BİRİNCİ BÖLÜM
1. ORTA DOĞU BÖLGESİNİN SİYASİ VE EKONOMİK YAPISI
1.1 Giriş
Ortadoğu bölgesi doğal ve insani zenginlikleri açısından dünyanın en zengin bölgesi sayılmaktadır. Ayrıca, doğu ile batı arasındaki belirgin coğrafi konumu nedeniyle uluslararası ulaşım yollarının merkezi sayılmaktadır. Buna ilaveten bölgenin tarihten bu yana insani uygarlıklarının üç semavi dinin merkezi oluşu nedeniyle uygarlık ve tarihsel önemi aşikârdır.
Modern çağda bölgenin 20. yy’ın başlarında ortaya çıkmıştır. Bu sıralarda o zamanın büyük sömürgeci gücü olan Britanya, Fransa ve Portekiz gibi gözediklerin ülkelerin ilgi odağı haline gelmiştir. Çağdaş tarihin en muhteşem imparatorluğu olan Osmanlı İmparatorluğu’nun; 19. yy’ın sonu, 20. yy’ın başlarında çökmesi üzerine bu bölge, yukarıda sıralanan güç odaklarının paylaştığı bir bölge haline gelmiştir. Bu bölge Osmanlı İmparatorluğu’nun merkezinden nispeten uzak oluşu, yoksulluk, geri kalmışlık, hastalık ve cehalet açısından bir çökmüşlük içinde kalmıştır. Böylece sömürgeci ülkelerin bu bölgeyi işgal etmesi ve egemenliği altına alması kolaylaşmıştır.
1916 yılında Britanya ve Fransa dış işleri bakanları arasında düzenlenen Saics – Pico anlaşmasına göre sömürgeci ülkelerin arasında yapılan anlaşmalara göre; Suriye ve Lübnan Fransa tarafından, Ürdün, Filistin, Irak, Mısır, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Bahreyn ve Katar Britanya tarafından işgal edilmiştir
Bu anlaşmaya göre Büyük Britanya, Filistin topraklarında Yahudilerin ikamet edeceği bir yurt inşa etmesine hak tanımıştır. 1917 yılında ise, Britanya dışişleri bakanı Lord
Rotchild’in Belfour bildirgesi yayınlamıştır. Buna göre Britanya hükümeti, dünyanın tüm Yahudilerine; Filistin toprakları üzerinde ulusal bir yurt kuracağına dair söz vermiştir (Mahaftha, Ali.1988).
Umman Sultanlığı ve Birleşik Arap Emirliklerinin Güney bölümleri Portekiz egemenliğinde kalırken, günümüzde Suudi Arabistan Krallığı diye bilinen Necd ve Hicaz bölgeleri bu sömürgecilik dağıtımı dışında kalmıştır. Bir ihtimal bunun nedeni Hicaz bölgesinin dünya Müslümanları nezrindeki büyük dinsel öneminin yanı sıra bölgenin geniş coğrafyası ile büyük çoğunluğu işlenemeyen yoksul çöllerden oluşmasıdır.
20. yy.da Arap yarım adası bölgesinde son derece çok büyük miktarlarda petrol keşfinin belirtileri ile zenginliğin yıldızı parlamaya başlamıştır. Başka bir yardımcı etken olarak dünyada başlayan müthiş sanayi devrimini besleyecek enerji kaynaklarının arayışı rastlamıştır. Sonuçta günümüzde körfez işbirliği konseyi diye bilinen ülkelerin sağladığı enerji kaynakları en bol ve ucuzu olmuştur. Zira bu ülkeler sömürgeci güçler tarafından işgal altında kalmaktaydı. Bu arada söz konusu ülkeler bugün dünyanın bilinen petrol rezervlerinin 2/3üne sahiptir.
O dönemde (20. yy.da) Filistin topraklarına Yahudi göçü başlamıştır. Bundan dolayı birkaç yıl geçtikten sonra Filistin’deki Yahudilerin gücü sayısal ve askeri açısından oluşmaya başlamıştır. Böylece Yahudiler Belfour bildirgesi yayınlandıktan 30 yıl sonra 1948 yılında 1. Arap – Yahudi savaşı akabinde İsrail Devleti ilan edilmiştir. İsrail Devleti’ni de kuruluş ilanından kısa bir süre sonra büyük ülkeler ve Birleşmiş Milletler tarafından tanınmıştır.
