤﺠا ،يوﻮﻨﻟا فﺮﺷ ﻦﺑ ﲕﳛ30

/5 . 364

،طﻮﺴﺒﳌا ،ﻲﺴﺧﺮﺴﻟا ﺪﲪأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ31

12:92 ﻰﻠﻋ ﱐاوﺪﻟا ﻪﻛاﻮﻔﻟا ،يواﺮﻔﻨﻟا ﻦﻳﺪﻟا بﺎﻬﺷ . :توﲑﺑ) ،ﱐاوﲑﻘﻟا ﺪﻳز ﰊأ ﻦﺑا ﺔﻟﺎﺳر

،ﺮﻜﻔﻟا راد ،(م1995

/2 . 154

،طﻮﺴﺒﳌا ،ﻲﺴﺧﺮﺴﻟا32

/12 . 92

،ﻊﺋاﺮﺸﻟا ﺐﻴﺗﺮﺗ ﰲ ﻊﺋﺎﻨﺼﻟا ﻊﺋاﺪﺑ ،ﱐﺎﺳﺎﻜﻟا ﻦﻳﺪﻟا ءﻼﻋ33

/7 . 379

(8)

|732|

.ﲔﻌﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﻮﻘﻳ يﺬﱠﻟا ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺘﻟ ،ﺔﻴﻧﺛﺎ ﲔﻋ ﺔﻟﺰﻨﲟ (ب) ـﻟ (أ) ﺐﻫو اذإ :ﻲﺤﻴﺿﻮﺗ لﺎﺜﻣ34

ﻪﻤﻠﺳو ﻻﺎﻣ

ﺮﻟا (أ) ـﻟ زﻮﳚ ﻻ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ ،لﺎﳌا ﻚﻟذ (ب) ثرﻮﻓ (ج) ﰲﻮﺗ ﰒ ،(ج) ـا بﻮﻫﻮﳌا لﺎﳌا (ب) عﺎﺒﻓ ،ﻩ�إ ﰲ عﻮﺟ

ﻚﻟﺬﻟ ؛ثاﲑﳌا ﻮﻫ ﺔﻴﻧﺎﱠﺜﻟا ﺔﻟﺎﳊا ﰲو ،ﺔﺒﳍا ﻮﻫ ﱃوﻷا ﺔﻟﺎﳊا ﰲ ﲔﻌﻠﻟ (ب) ﻚﻠﲤ ﺐﺒﺴﻓ ،ﲑﻐﺗ ﺪﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ نﻷ ﺔﺒﳍا (أ)ـﻟ زﻮﳚ ﻻ ﱄﺎﱠﺘﻟﺑﺎو ،ﺔﺒﳍﺑﺎ ﺔﻛﻮﻠﻤﳌا ﲔﻌﻟا ﲑﻏ ثاﲑﳌﺑﺎ ﺔﻛﻮﻠﻤﳌا ﲔﻌﻟا ﱪﺘﻌﺗ .ﺎﻬﺒﻫو ﱵﱠﻟا ﲔﻌﻟا ﲑﻏ ﰲ ﻊﺟﺮﻳ نأ

35

:تﻼﻣﺎﻌﳌا ﰲ :ﺎًﻴﻧﺛﺎ :تﻼﻣﺎﻌﳌا ﰲ ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﻫ تﺎﻘﻴﺒﻄﺗ رﻮﺻ ﻦﻣ

:ﺎﻬﻠﺒﻗ ﻪﻨﻋ لزﺎﻨﺗ ﻦﳌ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﺪﻌﺑ ﺔﻌﻔّﺸﻟا ِّﻖﺣ تﻮﺒﺛ- ﻪﺘﺼﺣ (أ) عﺑﺎ ،رﺎﻘﻋ ﰲ ءﺎﻛﺮﺷ (ب)و (أ) :ﺔﻟﺄﺴﳌا ةرﻮﺻ

ﺣ (ب) ﻂﻘﺳأ اذﺈﻓ ،طﺎﻘﺳﻹا ﻞﺒﻘﻳ ﺔﻌﻔّﺸﻟا ﱡﻖﺣو ،ﺔﻌﻔّﺸﻟا ﱡﻖﺣ (ب)ـﻟ ﺖﺒﺜﻳ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ ،(ج) ـﻟ ﺔﻌﻔﱡﺸﻟا ﰲ ﻪﱠﻘ

باﻮﳉا ؟(ب)ل ﺔﻴﻧﺛﺎ ةﱠﺮﻣ ﺔﻌﻔﱡﺸﻟا ّﻖﺣ دﻮﻌﻳ ﻞﻫ (أ)ـﻟ رﺎﻘﻌﻟا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﺖﻌﺟﺮﻓ ،ﻊﻴﺒﻟا (ج)و (أ) ﻞﻳﺎﻘﺗ اذإ ﻦﻜﻟو ،ﺖﻄﻘﺳ فﻼﺧ ضﺮﻋ ﻦﻜﳝو ،ﻒﻴﻴﻜﱠﺘﻟا اﺬﻫ فﻼﺘﺧﺑﺎ ﻒﻠﺘﳜ ﺚﻴﺣ ،ﺔﻟﺎﻗﻺﻟ ﻲﻬﻘﻔﻟا ﻒﻴﻴﻜﱠﺘﻟا ﺔﻓﺮﻌﲟ ﻂﺒﺗﺮﻣ لاﺆﺴﻟا اﺬﻫ ﻰﻠﻋ ﻮﺤﱠﻨﻟا ﻰﻠﻋ زﺎﳚﺑﺈ ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﺎًﻌﻴﺑ ﺎﻬﻠﻌﺟ رﺬﻌﺗ اذإ ﱠﻻإ ،ﺎﳘﲑﻏو ﻦﻳﺪﻗﺎﻌﻟا ِّﻖﺣ ﰲ ﺪﻳﺪﺟ ﻊﻴﺑ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﱪﺘﻌﺗ :لﱠوﻷا يأﱠﺮﻟا :ﰐﻵا

.ﺪﲪأ مﺎﻣﻹا ﻦﻋ ﺔﻳاورو ﷲ ﻪﲪر ﻒﺳﻮﻳ ﰊأ مﺎﻣﻹاو ﺔﱠﻴﻜﻟﺎﳌا ﺐﻫﺬﻣ اﺬﻫو .ةروﺮﱠﻀﻠﻟ ﺎًﺨﺴﻓ ﻞﻌﺠُﺘﻓ 36

ﺔﻟﺎﻗﻹا :ﱐﺎﱠﺜﻟا يأﱠﺮﻟا

ﺔﻠﺑﺎﻨﳊاو ﺔﻴﻌﻓﺎﱠﺸﻟا ﺐﻫﺬﻣ ﻮﻫو ،ﺦﺴﻓ .ﺎًﺨﺴﻓ ﺎﻬﻠﻌﺟ رﱠﺬﻌﺗ نإ ﱠﻻإ ،ﺔﱠﻴﻔﻨﳊا ﻦﻣ ﻦﺴﳊا ﻦﺑ ﺪﱠﻤﳏو ،ﺔﻳاوِّﺮﻟا ﻦﻣ ﺢﺟاﱠﺮﻟا ﰲ

37

.ﺎﳘﲑﻏ ِّﻖﺣ ﰲ ﻊﻴﺑو ﻦﻳﺪﻗﺎﻌﺘﳌا ِّﻖﺣ ﰲ ﺦﺴﻓ ﺎ�أ ﱃإ ﺔﻔﻴﻨﺣ ﻮﺑأ مﺎﻣﻹا ﺐﻫذ :ﺚﻟﺎﱠﺜﻟا يأﱠﺮﻟا فﻼﺘﺧﻻا اﺬﻫ ﻰﻠﻋ ﲏُﺑو38