Yine o döneme yakın bir sürede Orta Doğu bölgesindeki Arap ülkeler bağımsızlıklarını aşamalı olarak elde etmiştir. Suudi Arabistan Krallığı Necd ve Hicaz topraklarında 1928 yılında inşa edilen ilk devlet olmuştur. Arkasında, 1932 yılında Irak’ta Krallık, 1945 yılında da Lübnan ve Suriye, 1946 yılında Ürdün kurulurken, 1952 yılında ise “Özgür
Subayların düzenledikleri devrim sonucunda, Mısır gerçek bağımsızlığını kazanarak Cumhuriyet ilan edilmiştir. 1964’te Kuveyt, 1970’te Umman Sultanlığı, 1971 yılında ise Birleşik Arap Emirlikleri’nin en zengin iki Emirliği (Abu Dabi ve Dubai) birleşme kararı alarak; Sharja, Rasulhayma, Ajman, Ummulquin ve Fujayrah’ı katarak yedi emirlikten oluşan Birleşik Arap Emirlikleri adını verdikleri devleti kurmuşlardır. 1972 yılında; Katar ve Bahreyn sömürgeci Britanya’dan bağımsızlıklarını kazandılar.
Yukarıdaki bilgilere dayanarak Orta Doğu bölgesindeki tüm siyasi ve ekonomik oluşumlar kuruluş açısından yeni ülkelerdir. Bu ülkelerin ekonomik gelirleri aşağıdaki değişik sektörlere dayanmaktadır.
1.2 Orta Doğu Ülkelerinin Ekonomik Durumları
1.2.1 Mısır: Bu ülkedeki Nil nehrinin bulunması nedeniyle bölgenin su açısından en zengin ülkesidir. Dolayısıyla tarım sektörü Mısır’daki en önemli sektör haline gelip Mısır’ın toplam milli gelirinin %30’unu oluşturmaktadır. Sanayi ve maden sektörü milli gelirinin %25’ini oluştururken ikinci sırada; turizm sektörü %15 ile üçüncü sırada ve hizmet sektörü dördüncü sırada yer almaktadır. Hizmet sektörü; 2004 yılı istatistiklerine göre geliri 3 milyar dolar olan Süveys Kanalı ve Mısırlı gurbetçilerin döviz transferleri kapsamaktadır.1
1.2.2 Suudi Arabistan: Suudi Arabistan Krallığı petrol yönünden dünyanın en zengin ülkesi sayılmaktadır. Günlük ham petrol ihracatı 10 milyon varil civarındadır. Ham petrol Suudi Arabistan’ın toplam milli gelirinin 1. sırasında yer almakta ve %60’ını oluşturmaktadır. 2. sırada %20 oranla hizmet sektörü ve 3. sırada; temelinde rafineri işlemleri veya temelinde petrole dayalı kimya sanayii sektörü yer almaktadır. İçme suyu problemini deniz suyunu arıtarak elde eden Suudi Arabistan, körfez ülkeleri toplam milli gelirinin %60'ını oluştururken, bu gelirin %20'sini 2. derecedeki hizmet sektörü oluşturmaktadır. Üçüncü derecede ise, temelde rafineri işlemleri, petrol kimya sanayini oluşturan ve yine temelde petrole dayalı sanayii sektörü oluşturmaktadır. Tüm körfez ülkelerindeki içme suyu yönünden genel olarak kıtlık nedeniyle, Suudi Arabistan, bölgenin diğer ülkeleri gibi temel olarak deniz suyunun arıtılmasına dayanmaktadır.
Dolayısıyla, herhangi bir tarım projesi ekonomik açıdan yararlı olmamaktadır. Ancak, Suudi Arabistan'ın toplam milli gelirindeki turizm geliri küçümsenmemelidir. Zira Hac ve Umre tüm dünyanın en önemli dini turizm çeşitlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu dini görevlerini yerine getirmek amacıyla Suudi Arabistan'a her yıl beş
1 - http://www.cbe.org.eg/
(5) milyon kişi ziyaret etmektedir. Dolayısıyla, turizm geliri önemli gelirlerden birini teşkil etmektedir.2
1.2.3 Katar Devleti: Katar Devleti dünyanın en büyük doğal gaz üretici ve ihracatçısıdır. Petrol sektörü her 3 bölümü ile olan gaz, petrol, petrol sanayisi ile nüfusu 700 bin kişi olan bu devletin toplam milli gelirinin %90'ını oluşturmaktadır. Bu küçük devletin milli gelirinin geri kalan bölümünü hizmet sektörü ikinci derecede yer almaktadır. Katar'daki tarım sektörü körfez bölgesinin diğer ülkeleri gibi milli gelire kayda değer bir geliri bulunmamaktadır.3
1.2.4 Kuveyt Devleti: Kuveyt devleti, körfez ülkelerinde; Suudi Arabistan sonra, petrol üretiminde ikinci sırada yer almaktadır. Ancak petrol yönünden azımsanmayacak kadar rezervi olan bir ülkedir. Günlük üretimi üç (3) milyon varile yakındır. Bu da milli gelirin
%85'ini oluşturmaktadır. 2. ve 3. derecede ise, petrole dayalı hizmet ve sanayii sektörü gelmektedir.3
1.2.5 Bahreyn Krallığı: Bahreyn, yüzölçümü açısından dünyanın en küçük ülkesinden birisidir Ancak, petrol yönünden küçümsenmeyecek kadar rezerve sahiptir. Günlük üretimi bir (1) milyon varil civarındadır. Ne var ki petrolün oransal önemi bu ülkede düşmektedir. Zira bu ülkede hizmet ve ticaret sektörleri son derece etkin olup Bahreyn’in toplam milli gelirinin %40'ını oluşturmaktadır.3
2 - http://www.mof.gov.sa/
3 - http://www.amf.org.ae
1.2.6 Birleşik Arap Emirlikleri: Birleşik Arap Emirlikleri Devleti yedi emirliğin birleşmesinden meydana gelmektedir. En büyüğü ve en zengini körfez ülkelerinin 3.üncü petrol üreticisi olan Abu Dabi Emirliği'dir. İkinci büyük emirliği ise günümüzdeki dünyanın en önemli ticaret, turizm ve alış-veriş merkezi olan Dubai'dir.
Dubai, gerçekten açık bir serbest bölge olarak kabul edilmektedir. Bu bölgede tüm uluslararası şirketlerinin şubeleri bulunmaktadır. Emirliklerin izlediği bu politikanın sonucu milli gelirindeki petrol gelirlerine olan dayanağını yarı yarıya indirirken, hizmet, turizm ve ticaretin geliri yine milli gelirin yarısına kadar yükseltmiştir.3
1.2.7 Umman Sultanlığı: Körfez ülkeleri arasında petrol zenginliği en az olan ülkedir.
Bu nedenle ülkenin hükümeti tarım sektörünü kalkındırmaya yönelmiştir. Balıkçılık sektörü sulamaya dayalı tarımla birlikte toplam milli gelirin %40'ını oluşturmaktadır.
Sanayi ve hizmet sektörleri ise bunun %40'ını oluştururken, geri kalan bölümü petrol sektörü oluşturmaktadır.4