اﺬﻫ ﺔﻟﺄﺴﻣ ﺎﻬﻨﻣو ،ﺔﱠﻴﻬﻘﻔﻟا ﻞﺋﺎﺴﳌا ﻦﻣ ﺪﻳﺪﻌﻟا ﺐﺣﺎﺻ لزﺎﻨﺗ ﺪﻗ نﺎﻛ نإ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﺪﻌﺑ ﺔﻌﻔﱡﺸﻟا ﻖﺣ ءﺎﻘﺒﺑ ﺔﻘِّﻠﻌﺘﳌا ﺚﺤﺒﻟا

نﺄﻛو ،ﺔﻟﺎﻗﻹا ﻞﺒﻗ ﺎﻬﻨﻋ لزﺎﻨﺗ ﻦﳌ ﺔﻌﻔّﺸﻟا ﱠﻖﺣ ﺖﺒﺜﻳ ﺪﻳﺪﺟ ﻊﻴﺑ ﻦﻋ ةرﺎﺒﻋ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﱠنأ ىﺮﻳ ﻦﻤﻓ ،ﺎﻬﻠﺒﻗ ﻪِّﻘﺣ ﻦﻋ ﺔﻌﻔّﺸﻟا ﻤﳉا ّﻖﺣ ﰲ ﺦﺴﻓ ﺔﻟﺎﻗﻹا نأ ىﺮﻳ ﻦﻣو ،ﺎﻬﻠﺒﻗ ﻊﻴﺒﳌا ﲑﻏ ﻮﻫ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﺪﻌﺑ ﻊﻴﺒﳌا ﻂﻘﺳأ ﻦﳌ ﺔﻟﺎﻗﻹا ﺪﻌﺑ ﺔﻌﻔّﺸﻟا ﺖﺒﺜﻳ ﻼﻓ ﻊﻴ

.ﺎﻬﻠﺒﻗ اﺬﻫ ﻪﱠﻘﺣ

39

:لﱠوﻷا ﻊﺋﺎﺒﻟا ﺪﻨﻋ اًدﻮﺟﻮﻣ نﺎﻛ ﺐﻴﻋ ﻰﻠﻋ عﻼﻃﻻا- ﺐﻴﻌﻟا رﺎﻴﺧ تﻮﺒﺛ ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﺪﻨﻋ ﻞﺻﻷا ﱠنأ مﻮﻠﻌﻣ ﻮﻫ ﺎﻤﻛ

ﻦﻜﻟو ،يﱰﺸﳌا ﻪﺑ ﻢﻠﻌﻳ ﻻو ﺪﻘﻌﻟا ﻞﺒﻗ ﻊﺋﺎﺒﻟا ﺪﻨﻋ ﺖﺒﺛ ﺐﻴﻌﻟا نﺎﻛ اذإ يﱰﺸﻤﻠﻟ ﱃإ (أ) عﺑﺎ ﻮﻟ

،ﺔﻌﻠﺳ (ب) ﺎﻬﻋﺑﺎ ﰒ

ﱃإ (ب) ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ ،ﺔﻌﻠﺴﻟا ﰲ اًدﻮﺟﻮﻣ نﺎﻛ ًﺎﺒﻴﻋ ﺎﻬﻴﻓ ﺪﺟﻮﻓ ، (ج) ﻦﻣ ﺔﻴﻧﺛﺎ ةﺮﻣ ﺔﻌﻠﺴﻟا ﻩﺬﻫ (ب) ىﱰﺷا ﰒ ،(ج)

،ﲏﻴﻌﻟا ﺪﲪأ ﻦﺑ دﻮﻤﳏ34

.ط ،ﺔﻳاﺪﳍا حﺮﺷ ﺔﻳﺎﻨﺒﻟا ،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،1

،(ـﻫ1420 /10 . 193

اﺮﻘﻟا ﺪﲪأ35

ص ،ﺔﻴﻧﻮﻧﺎﻘﻟا ﺎﺗﻬﺎﻘﻴﺒﻄﺗو ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﺪﻋاﻮﻘﻟا ،ﺔﻟ . 392

،(ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،ﲑﺒﻜﻟا حﺮﺸﻟا ﻰﻠﻋ ﻲﻗﻮﺳﺪﻟا ﺔﻴﺷﺎﺣ ،ﻲﻗﻮﺳﺪﻟا ﺔﻓﺮﻋ ﻦﺑ ﺪﲪأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ36

/3 ،ﲏﻐﳌا ،ﻲﺳﺪﻘﳌا ﺔﻣاﺪﻗ ﻦﺑا .491

،ةﺮﻫﺎﻘﻟا ﺔﻌﺒﻄﻣ :ةﺮﻫﺎﻘﻟا) (م1968

/4

،ﻢﻴﳒ ﻦﺑا .92 ،ﻖﺋﺎﻗﺪﻟا ﺰﻨﻛ حﺮﺷ ﻖﺋاﺮﻟا ﺮﺤﺒﻟا /6

. 112

37

،(ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،بﺬﻬﳌا حﺮﺷ عﻮﻤﻟﻤﺠا ،يوﻮﻨﻟا فﺮﺷ ﻦﺑ ﲕﳛ /9

،ﲏﻐﳌا ،ﻲﺳﺪﻘﳌا ﺔﻣاﺪﻗ ﻦﺑا .188 /4

ﺮﺤﺒﻟا ،ﻢﻴﳒ ﻦﺑا .92

،ﻖﺋﺎﻗﺪﻟا ﺰﻨﻛ حﺮﺷ ﻖﺋاﺮﻟا /6

. 112

،ﻖﺋﺎﻗﺪﻟا ﺰﻨﻛ حﺮﺷ ﻖﺋاﺮﻟا ﺮﺤﺒﻟا ،ﻢﻴﳒ ﻦﺑا38

/6 . 112

/6 ﻤﳏ :ﺮﻈﻨﻳ ،ﻪﺘﻴﺷﺎﺣ ﰲ ﻲﻗﻮﺳﺪﻟا ﻩﻮﳓ ﺮﻛذو .112 ،ﲑﺒﻜﻟا حﺮﺸﻟا ﻰﻠﻋ ﻲﻗﻮﺳﺪﻟا ﺔﻴﺷﺎﺣ ،ﻲﻗﻮﺳﺪﻟا ﺔﻓﺮﻋ ﻦﺑا ﺪ

/3 . 491

(9)

|733|

ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱠﺪﺒﺗ ﺪﻘﻓ ؛ﻪﺒﻧﺎﺟ ﻦﻣ دﺎﻔﺘﺴﻣ ﲑﻏ ﻚﻠﳌا اﺬﻫ ﱠنﻷ ؛(أ) ﻮﻫو ًﻻوأ ﻪﻨﻣ ﺎﻫاﱰﺷا ﻦﻣ ﻰﻠﻋ دﱠﺮﻟا (ب) ﻚﻠﳝ ﻻ

(ب)ـﻟ ، ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱠﺪﺒﺗو .ةﺪﻳﺪﺟ ﲔﻋ ﺎﱠ�ﺄﻜﻓ ،ﲔﻌﻟا لﱠﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ

40

:ﺮﺧآ ٍﱰﺸُﻣ ﺔﻄﺳاﻮﺑ ﻦﻤﱠﺜﻟا ﺾﺒﻗ ﻞﺒﻗ ﻊﻴﺒﳌا ﻊﺋﺎﺒﻟا ءاﺮﺷ- ﱃإ مﻮﻠﻌﻣ ﻞﺟأ ﱃإ ﻦﻤﺜﺑ ﺔﻌﻠﺳ ﻊﻴﺒﺑ (أ) مﻮﻘﻳ نﺄﻛ