1.2.8 Haşimi Ürdün Krallığı: Bu çalışmada örnek olarak alınan ülkelerin en fakiridir.
Zira Ürdün tek petrolü olmayan bölgenin ülkesidir. Buna ilaveten su kaynaklarının kıtlığı tarım sektörü zayıf kalmasına neden olmuştur. Ürdün'de, madencilik sektörü en temel gelir kaynaklarından birini teşkil etmektedir. Bu sektöre ölü denizden çıkarılan fosfat ve potasyum ile ülkenin güneyinde imal edilen çimentodur. Ülke dışında çalışan Ürdün vatandaşları, yılda 2 milyar dolara yakın transfer ettikleri döviz, ülkenin en önemli gelir kaynaklarından birini teşkil etmektedir. Buna ilaveten Ürdün'deki ticaret çok önemli yer almaktadır. Ürdün'ün ürettiği sanayi ürünlerinin çoğunu, Irak'a ihraç etmektedir. Son Irak savaşına kadar Ürdün ürünlerine karşılık, Irak'tan petrol ayrıcalıklı koşullarla uluslararası piyasasının dörtte birine yakın fiyata almaktaydı. 1995 yılından beri Ürdün'deki turizm geliri toplam milli gelirini en önemli kaynaklardan biri haline
3 - http://www.amf.org.ae 4 - http://www.cbo-oman.org
gelmiştir. Komşu ülkelerine göre, ülkedeki siyasi istikrar sonucu mevcut olan güvenlik ortamı nedeniyle turizm sektörü somut bir şekilde canlanmıştır. Ayrıca, yabancı yatırımcıların Ürdün'deki turizm sektörü alanındaki yatırımların artmasında büyük rol sahibi sayılmaktadırlar.5
1.2.9 İsrail Devleti: Bölgenin teknolojik, sanayi ve tarım gelişmesi yönünden ilk sırayı işgal etmektedir. Bu İbrani ülkenin komşusu Arap ülkeleriyle yaşadığı ambargo politikası nedeniyle Avrupa ve Amerika'ya yönelmesinde büyük rol oynamıştır. Böylece İsrail'in ekonomi sektörleri Avrupa standartlarına uygun olarak gelişim sağlamıştır.
Günümüzde İsrail'deki tarım sektörü toplam milli gelirin %25'ini oluşturmaktadır. Diğer yandan bölge ülkeleriyle karşılaştırıldığında İsrail, sanayi sektörü son derece gelişmiş olarak görülmektedir. Arap ülkelerindeki değişim ve montaj sanayi hacmi bir hayli büyüktür. İsrail'in Amerika Birleşik Devletleri'nden sağladığı lojistik destek sayesinde İsrail'deki askeri sanayi sektörü yerel üretimin en önemli kaynaklarından birini teşkil etmektedir. İsrail'deki sanayi sektörü her iki kanadıyla hem askeri hem de sivil kanat bu yerel gelirin %40'ini teşkil etmektedir. Hizmet ve turizm sektörü ise, %15 oranında gerçekleşmektedir. Madencilik gibi diğer sanayi sektörleri ise, kalan bölümü teşkil etmektedir. Bilindiği gibi tarihten beri Ortadoğu bölgesi savaşların kurbanı haline gelmiştir.6
5 - http://www.nic.gov.jo/
6 - http://www.tase.co.il
Yukarıdaki geçen milli gelirin sektörlere göre dağıtım ve daha ayrıntılı bilgiler, aşağıdaki tablolar göstermektedir
Tablo 1.1 Orta Doğu Ülkelerinin Nüfus Sayısı
Nüfus Sayısı/ Milyon ÜLKE
2005 2004 2003
Ürdün 5,329 5,182 5,039
Birleşik Arap
Emirlikleri 3,480 3,289 3,108
Bahreyn 0,740 0,714 0,689
Suudi Arabistan 23,374 22,689 22,033
Umman 2,558 2,478 2,361
Katar 0,583 0,574 0,562
Kuveyt 2,420 2,309 2,228
Mısır 65,986 64,652 63,305
İsrail 7,061 6,809 6,537
Tablo 1.2 Orta Doğu Ülkelerinin Döviz Fiyatı
Dolar Fiyatı ÜLKE
2005 2004 2003
Ürdün 0,709 0,709 0,709
Birleşik Arap
Emirlikleri 3,673 3,673 3,673
Bahreyn 0,376 0,376 0,376
Suudi Arabistan 3,750 3,750 3,750
Umman 0,385 0,385 0,385
Katar 3,640 3,640 3,640
Kuveyt 0,298 0,304 0,307
Mısır 5,851 4,500 3,973
İsrail 4,485 4,470 4,250
Tablo 1.3 Orta Doğu Ülkelerinin İhracat ve İthalat Toplamı
İhracat Toplamı/Milyon $ İthalat Toplamı/Milyon $ ÜLKE
2005 2004 2003 2005 2004 2003 Ürdün 2.998,92 2.769,49 2.291,50 5.577,34 5.076,39 4.871,39 Birleşik Arap
Emirlikleri 65.835,26 52.163,38 48.773,99 45.726,30 39.135,50 37.293,40 Bahreyn 6.678,47 5.887,32 5.576,86 5.476,10 5.120,10 4.779,88 Suudi Arabistan 95.031,79 72.272,72 67.793,33 36.965,21 32.266,70 31.223,20 Umman 11.669,70 11.126,70 10.681,10 6.572,20 6.296,00 5.933,20 Katar 13.380,10 10.976,50 10.868,50 5.933,90 4.800,80 3.758,10 Kuveyt 20.956,50 16.005,10 16.322,20 10.666,14 8.549,87 7.870,75 Mısır 8.987,30 7.250,10 7.278,80 14.507,46 14.104,20 15.170,21 İsrail 23.075,40 19.461,70 18.416,70 25.816,10 22.287,90 22.548,70
Tablo 1.4 Orta Doğu Ülkelerinin Gayri safi Yurtiçi Hasılalar.