ﺔﻌﻠﺴﻟا ﻩﺬﻫ (ب) ﻊﻴﺒﻳ ﱠﰒ ،(ب) اًﺪﻘﻧ (ج) ﱃإ

ﺎﺑﻬ ﻩاﱰﺷا يﺬﱠﻟا ﻦﻤﱠﺜﻟا ﻦﻣ ّﻞﻗأ ﻦﻤﱠﺜﻟا اﺬﻫ نﻮﻜﻳ ﺎﻣ ﺎًﺒﻟﺎﻏو- -

مﻮﻘﻳ ﰒ

ﺎﻬﻌﻴﺒﺑ (ج) (أ) ﱠنﺄﻜﻓ ،نﺎﻴﻋﻷا فﻼﺘﺧا ﺔﻟﺰﻨﲟ ءاﺮﺸﻟا ﻮﻫو ﺐﺒﱠﺴﻟا فﻼﺘﺧا نﺎﻛ ﺔﻟﺄﺴﳌا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ .(أ) ﱃإ

- ﻊﺋﺎﺒﻟا ﻮﻫو

لﱠوﻷا و ﱐﺎﱠﺜﻟا يﱰﺸﳌا -

ﻋﺑﺎ ﱵﱠﻟا ﲑﻏ ىﺮﺧأ ﺔﻌﻠﺳ ىﱰﺷا ﺪﻗ ؛ﺔﻫاﺮﻛ نود ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﺾﻌﺑ ﺪﻨﻋ زﺎﺟ ﻚﻟﺬﻠﻓ ،(ب) ﻦﻣ ﺎﻬ

ﺮﺧﻵا ﻢﻬﻀﻌﺑ ﻪﻫﺮﻛو ،ﻪﻧﺎﻛرأو ﻪﻃوﺮﺸﻟ فﻮﺘﺴﻣ ﻊﻴﺑ ﻪﻧﻷ نو

.ﺔﻨﻴﻌﻟا ﻊﻴﺑ رﻮﺻ ﻦﻣ ﻩوﱪﺘﻋاو

41

:ﺎًﺜﻟﺛﺎ :ماﺮﳊا ﺐﺴﻜﻳ ﻦَﻣ ﺔﻠﻣﺎﻌﻣ ﻢﻜﺣ و ،ةﺮﻄﻔﻟا ﻖﻓاﻮﺗ ﱵﱠﻟا رﻮﻣﻷا ﻦﻣ لﺎﳌا ﻊﲨ ،ﻲﻋﺮﺷ ﻖﻳﺮﻄﺑ ﺰﻴﺣ اذإ ﺎًﻋﺮﺷ مّﻮﻘﺘﳌا لﺎﳌا ةزﺎﻴﺣ مﻼﺳﻹا زﺎﺟأ ﺪﻘﻟ

ﻦﻣ ﻊﻨﻣو ﺮﻄﺑ ﻪﺗزﺎﻴﺣ ﱠنﺈﻓ ﱄﺎﱠﺘﻟﺑﺎو ،مﱠﺮﳏ ﻖﻳ اﺬﻫ

مّﻮﻘﺘﳌالﺎﳌا مﱠﺮﳏ ﻖﻳﺮﻄﺑ ءﺮﳌا ﻪﺒﺴﻛ اذإ ﻪﺑ عﺎﻔﺘﻧﻻا عﺮَﺸﻟا زﺎﺟأ يﺬﱠﻟا ﱠنﺈﻓ

ﺢﺒﺼﻳ لﺎﳌا اﺬﻫ ﺎًﻣﻮﻣﺬﻣ

ﺲﻴﻟ ﻦﻜﻟو

؛ﻪﺗاﺬﻟ ﻠﻟ ﺎﱠﳕإو ﱠﻄ ﺔﻘﻳﺮ ﱵﱠﻟا ﱠﰎ ﻌﲨ ﻪ ﻪﻠﻴﺼﲢو ﺎﳍﻼﺧ ﻦﻣ ﻦﻣ ﺔﻠﻣﺎﻌﻣ ﻢﻜﺣ ﻦﻋ ﺎﱠﻣأ.

ﲑﻐﺑ ﻪﻜﻟﺎﻣ ﻦﻣ ﺬﺧأو ،صﻮﺼﳐ ﻚﻟﺎﻣ ﻪﻟ يﺬﱠﻟا ﺺﻟﺎﳋا ماﺮﳊا لﺎﳌا ﱠنأ ءﺎﻬﻘﻔﻟا ﲔﺑ فﻼﺧ ﻼﻓ ،ماﺮﳊا لﺎﳌا ﺐﺴﻜﻳ ﳌا وأ ،ﺮﺟﺄﺘﺴﳌا وأ ،ﻊﺋﺎﺒﻟا نﺎﻛو ،ﺔﻣﱠﺮﶈا ﻪﺟوﻷا ﻦﻣ ﻚﻟذ ﲑﻏ وأ ،ﺐﺼﻐﻟا وأ ،ﺔﻗﺮﱠﺴﻟا ﻪﺟو ﻰﻠﻋ ﻩﺎﺿر ﻚﻟﺬﺑ ﻢﻠﻌﻳ يﱰﺸ

.ﻞﻃﺑﺎ ﻪﻴﻓ فﱡﺮﺼﺗ ﱡﻞﻛو ،ﻪﻜﻟﺎﳌ ﻊﺟﺮﻳ لﺎﳌا اﺬﻫ ﱠنﻷ ؛ﻚﻟذ ﻪﻟ ﱡﻞﳛ ﻼﻓ ماﺮﺣ ﻦﻣ ﻪﱠﻧأ لﺎﳌا

42

ﻦﻣ ﺎﻫﲑﻏو ﺑﺎِّﺮﻟا لاﻮﻣأو ،ءﺎﻨﻐﻟاو ﻮﻬﻠﻟا تاودأ ﻊﻴﺑو ،ةﻮﺷّﺮﻟﺎﻛ ،ﻪﻜﻟﺎﻣ ﻦﻣ ﺎﺿﺮﺑ ﺬِﺧُأ ﺪﻗو ﺎًﻣاﺮﺣ لﺎﳌا نﺎﻛ اذإ ﺎﱠﻣأ ا وأ يﱰﺸﳌا نﺎﻛو ،ﺔﻣﱠﺮﶈا لاﻮﻣﻷا :لاﻮﻗأ ﺔﺛﻼﺛ ﺔﻟﺄﺴﳌا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ ،ﻚﻟﺬﺑ ﻢﻠﻌﻳ ﻪﻟ ىﺪﻬﳌاو ﻪﻟ بﻮﻫﻮﳌا وأ ﻦﺋاﱠﺪﻟ

:لوﻷا ةﺮﺟﻷا ﺾﺒﻗو ،ﻦﺋاﱠﺪﻠﻟ ضﺮﻘﻟﺑﺎ ﻦﻳﺪﳌا ءﺎﻓوو ،يﱰﺸﳌا ﻦﻣ ﻊﻴﺒﳌا ﻦﲦ ﺾﺒﻗ زاﻮﺟ :ﻦﺴﳊا ﻦﺑ ﺪﱠﻤﳏ لﻮﻗ

.ﺔﻧ�د ﻻ ءﺎﻀﻗ زاﻮﳉا ﻚﻟذو ،ﺮﺟﺄﺘﺴﳌا ﻦﻣ

43

:ﱐﺎﱠﺜﻟا ﻫ ﺬﺧأ زاﻮﺟ :ءﺎﻬﻘﻔﻟا رﻮﻬﲨ لﻮﻗ .ﻪﻴﻓ ﺎًﺒﻟﺎﻏ لﻼﳊا نﺎﻛ اذإ نﻮﻳﺪﻟا ءادأو ﻪﺑ عﺎﻔﺘﻧﻻاو لﺎﳌا اﺬ