Gayri safi Yurtiçi Hasıla/Milyon
$ Kişi başına düşen GSYH $
ÜLKE
2005 2004 2003 2005 2004 2003 Ürdün 9.949,24 9.445,85 8.938,24 1.815,55 1.772,54 1.724,86 Birleşik Arap
Emirlikleri 80.223,55 71.566,78 69.546,09 19.877,00 19.064,14 19.938,67 Bahreyn 9.606,65 8.447,87 7.928,99 13.922,68 12.571,24 12.105,33 Suudi Arabistan 214.461,87 188.551,20 183.012,53 9.460,16 8.553,40 8.537,63 Umman 21.592,72 20.309,75 19.949,02 9.263,29 7.939,70 8.050,45 Katar 20.426,10 19.706,87 17.741,48 32.116,51 31.888,14 30.641,60 Kuveyt 41.749,33 35.180,65 34.080,59 16.391,57 14.537,46 14.759,89 Mısır 70.928,05 84.111,11 90.284,42 1.053,71 1.274,68 1.396,47 İsrail 116.505,39 108.944,00 65.366,40 16.500,00 16.000,00 14.800,00
Tablo 1.5 Milli Gelirin Sektörlere Göre Dağlama
ÜLKE Tarım Sanayi ve
Madencilik Turizm Petrol
&D.Gaz Hizmet Diğer kaynaklar
Ürdün 14,00% 35,00% 18,00% 0,00% 25,00% 8,00%
Birleşik Arap
Emirlikleri 0,00% 11,00% 13,00% 50,00% 18,00% 8,00%
Bahreyn 0,00% 8,00% 2,00% 45,00% 40,00% 5,00%
Suudi Arabistan 0,50% 12,00% 3,00% 60,00% 20,00% 4,50%
Umman 40,00% 2,00% 1,00% 18,00% 38,00% 1,00%
Katar 0,00% 2,00% 0,00% 90,00% 4,00% 4,00%
Kuveyt 0,00% 5,00% 0,00% 85,00% 7,00% 3,00%
Mısır 30,00% 25,00% 15,00% 5,00% 7,00% 18,00%
İsrail 25,00% 40,00% 9,00% 5,00% 6,00% 15,00%
1.3 Orta Doğu Siyasi ve Ekonomik Etkenler
Yeni dönemde Arap – İsrail çatışması sorunu, aralarında meydana gelen savaşların zinciri ve buna bağlı 1973 yılından beri devam eden “ne savaş ne barış” durumu nedeniyle her iki taraf, hem İsrail hem de Arapların ekonomilerini silahlanmaya ve silah yığmaya yöneltmiştir. Bundan dolayı halklara sunulan hizmetlerin küçülmesine, diğer ekonomik sektörlerin ihmaline neden olmuştur. Bu durum yalnızca cephe ülkeleriyle (Mısır, Suriye, Ürdün, İsrail ve Lübnan) sınırlanmamıştır. Körfez ülkeleri ve Irak gibi diğer Arap ülkelerine de uzanmıştır. Zira bu ülkeler 1990 yılının başına kadar “Arap kuşatması” diye bilinen çerçeve içinde askeri ve ekonomik yardım sağlamakta taahhüt etmiştir.
70’li yılların ortasına Araplarla İsrail arasında meydana gelen 1973 savaşından sonra bazı Avrupa ülkeleri ile Amerika İsrail’e yardımda bulunmaya başlamışlardır. Bu durum Arap ülkelerini provoke etmiştir. Bu nedenle petrol üreten Arap ülkeleri bu ülkelere petrol sevkıyatını kesmesi sonucu petrol fiyatları yükselerek, rekor seviyelere ulaşmıştır.
Bundan kısa bir süre sonra İran’da İslami Devrimi patlak vermiştir. Dolayısıyla petrol fiyatları nispeten yüksek düzeylerde seyretmiştir. Bunun sonucu olarak dünya ekonomisinde durgunluğa neden olmuştur.
Başta petrol üretici olmak üzere tüm Arap ülkeleri ham petrol fiyatlarında meydana gelen bu büyük artış nedeniyle büyük bir ekonomik sıçrama meydana gelerek bu ülkeleri büyük bir ekonomik kalkınma çağına sokarak bunun sonuçlarını tüm bölgede göstermiştir.
80’li yılların sonlarına doğru ve özellikle Irak – İran savaşının bitimi ile petrol fiyatlarına nispeten istikrara kavuşmaya başlamıştır. Ancak, fiyatlar yeniden Irak’ın 2 Ağustos 1990 tarihinde Kuveyt’i işgal etmesi sonucu Irak’a ekonomik ambargo uygulanmıştır. İşgali bitirmek için de, 17 Ocak 1991 tarihinde başlayan birinci körfez savaşı sonucu, Irak’ın petrol ihracatı durdurularak “Petrole Karşılık Gıda” programı çerçevesinde izin verilmiştir. Dolayısıyla petrol fiyatları hızlı bir şekilde yükselmiştir.
Bu program Amerika’nın 2003 yılında Irak’ı işgal etmesiyle devam etmiştir. Ne var ki bu işgal bilinen ve gizli kalan hedefleri ile uluslararası petrol sorununu çözeceğine daha karmaşık hale getirerek uluslararası petrole olan talebin artması ile 2005 yılının yaz aylarında petrol fiyatları en üst düzeye ulaşmıştır.
Bölgenin ekonomilerini etkileyen olaylardan biri de 11 Eylül 2001 tarihinde Amerika’da meydan gelen terörist saldırılardır. Bu saldırılar sonucu Arap ve Müslümanlara karşı nefrete neden olmuş ve bazı batı ülkelerin bankalarında bulunan Arap ve İslami kuruluşların hesaplarını dondurmaya başlanmıştır. Buna karşın çok sayıda Arap işadamı bu ülkelerdeki hesaplarını çekerek Arap ülkelerinde yatırım yapma yoluna gitmişlerdir.
Arapların 2000 yılında bölge dışındaki hesaplarının tutarları 500 – 1000 milyar dolar doları civarında olduğu düşünülürse bu paraların ne denli büyük olduğu anlaşılmaktadır.7
Yukarıda bahsedilen etkenlerin neden olduğu ekonomik ve siyasi sonuçları şu şekilde özetlenebilir:
¾ Dünya çapında petrol fiyatlarının artması sonucu Arap körfez ülkelerine büyük miktarlarda nakit para akışına neden olmuştur. Bu paralar alınan ülkeler tarafından bütçelerinde kullanılarak bir takım sermaye gerektiren projelerin yapımında kullanılması sonucu bu ülkelerin vatandaşlarının ekonomik refah düzeyinin yüksek seviyelere yükselmelerine neden olmuştur.
¾ Irak’a yönelik Amerika’nın müdahalesi sonucu, çok sayıda Iraklı vatandaşların;
başta Ürdün, Suriye ve Birleşik Arap Emirlikleri olmak üzere, komşu ülkelerine yönelmelerine neden olmuştur. Bunların yanında milyar dolarla ölçülecek büyük servetler çıkarmışlardır. Bu paralar komşu ülkelerde yatırım veya tüketim amaçlı kullanılmıştır.
7- http://www.amf.org.ae
¾ Lübnan eski başbakanı Refik ELHARİRİ suikastla öldürülmesi sonucu Lübnan ve Suriye’de siyasi – ekonomik kriz meydana gelmesine ve büyük sermayelerin bu iki ülkeden Ürdün, Mısır ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne yönelmesine neden olmuştur.