44

ﱠلﺪﺘﺳاو

ﻢﻬﻨﻋ دﺮﻳ ﱂو ،ﻢﺋﺎﻨﻐﻟا لﻮﻠﻏو ،ﺑﺎِّﺮﻟا ﻢﻫارد ﺎﻬﻴﻓ عﺎﺒﻳ نﺎﻛو قاﻮﺳﻷا ﻦﻣ نوﱰﺸﻳ اﻮﻧﺎﻛ ﺚﻴﺣ ﺔﺑﺎﺤﱠﺼﻟا ﻞﻌﻔﺑ ﻚﻟذ ﻰﻠﻋ

.ط ،يﺪﻨﳉا ﱘﺮﻜﻟا ﺪﺒﻋ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﱐﺎﻤﻌﻨﻟا ﻪﻘﻔﻟا ﰲ ﱐﺎﻫﱪﻟا ﻂﻴﶈا ،ﺪﲪأ ﻦﺑ دﻮﻤﳏ ﻩَزﺎَﻣ ﻦﺑا 40

،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،1

،(م2004 /6 . 558

،رﺎﺘﺨﳌا رﺪﻟا ﻰﻠﻋ رﺎﺘﶈا در ،ﻦﻳﺪﺑﺎﻋ ﲔﻣأ ﺪﻤﳏ41

/5 . 273

ﺑإ42

،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،بﺬﻬﳌا ،يزاﲑﺸﻟا ﻲﻠﻋ ﻦﺑ ﻢﻴﻫاﺮ ،(م1995

/2 :توﲑﺑ) ،ﺔﻴﻬﻘﻔﻟا ﲔﻧاﻮﻘﻟا ،يﺰﺟ ﻦﺑا ﺪﻤﳏ .21

،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد ص ،(م1995

. 720

.ط ،ﺔﻳﺪﻨﳍا ىوﺎﺘﻔﻟا ،نوﺮﺧآو ﻲﺨﻠﺒﻟا ﻦﻳﺪﻟا مﺎﻈﻧ43

،ﺮﻜﻔﻟا راد :توﲑﺑ) ،2 ،(ـﻫ1310

/5 . 349

ﻦﺑا ﻢﻴﻫاﺮﺑإ ﻦﺑ ﻦﻳﺪﻟا ﻦﻳز44

.ط ،ﺮﺋﺎﻈﻨﻟاو ﻩﺎﺒﺷﻷا ،ﻢﻴﳒ ،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،1

ص ،(ـﻣ1999 ﺲﻳردإ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ .212

،فرﺎﻌﳌا راد :توﲑﺑ) ،مﻷا ،ﻲﻌﻓﺎﺸﻟا ،(م1990

/5 ،بﺬﻬﳌا حﺮﺷ عﻮﻤﻟﻤﺠا ،يوﻮﻨﻟا فﺮﺷ ﻦﺑ ﲕﳛ .32 /13

. 178

(10)

|734|

.لاﺆﺴﻟا :ﺚﻟﺎﱠﺜﻟا زاﻮﺟ مﺪﻋ :ﺔﱠﻴﻜﻟﺎﳌا ﻦﻣ ﺐﻫو ﻦﺑاو ﻎﺒﺻأو ﺔﻠﺑﺎﻨﳊا لﻮﻗ ﻪﺘﱠﻳﺪﻫ لﻮﺒﻗ مﺪﻋو ،ﺎًﻘﻠﻄﻣ ماﺮﳊا لﺎﳌا ﺬﺧأ

.ﻪﺘﺒﻫو

45

جﺮﳊا ﻊﻗﻮﻳو ،سﺎﱠﻨﻟا ﲔﺑ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا بﺑﺎ ﻖﻠﻐﻳ لﻮﻘﻟا اﺬﺑﻬ ﺬﺧﻷا ﱠنإ ذإ ،عرﻮﻟا بﺑﺎ ﻦﻣ ﻮﻫ ﺎﳕإ ﲑﺧﻷا يأﺮﻟا اﺬﻫو رﺪﺼﻣ ﻦﻋ ﺶﻴﺘﻔﱠﺘﻟاو ،ﺚﺤﺒﻟا ءاﺮِّﺸﻟاو ﻊﻴﺒﻟﺑﺎ ﲑﻐﻟا ﻊﻣ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا ﻦﻣ مﺰﻠﻳ ﻻ ذإ ،ﻢﺗﻬﺎﻴﺣ ﰲ ﺔﱠﻘﺸﳌاو ﺚﺤﺒﻟا ﱠنﻷ ؛لﺎﳌا اﺬﻫ

ﻦﺑا لﺎﻗ .فﺮﻌﻟا وأ ﺔﻨِّﻴﺒﻟﺑﺎ ﻪﻟ ﺮﻬﻈﻳ ﱂ ﺎﱠﻤﻋ لاﺆﺴﻟاو ﺚﺤﺒﻟا ﰲ ﻒﱠﻠﻜﻳ ﻻ ﻢﻠﺴﳌاو ،مﻮﻣﺬﳌا ﻊﱡﻄﻨﱠﺘﻟا بﺑﺎ ﻦﻣ ﻮﻫ ﺶﻴﺘﻔﱠﺘﻟاو ﰊﺮﻌﻟا - ﺐﻫﺬﳌا ﻲﻜﻟﺎﻣ ﻮﻫو مﺎﻘﻟ ﻒﻠﺗ ﻮﻟو ،ﻪﻨﻴﻋ ﻻ ﻪﺘﱠﻴﻟﺎﻣ ﻪﻨﻣ دﻮﺼﻘﳌﺎﻓ ﺰﻴﻤﺘﻳ ﺎﻣ ﻞﻛ ﱠنﺈﻓ ،ﻦﻳِّﺪﻟا ﰲ ﻮﻠﻏ اﺬﻫو" :-

ﻞﺜﳌا

.ﻪﻨﻴﻌﻟ فﻼﺗإ كﻼﻫﻹا نأ ﺎﻤﻛ ،ﻩﺰﱡﻴﻤﺘﻟ فﻼﺗإ طﻼﺘﺧﻻاو ،ﻪﻣﺎﻘﻣ

46

اﻮﻧﺎﻛ ﺎﻣﺪﻨﻋ ماﺮﻜﻟا ﻪﺘﺑﺎﺤﺻو ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﱯﱠﻨﻟا ﱠنﻷ ؛ﺔﻠﻣﺎﻌﳌا زاﻮﺟ ﻮﻫ لاﻮﻗﻷا ﻩﺬﻫ ﻦﻣ ﻪﺤﺟﺮﻧ يﺬﱠﻟاو ﻦﻣ ﻪﻧﻮﻣِّﺪﻘﻳ ﺎﱠﳑ نﻮﻠﻛ�و ،ءاﺮﺷو ﺎﻌﻴﺑ ﻢﻫﲑﻏو دﻮﻬﻴﻟا نﻮﻠﻣﺎﻌﻳ قاﻮﺳﻷا نﻮﻠﺧﺪﻳ نﻮﺸِّﺘﻔﻳ اﻮﻧﻮﻜﻳ ﱂو ،ﺑﺎﺮﻟا ﺔﻠﻛأ ﻢﻫو �اﺪﳍا

ﻻو ،ﻪﻟﺎﻣ رﺪﺼﻣ ﻦﻋ ﻪﻟﺄﺴﻳ نأ ،ﻩﲑﻏ ﻞﻣﺎﻋ اذإ ﻢﻠﺴﳌا مﺰﻠﻳ ﱂ عﺮﱠﺸﻟﺎﻓ ،ﻢﻬﻳﺪﻳأ ﱃإ ﻞﺼﺗ ﱵﱠﻟا لاﻮﻣﻷا ردﺎﺼﻣ ﻦﻋ نﻮﻟﺄﺴﻳو رﻮﺘﺴﻣ ﺎﱠﻣأو ،ﺎًﻋرو ﻪﺘﻠﻣﺎﻌﻣ كﱰُﺗ ﻪﱠﻧﺈﻓ ؛ماﺮﳊﺑﺎ ﺎًﻓوﺮﻌﻣ ﻞﺟﱠﺮﻟا نﻮﻜﻳ نأ ﱠﻻإ ،ﻪﻟ ﻪﺑﺎﺴﺘﻛا ﺔﻴﻔﻴﻛ زاﻮﺟ ﰲ ﺔﻬﺒﺷ ﻼﻓ لﺎﳊا

ﺐﺴﻜﻳ ﻦﻣ ﺔﻠﻣﺎﻌﻣ زاﻮﲜ لﻮﻘﻟا ﱠنأ ﱃإ ةرﺎﺷﻹا ﻦﻣ ﱠﺪﺑ ﻻ ﺎﻨﻫو .تاﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﻮﻘﻳ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ ﱠنﻷو ،ﻪﺘﻠﻣﺎﻌﻣ ﱡﻖﺤﺘﺴﻳ ﻪﺒِﺴَﺘْﻜُﻣو ،ﺔﻴﻗﺑﺎ ﻪﻴﻓ فﺮﺼﱠﺘﻟاو عﺎﻔﺘﻧﻻا ﺔﻣﺮﺣ ﻞﺑ ،لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ ﻰﻠﻋ ﺔﱠﻴﻋوﺮﺸﳌا ﺔﻔﺻ ءﺎﻔﺿإ ﲏﻌﻳ ﻻ ماﺮﳊا لﺎﳌا ﻦﻋ ﺎﺑﻬﺎﺴﺘﻛا ﻞﺋﺎﺳو ءﺎﻔﺧإ ﱠﰒ ،سﺎﻨﻟا لاﻮﻣأ ﺔﺣﺎﺒﺘﺳا ﰲ ماﺮﳊا لﺎﳌا ﱯﺴﺘﻜﻣ مﺎﻣأ بﺎﺒﻟا ﺢﺘﻓ لﻮﻘﻟا اﺬﻫ ﰲ ﱠنﻷ ؛ﺔﺑﻮﻘﻌﻟا ﻪﺒﺴﺘﻜُﻣ ﺪﻳ ﻦﻣ ماﺮﳊا لﺎﳌا اﺬﻫ ﻞﻘﺘﻧا ﻮﻟ :ﺔﻟﺄﺴﳌا ﰲ دﻮﺼﻘﳌا ﺚﺤﺒﻟا ﻦﻜﻟو .ﻞﻴﻠﻀﱠﺘﻟاو عاﺪﳋا ﺐﻴﻟﺎﺳأ ﻖﻳﺮﻃ –

ﺪﻗو

لﺎﳊا رﻮﺘﺴﻣ نﻮﻜﻳ -

ىﺮﺧأ ﺪﻳ ﱃإ

؟ﻻ مأ ﻢﻜﳊا ﲑﻐﺘﻳ ﻞﻬﻓ

ةﺪﻋﺎﻘﻟا ﻩﺬﳍ ةﺮﺻﺎﻌﳌا تﺎﻘﻴﺒﻄﱠﺘﻟا :ﺎًﻌﺑار ﺐﺒﺴﺑ ؛ماﺮﳊا ﺐﺴﻜﻟا بﺎﺤﺻأ ﻊﻣ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا ﻦﻋ زﺮﺤﱠﺘﻟا ﺐﻌﺼﻳ ﺪﻗ :

ﻂﻟﺎﺧ ﻦﻣ ﺔﻠﻣﺎﻌﻣ ﻦﻋ عرﻮﱠﺘﻠﻟ تﻼﻣﺎﻌﳌا ﻦﻣ ﲑﺜﻛ كﺮﺗ ﱃإ داﺮﻓﻷا ﺾﻌﺑ ﻊﻓد ﺎﳑ ،ﻊﻤﺘﻟﻤﺠا تﺎﻃﺎﺸﻧ ﻢﻈﻌﻣ ﰲ دﺎﺴﻔﻟا رﺎﺸﺘﻧا ماﺮﳊا ﻪﻟﺎﻣ ﲑﻏ ﺐﺴﻜﻟا قﺮﻄﻟ ةدِّﺪﻌﺘﻣ ةﺮﺻﺎﻌﻣ رﻮﺻ ﻰﻠﻋ ﺎﻨﻫ فﻮﻗﻮﻟا ﻦﻜﳝو .ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا تﻼﻣﺎﻌﳌا لﺎﻜﺷأ ﻦﻣ ﻞﻜﺷ ِّيﺑﺄ

:رﻮﱡﺼﻟا ﻩﺬﻫ ﻦﻣو ،مﻼﺳﻹا ﰲ عوﺮﺸﳌا :ﻲﻔﻴﻇﻮﻟا لﻼﻐﺘﺳﻻا :ﺎﻬﻨﻣ ،ةﲑﺜﻛ ﻪﻣﺎﺴﻗأو ﻲﻔﻴﻇﻮﻟا لﻼﻐﺘﺳﻻا قﺮﻃ

.1 ﺐﻴﻟﺎﺳأ ﻒﱠﻇﻮﳌا ماﺪﺨﺘﺳا ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨﻟا ماﺮﳊا ﺐﺴﻜﻟا ﻰﻠﻋ ﻞﺼﺤﻴﻟ ﺔﻠﻣﺎﻌﳌا زﺎﳒإ ﰲ ﺔﻠﻃﺎﻤﳌاو ﻒﻳﻮﺴﱠﺘﻟا

.(..ﺔﱠﻳﺪﻫ وأ ،ةﻮﺷر وأ ﺔﻟﻮﻤﻋ) نﺎﻛ ﻰًﻤﺴﻣ ِّيأ ﺖﲢ ﺪﻳﺮﻳ ﺎﻣ

ط ،فﻼﳋا ﻦﻣ ﺢﺟاﺮﻟا ﺔﻓﺮﻌﻣ ﰲ فﺎﺼﻧﻹا ،يوادﺮﳌا نﺎﻤﻴﻠﺳ ﻦﺑ ﻲﻠﻋ45

:توﲑﺑ) ،2 (ﰊﺮﻌﻟا ثاﱰﻟا ءﺎﻴﺣإ راد /8

ﻦﺑ ﺪﲪأ .239

ط ،ةﲑﺧﺬﻟا ،ﰲاﺮﻘﻟا ﺲﻳردإ ،ﻲﻣﻼﺳﻹا بﺮﻐﻟا راد :توﲑﺑ) ،1

،(م1994 /13 . 317

،ﺔﻴﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد :توﲑﺑ) ،نآﺮﻘﻟا مﺎﻜﺣأ ،(ﰊﺮﻌﻟا ﻦﺑا) ﷲ ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ46

،م2003 /1 . 491

(11)

|735|

.2 .ﻖﺋﺎﻘﳊاو مﺎﻗرﻷﺑﺎ ﺐﻋﻼﱠﺘﻟﺑﺎ ﲔﻔﻇﻮﳌا ﺾﻌﺑ مﺎﻴﻗ ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨﻟا ﺐﺴﻜﻟا

.3 ِﻘﻟا ﻲﻔﻇﻮﻣ مﺎﻴﻗ ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨﻟا ﺐﺴﻜﻟا َﻄ