¾ Amerika ile Avrupa’nın terörle mücadele yasaları çerçevesinde bir takım hesapların dondurulması veya bu hesaplara el konulması sonucu Arap sermayelerinin Arap ülkelerine yönelmelerine neden olmuştur.
¾ 90’lı yılların başında küreselleşme ve serbest Pazar ekonomisinin belirlenmesi üzerine dünya ülkeleri arasında sermayelerin serbestçe dolaşması, buna bağlı olarak bütün dünyada meydana gelen bilgi teknolojisindeki devrim ile uluslararası koşulların nedeniyle bölge ülkelerindeki özgürlüklerin çıtası yükselmiştir.
¾ Irak dışında genel olarak tüm bölgedeki güvenlik koşulları düzelmiştir. İsrail’e komşu Arap ülkeleri olan Filistin, Ürdün ve Mısır ile imzalamış olduğu barış anlaşmaları sonucu, Arap – İsrail tarafları arasında var olan düşmanlığın şiddetinde nispi bir azalma meydana gelerek, askeri bütçelere ayrılan paraların ekonomik kalkınmaya kaydırılması, vatandaşların yaşam standartlarının yükselmesini sağlamıştır. Bölgedeki nispi istikrar; yabancı yatırımcıları bölgeye çekilmesine neden olmuştur.
¾ Bölge ülkelerinin büyük çoğunluğu yönetimin benimsenmesi ve bölgenin birçok ülkesinde yapılan seçimler dolayısıyla bölgede bir çeşit siyasi açılım sağlanmıştır.
Bunun sonucu olarak bir çeşit özgürlük ve düşünce özgürlüğü ortamı yaratmıştır.
Buna bağlı olarak da tüm bölgedeki yatırım sürecinin iyileşmesine neden olmuştur.
Buna ilaveten bölge hükümetleri yabancı yatırımları çekmeye başlamıştır. Buna bağlı olarak ekonomik mevzuatlarıyla yabancı mülkiyet yasalarıyla projele üzerine öngörülen vergilerin düşürülmesine neden olmuştur.
¾ Arap körfez ülkelerinin petrol gelirlerindeki büyük artış sonucu tüm bölgenin durumlarının iyileşmesine neden olmuştur. Bu iyileşme yalnızca bu ülkelerin bütçelerindeki açığın azalması ile kalmamış, aynı zamanda ve özellikle 2005 yılında bu ülkelerin bütçelerinde artış meydana gelmiştir. Bu iyileşmenin sonucu sanayi ve hizmet sektörlerinde çok sayıda büyük projelerin gerçekleşmesine neden olmuştur.
Hükümet harcamalarında meydana gelen bu artış nedeniyle bölgenin değişik
ekonomik sektörlerinde belirgin bir canlanma ortaya çıkmıştır. Başta bu ülkelerde olmak üzere gayrimenkul ve mali piyasalarda canlılık meydana gelmiştir.
¾ Mali piyasaların kurulmasına olanak sağlayan yasaların çıkarılması, yabancı yatırımlara getirilen serbestlik ve Suriye dışında sermayelerin akışı gerçeklemiştir.
Buna ilaveten yukarıda sayılan koşullarla birlikte halkların mali piyasalarında yatırıma yöneltmesi sonucu borsalar en geçerli yatırım aracı haline gelmiştir.
İKİNCİ BÖLÜM
2. ORTA DOĞU BORSALARININ TARİHÇESİ VE YAPISI
2.1 Amman (ÜRDÜN) Mali Piyasası
2.1.1 Amman Mali piyasanın tarihçesi
Ürdün’deki banknotların ihraç süreci bir takım aşamalardan geçmiştir. Bu aşamalar şu şekilde özetlenebilir:
1.Dönem: Bu sürecin tarihsel süresi nispeten uzun olmuştur (Ürdün Emirliği’nin kurulduğu 1921 – 1962 yılına kadar), bu dönemde 1930 yılında Arap Bankası adında ilk genel anonim şirketi kurulmuştur. 1931 yılında tütün ve elektrik şirketi kurulmuştur. Bu dönemin en belirgin özelliği bir takım basit Osmanlı yasalar hariç hisse senetlerinin alım – satımını düzenleyen hiç bir düzenleme yapılmamasıdır. Bu dönemde hisse senetlerinin değişimi “Sarraf” Döviz büroları ile emlakçilerin dükkânlarında gerçekleştirilmekteydi.