ﻳﺮﱠﻀﻟا ﻊﻓد ﻦﻣ بﺮﻬﱠﺘﻠﻟ تﻻﺎﺼﻳﻻا ﺮﻳوﺰﺘﺑ صﺎﳋا عﺎ .ﺔﺒ

.4 اﺬﻫ ﱡﻖﺤﺘﺴﻳ ﻞﻤﻋ ِّيﺑﺄ مﺎﻴﻘﻟا نود ﻦﻣ ﺔﻟوﱠﺪﻟا ﻦﻣ تﺂﻓﺎﻜﻣو تﺎﺒﺗﺮﻣ ﻰﻠﻋ لﻮﺼﳊا ﻦﻋ ﺊﺷﺎﱠﻨﻟا ﺐﺴﻜﻟا

.ﱄﺎﳌا ضﻮﻌﻟا .5 .ﺔﱠﻴﺼﺨﱠﺸﻟا تﺎﺟﺎﳊا ءﺎﻀﻗ ﰲ ﺎﺗﻬاﱠﺪﻌﻣو ﺔﻟوﱠﺪﻟا تﺎﱠﻴﻟآ لﻼﻐﺘﺳا ﻻا اﺬﻫو ،ﻢﻬﻔﺋﺎﻇﻮﻟ ﲔﻔﱠﻇﻮﳌا ﻞﺒﻗ ﻦﻣ ًﻻﻼﻐﺘﺳا كﺎﻨﻫ ﱠنأ رﻮﱡﺼﻟا ﻩﺬﻫ ﻊﻴﲨ ﰲ ﻆﺣﻼﻧ ﻦﻣ ﻪﱠﻧﻷ ؛مﱠﺮﳏ لﻼﻐﺘﺳ

ًﻻﻮﻠﻏ نﺎﻛ ﻪﻗﻮﻓ ﺎﻤﻓ ﺎًﻄﻴﳐ ﺎﻨَﻤَﺘﻜﻓ ،ﻞﻤﻋ ﻰﻠﻋ ﻢﻜﻨﻣ ﺎﻨْﻠﻤﻌﺘﺳا ﻦﻣ" :ﻢﱠﻠﺳو ﻪﻴﻠﻋ ﷲ ﻰﱠﻠﺻ ﻪﻟﻮﻘﺑ ًﻼﻤﻋ ،سﻼﺘﺧﻻا عاﻮﻧأ

"ﺔﻣﺎﻴﻘﻟا مﻮﻳ ﻪﺑ ﰐ�

ﻪﻴﻠﻋ ﻒﺳﻮﻳ لﻮﻗ اﺬﻫ ﺪِّﻳﺆﻳو ،ﻩﲑﻏ ﱃإ ﻞﻘﺘﻨﺗ ﻻو ،ﺎﻬﺒﺴﺘﻛا ﻦﻣ ﻰﻠﻋ ةﺮﺼﺘﻘﻣ ﺔﻣﺮﳊا ﻩﺬﻫ ﱠنأ ﱠﻻإ47

ﻹ مﻼﱠﺴﻟا ﺑﺎأ ُﻪﻟ ﱠنإ ُﺰﻳﺰﻌﻟا ﺎﻬﱠﻳأ � اﻮﻟﺎﻗ" :ﱃﺎﻌﺗ لﺎﻗ ،ﻦﺠﺴُﻴﻟ قﺮﺳ يﺬﱠﻟا ﻪﻴﺧأ نﺎﻜﻣ ﻢﻫﺪﺣأ ﺬﺧ� نأ ﻩﻮﺒﻟﺎﻃ ﺎﻣﺪﻨﻋ ﻪﺗﻮﺧ

"ﲔﻨﺴﶈا ﻦﻣ َكاﺮﻧ ﱠ�إ ﻪَﻧﺎﻜﻣ َ�َﺪﺣأ ﺬُﺨَﻓ اًﲑﺒﻛ ﺎًﺨﻴﺷ ﻦﻣ ﺔﳝﺮﳉا َﺔﺑﻮﻘﻋو َﰒإ ﻞﻘﻨﻧ نأ ﻢﻠُﻈﻟا ﻦﻣ ﻪﱠﻧأ ﻢﳍ ﻪﺑاﻮﺟ نﺎﻜﻓ48

ﺬﱠﻟا ﺺﺨﱠﺸﻟا ﺮﺧآ ٍﺺﺨﺷ ﱃإ ﺎﻬﺒﻜﺗرا ي

، اًذإ ﱠ�إ ﻩﺪﻨﻋ ﺎﻨﻋﺎﺘﻣ �ﺪﺟﱠو ﻦﻣ ﱠﻻإ ﺬﺧﱠ� نأ ﷲ ذﺎﻌﻣ لﺎﻗ" :ﱃﺎﻌﺗ لﺎﻗ 49

"نﻮﳌﺎﻈﻟ

50

ﻦﻳﺬﱠﻟا ﺎﻬﻴﻜﻟﺎﻣ ﻦﻣ لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ ﺖﻠﻘﺘﻧا اذﺈﻓ ،ﻢﻬﻴﻟإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻦﻣ ﱃإ لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ ﺐﺴﺘﻛا ﻦﻣ ﰒإ ﻞﻘﺘﻨﻳ ﻼﻓ ةﺪﻨﺴﳌا ﺔﻔﻴﻇﻮﻟا لﻼﻐﺘﺳﺑﺎ ﺎﻬﻴﻠﻋ اﻮﻠﺼﺣ لﻼﺣ ﻲﻬﻓ ﻊﻴﺒﻟا وأ ،ﺔﱠﻴﺻﻮﻟاو ﺔﺒﳍﺑﺎ ﺔﺛرﻮﻟا ﲑﻏ ﱃإ وأ ،ثاﲑﳌﺑﺎ ﻢﻬﺘﺛرو ﱃإ ﻢﻬﻴﻟإ

ﻚﻠﻤﱠﺘﻟا بﺎﺒﺳأ ﻦﻣ ﺐﺒﺴﺑ ﻢﻬﻴﻟإ ﺎﳍﺎﻘﺘﻧا نﻷ ؛ﻢﻬﻴﻟإ ﻞﻘﺘﻧا يﺬﱠﻟا لﺎﳌا رﺪﺼﲟ ﻢﳍ ﺔﻗﻼﻋ ﻻ ذإ ؛ﻪﻴﻟإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻦﻣ ﻰﻠﻋ ﻚﻠﳌا لﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ ﺐﺒﺴﻟا لﺪﺒﺗ ﺔﻴﻋﺮﱠﺸﻟا ةﺪﻋﺎﻘﻟﺑﺎ ًﻼﻤﻋ ،عوﺮﺸﳌا .

:ﺔﱠﻴﻣﻼﺳإ ﺔﱠﻴﻟﺎﻣ تﺎﺴﱠﺳﺆﻣ ﱃإ ﺔﻳرﺎﺠِّﺘﻟا ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا تﺎﺴﱠﺳﺆﳌا لﻮﲢ :ﺎﻴﻧﺛﺎ ﲔﻧاﻮﻘﻟا ﺎﳍ ﺢﻴﺒﺗ ﺪﻗو ،فﺪﳍا اﺬﻫ ﻖﻴﻘﲢ ﺎﳍ ﺢﻴﺘُﻳ رﺪﺼﻣ ِّيأ ﻦﻣ حﺑﺎرﻷا ﻖﻴﻘﲢ ﱃإ ﺔﻳرﺎﺠِّﺘﻟا فرﺎﺼﳌا ﻰﻌﺴﺗ

ﱠﻳرﺎﻤﺜﺘﺳا ﻪﺟوأ ﰲ رﺎﻤﺜﺘﺳﻻا ﺔﺳرﺎﻤﲟ ﺎﳍ حﺎﻤﱠﺴﻟا ﱪﻋ ﺐﺴﻜﻟا اﺬﻫ ﺔﻤﻈﻧﻷاو ﻢﻜﺣ ﺎﻤﻓ ،ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا ئدﺎﺒﻣ ﻊﻣ ضرﺎﻌﺘﺗ ﺔ

ﻵا ﲔﺘﻟﺎﳊا ﲔﺑ ﺰﻴﳕ لاﺆﺴﻟا اﺬﻫ ﻦﻋ ﺔﺑﺎﺟﻺﻟ ؟ﺔﻣﱠﺮﶈا ﺔﻄﺸﻧﻷا ﻦﻣ ﺔﻳرﺎﺠِّﺘﻟا فرﺎﺼﳌا ﺎﻬﺘﺒﺴﺘﻛا ﱵﻟا لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ ﲔﺘﻴﺗ

:

ﱃوﻷا ﺔﻟﺎﳊا ﳌا ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ نأ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﺑﻬ ﲏﻌﻧو :دُﺪُﺟ ﲔﻜﻟﺎﻣ ﱃإ ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﻞﻘﻨﺘﺗ نأ : ﺪﻗ ﺔﱠﻳﻮﺑِّﺮﻟا ﺔﱠﻴﻟﺎ

ﻜﻟﺎﳌا ءﻻﺆﻫ دارأو ،دُﺪُﺟ ﲔﻜﻟﺎﻣ ﱃإ ﺖﻠﻘﺘﻧا مﺎﻜﺣﻷ ﺔﻔﻟﺎﺨﳌا تﻼﻣﺎﻌﳌاو ﺔﻄﺸﻧﻷا ﻦﻣ ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا طﺎﺸﻧ ﻞﻳﻮﲢنﻮ

.ﺎﻫﺪﺻﺎﻘﻣو ﺎﺗﻬﺎﻌﻳﺮﺸﺗو ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا ئدﺎﺒﻣ ﻊﻣ ﻖﻔﱠﺘﺗ ﱵﱠﻟا ﺔﻄﺸﻧﻷﺑﺎ ﺎﳍاﺪﺑإو ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا

) ﻢﻗر ،ﺢﻴﺤﺼﻟا ﻊﻣﺎﳉا ،ﻢﻠﺴﻣ مﺎﻣﻹا47

،(1833 /3 . 1465

ةرﻮﺳ48

،ﻒﺳﻮﻳ /12 . 79

.ط ،ﺐﻴﻐﻟا ﺢﻴﺗﺎﻔﻣ ،يزاﺮﻟا ﺮﻤﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ49

،ﰊﺮﻌﻟا ثاﱰﻟا ءﺎﻴﺣإ راد :توﲑﺑ) ،3 ،(م1999

/18 . 491

:ﻒﺳﻮﻳ ةرﻮﺳ50

/12 . 79

(12)

|736|

مأ ،ءاﺮِّﺸﻟاو ﻊﻴﺒﻟﺑﺎ نﺎﻛأ ءاﻮﺳ ﻞﻘﱠﻨﻟا اﺬﻫو ،ﺖﻠﻘﺘﻧا ﺪﻗ ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﱠنأ ﺪﳒ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﻫ ﻲﻔﻓ ﺔﻴﺻﱠﻮﻟاو ﺔﺒﳍﺑﺎ

ﺎﱠﻣأ .ﺎًﻋﺮﺷ ﺔﺣﺎﺒﻣ ﺔﱠﻴﻟﺎﻣ ﺎًﻗﻮﻘﺣ ﺎﻬﻔﺻﻮﺑ ﺔﱠﻴﻜﻠﻤﻠﻟ ﺔﻠﻗﺎﱠﻨﻟا دﻮﻘﻌﻟا ﻦﻣ ﺪﻘﻋ ِّيﺑﺄ لﺎﻘﺘﻧﻻا اﺬﻫ ﻦﻣ ّﻲﻋﺮﺷ ﻊﻧﺎﻣ ﻼﻓ ثاﲑﳌاو ﻫ لﺎﻣ سأﺮﺑ ﻖﻠﻌﺘﻳ ﺎﻤﻴﻓ ﺖﻧﺎﻛ ﱵﱠﻟا ﺔﱠﻳرﺎﻤﺜﺘﺳﻻا ﺔﻄﺸﻧﻸﻟ ﺔﺠﻴﺘﻧ عوﺮﺸﳌا ﲑﻏ ﺐﺴﻜﻟا ﻪﻴﻠﻋ ﺐﻠﻐﻳ يﺬﱠﻟاو تﺎﺴﱠﺳﺆﳌا ﻩﺬ

لﱡﺪﺒﺗو ،عوﺮﺸﻣ ﺪﻘﻌﺑ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﺎﱠ�ﻷ ؛ﻪﻟ ﺔﻋوﺮﺸﻣ ﻲﻫو ةﺪﻳﺪﺟ ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﻩﺬﻫو ،ﻪﻴﻟإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻦﻣ ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﰲ ﻞﺧد ﺪﻘﻓ ﺎﻬﺳرﺎﲤ تاذ ﺎﱠ�ﺑﺄ ﻢﻠﻌﻟا ﻊﻣ ،ﲔﻌﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﺎﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ ﺔﻄﺸﻧﻷا ﰲ ﺎ�وﺮﻤﺜﺘﺴﻳ ًﻻﻼﺣ لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ نﻮﻜﺘﻓ ،لاﻮﻣﻷا

.ﺔﻋوﺮﺸﳌا ﺔﱠﻳدﺎﺼﺘﻗﻻا

؛ﲔﻌﺑﺎﱠﺘﻟا ﻦﻋ درو ﺎﲟ ﻢﻜﳊا اﺬﳍ لﺪﺘﺴﻳو ﻪﻨﻣ ﺬﺧ� نﺎﻜﻓ ،ﻞﻤﻋ ﻰﻠﻋ نﺎﻛ ﻦﻤﻴﻓ :لﺎﻗ ﻪﱠﻧأ بﺎﻬﺷ ﻦﺑا ﻦﻋ

ثاﲑﳌا ﻦﻣ كﺮﺗ ﺎﻣ ﱠنأ :ﺑﺎِّﺮﻟا ﻪﺗرﺎﲡ ﺮﺜﻛأ ﺖﻧﺎﻛ ﻦﻤﻴﻓو ،ﺲﻤﳋاو ،لﻮﻠﻐﻟاو ،ةﻮﺷّﺮﻟا ﷲ ﻪﺿﺮﻓ يﺬﱠﻟا ﻢﻬﺛاﲑﲟ ،ﺎﻤﻬﺘﺛرﻮﻟ ﻎﺋﺎﺳ

ﻪﻴﻧﺎﺟ ﻰﻠﻋ ﻢﻠﱡﻈﻟا ﰒإو ،ﻩﻮﻠﻬﺟ وأ ﻪﺒﺴﻛ ﺚﺒﲞ اﻮﻤﻠﻋ ،ﻢﳍ ،

،لﻮﻠﻐﻟاو ةﻮﺷﺮﻟﺑﺎ ماﺮﳊا ﺐﺴﻜﻳ ﻦﻤﻴﻓ ٌﺢﻳﺮﺻ لﻮﻘﻟا اﺬﻬﻓ51

ٍعوﺮﺸﻣ ٍﺪﻘﻌﺑ ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ﻪﻴﻟإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻦﻤﻴﻓ ﺮﻣﻷا ﻚﻟﺬﻜﻓ .ﻪﺘﺛرﻮﻟ ٌلﻼﺣو ﻪﺒﺴﺘﻛا ﻦﻣ ﻰﻠﻋ ماﺮﺣ ﻪﱠﻧأ ﻰﻠﻋ ٍماﺮﺣ

.تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﺎﻗ يﺬﱠﻟا ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺘﻟ ؛ﻪﻴﻟإ ﺖﻠﻘﺘﻧا ﻦﳌ ٌلﻼﺣ ﻪﺒﺴﻛ ﻦﻣ ﰲ ﻩدﻮﻌﻳ ﻢﺘﻫﻷا ﻦﺑ ﷲ ﺪﺒﻋ ﻰﻠﻋ ﻞﺧد ﻪﱠﻧأ يﺮﺼﺒﻟا ﻦﺴﳊا ﻦﻋ يور ﺎﻤﻛ ﺮﻈﱠﻨﻟا بِّﻮﺼﻳ ﷲ ﺪﺒﻋ ﻞﻌﺠﻓ ،ﻪﺿﺮﻣ

ؤأ ﱂ ،ﻒﻟأ ﺔﺋﺎﻣ ﻩﺬﻫ ،ﺪﻴﻌﺳ ﺑﺎأ � :ﻪﻟ لﺎﻘﻓ ،ﻪﺘﻴﺑ ﰲ ٍقوﺪﻨﺻ ﱃإ ،ﻩﺪﻟﻮﻟ ﻦﺴﳊا لﺎﻘﻓ ،ﺎًﲪر ﺎﻬﻨﻣ ﻞﺻأ ﱂو ،ةﺎﻛز ﺎﻬﻨﻣ ِّد

،ﻪﻌﲨ ﻞﻃﺑﺎ ﻦﻣ ،ﺎًﻋﻮﻨﻣ ﺎًﻋﻮﲨ ﻪﻟ نﺎﻛ ﻦﳑ ،اًﻮﻔﺻ اًﻮﻔﻋ ،كﺗﺎأ ، ًﻻﺑﺎو ﻚﻴﻠﻋ ﻦﻜﻳ ﻼﻓ ، ًﻻﻼﺣ لﺎﳌا اﺬﻫ كﺗﺎأ :ﻪﺗﻮﻣ ﺪﻌﺑ ﻪﻌﻨﻣ ٍّﻖﺣ ﻦﻣو

، ﱃإ ىﱠدأ ﺎﱠﳑ ،تﺎﻗﺪﱠﺼﻟاو ةﺎﻛﺰﻟا ﻦﻣ ةرﺮﻘﳌا ﻪﻗﻮﻘﺣ ءادأ مﺪﻋ ﻊﻣ لﺎﳌا ﻊﲨ ﻰﻠﻋ ﻞﻴﻟد ﺔﻳاوِّﺮﻟا ﻩﺬﻫ ﰲو52

و ﱃإ ﻞﻘﺘﻧاو ،ﻪَﻌََﲨ ﻦﻣ ﻰﻠﻋ ﰒﻹا ﻊﻗو ﺪﻘﻓ ،لاﻮﻣﻷا ﻩﺬﻫ ﺔﻔﻋﺎﻀﻣ ﺔﱠﻴﻜﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺘﻟ ؛ﻪﻟ لﻼﺣ ﻮﻬﻓ ٍﺔﱠﻴﻋﺮﺷ ٍﺔﻔﺼﺑ ﻪﺛرا

.تاﱠﺬﻟا لﱡﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ مﺎﻗ يﺬﱠﻟا ﻟﺎﳊا :ﺔﻴﻧﺎﱠﺜﻟا ﺔ ﰲ نﻮﺒﻏﺮﻳ ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﻲﻜﻟﺎﻣ ﱠنأ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﺑﻬ ﲏﻌﻧو :ﺎﻬﻴﻜﻟﺎﻣ ﺪﻴﺑ ﺔﱠﻴﻟﺎﳌا ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﺔﱠﻴﻜﻠﻣ ءﺎﻘﺑ

ﻲﻜﻟﺎﻣ ﱠنأ ﺔﻟﺎﳊا ﻩﺬﻫ ﰲ ﻆﺣﻼﳌاو .ﺔﱠﻴﻣﻼﺳﻹا ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا مﺎﻜﺣأ ﻖﻓو ﺎﺑﻬ ﻞﻤﻌﻟا ﺲﺳُأ نﻮﻜﻳ نأو ،ﻢﻬﺘﺴﱠﺳﺆﻣ طﺎﺸﻧ ﻞﻳﻮﲢ ﱂ ﻢﻬﺴﻔﻧأ ﻢﻫ ﺔﺴﱠﺳﺆﳌا ﻩﺬﻫ ﻒﻟﺎ ُﲣ ٍﻎﻴِﺻو دﻮﻘﻋ ﻖﻓو ﺔﱠﻳرﺎﻤﺜﺘﺳﻻا ﺎﻬﺘﻄﺸﻧأ سرﺎُﲤ ﺖﻧﺎﻛ ﱵﱠﻟا ﺎﻬﺴﻔﻧ ﻲﻫ ﺔﺴﱠﺳﺆﳌاو ،اوﲑﻐﺘﻳ

.ﺔﱠﻴﻣﻼﺳإ ٍﻎﻴﺻو ٍتﺎﻃﺎﺸﻧ ﱃإ لﻮﺤﱠﺘﻟﺑﺎ نﻮﺒﻏﺮﻳ اﻮﺤﺒﺻأ ﱠﰒ ،ﺔﱠﻴﻣﻼﺳﻹا ﺔﻌﻳﺮﱠﺸﻟا ئدﺎﺒﻣ ﳍ نﻮﻜﻟﺎﳌاو ،ماﺮﳊا ﺎﻬﻄﻟﺎﺧ ﺪﻗ تﺎﺴﱠﺳﺆﳌا ﻩﺬﻫ بﺎﺤﺻأ ﺎﻬﻜﻠﺘﳝ ﱵﱠﻟا لاﻮﻣﻷﺎﻓ ﻖﺒﻄﻨﺗ ﻼﻓ ،اوﱠﲑﻐﺘﻳ ﱂ لاﻮﻣﻷا ﻩﺬ

.ﱃوﻷا ﺔﻟﺎﳊا ﰲ ﺎﻤﻛ ﻦﻳﺮﺧآ س�أ ﱃإ ﻞﻘﺘﻨﺗ ﱂ ﺔﱠﻴﻜﻠﳌا ﱠنﻷ ،"تاﺬﻟا لﺪﺒﺗ مﺎﻘﻣ ﻢﺋﺎﻗ ﻚﻠﳌا ﺐﺒﺳ لﱡﺪﺒﺗ" ةﺪﻋﺎﻗ ﻢﻬﻴﻠﻋ ﺎﺜﻟﺛﺎ :ﺔﱠﻳرﺎﺠِّﺘﻟا فرﺎﺼﳌا ﻊﻣ ﻞﻣﺎﻌﱠﺘﻟا ﻦﻣ ﻞﺻﺎﳊا ﺐﺴﻜﻟا–

ﻣ ًﺔﻋﻮﻤﳎ ﺎﻬﺋﻼﻤﻌﻟ ﺔﱠﻳرﺎﺠِّﺘﻟا فرﺎﺼﳌا مِّﺪﻘﺗ :ﺎﻬِّﳘأ ﻦﻣو ،ﺔﱠﻴﻓﺮﺼﳌا تﺎﻣﺪﳋا ﻦ

.ط ،ﱐﺎﺠﻴﺘﻟا ﺪﻤﳏ :ﻖﻴﻘﲢ ،ﺪﳉا ﺪﻴﻟﻮﻟا ﰊأ ﻞﺋﺎﺴﻣ ،ﺪﺷر ﻦﺑا ﺪﲪأ ﻦﺑ ﺪﻤﳏ51

،ﻞﻴﳉا راد :توﲑﺑ) ،2 (م1993

/1 . 563