2.Dönem: 1962 yılından 1975 yılına kadar devam etmektedir. Bu dönemde de Ürdün’deki ekonomik gelişme belirgin bir ilerleme kaydetmiştir. 1962 yılında Ürdün’de şirket yasası ve 1966 yılında ise genel borç yasası yayınlanmıştır. Söz konusu iki yasaya Ürdün şirketlerinin kuruluşu düzenlemesi, ülkedeki ekonomik ve sosyal projelerini finanse edecek sermaye piyasasını yaratmada büyük rol oynamıştır. Bundan kısa bir süre sonra 1969 yılında hükümetin gelir ile gider arasındaki açığı kapatmak üzere hazine tahvilleri çıkarılmıştır. Ülkedeki özel tasarruf teşvik edilmek üzere ekonomik kalkınma projelerini finanse etmek amacıyla yabancı yatırımları çekmek üzere istekler ortaya çıkmaya başlamıştır. Ülkede mali piyasa kurulması için yoğun istekler başlamıştır.
3.Dönem : Bu dönem 1976 – 1997 arasındaki süreyi kapsamaktadır. Bu dönemde 16 Mart 1976 tarihinde başbakanlıkta bir komite kurularak 1976 yılı 31 sayılı “Amman Mali Piyasası” yasası çıkarılmıştır. Bu yasa gereğince 1978 yılında fiilen “Amman Mali Piyasası” kurulmuştur. Söz konusu yasa bu maddeleri içermektedir:
a) Bu yasa hükümlerine uygun olarak Amman’da “Amman Mali Piyasası”
adı altında banknotların alım ve satımının yapıldığı bir piyasa kurulur.
b) Söz konusu piyasa tüzel kişiliği ve mali yönden bağımsızlığa, hesap sorma ve vekâlet verme yetkisine sahiptir.
c) Piyasa, 3. taraflarla ticari işlemleri yapacak yetkiye sahip kamu bir kurumdur. Aynı zamanda bu yasaya aykırı olmamak kaydıyla, ticaret yasasına bağlıdır.
d) Piyasa; Ürdün hükümetinin tüm bakanlık ve kamu dairelerinin sahip olduğu kolaylık ve muafiyetlerden yararlanır.
Bu dönemde Ürdün Mali Piyasaları ilerleme adına birkaç gelişme yaşamıştır:
1) “Amman Mali Piyasası”nın tedavüldeki hisse sayısının sürekli artması ve bu hisselerin piyasada dolaşım hacminin büyük olması “Paralel Piyasa” denen yeni bir piyasanın ortaya çıkmasına neden olmuştur. “Amman Mali Piyasası” yönetimi;
yatırmacıları kısa vadeli hisse alış – veriş rekabetinden korumak için “Paralel Piyasa” kurmuştur.
2) Hacmini ve gücünü arttırmak adına; sanayii, hizmet ve bankacılık sektörlerinde, piyasada kayıtlı birkaç şirket birleşmişlerdir. 1992 yılına kadar birleşmeye giden şirketlerin sayısı 45 şirket olmuştur.
3) Kamu kurum ve şirketlere tanınan kredi miktarları arttırılmıştır.
Merkez Bankası; 1988 yılından itibaren hazine bonolarını piyasaya sürerek, kalkınma tahvilleri sayılarını arttırmıştır.
4) “Amman Mali Piyasası”, Bahreyn, Umman, Irak ve Tunus gibi bölge ülkelerine mali piyasasındaki deneyimlerini aktarmak üzere çalışmalarına başlamıştır.
4.Dönem : Bu dönem 1997 günümüze kadar uzanmaktadır. Bu dönemde piyasayı düzenleyen mevzuatları modernleştirmek üzere yeni bir yasa çıkarılmıştır. Bu yasa ile aşağıdaki kurumlar ortaya çıkmıştır:
Borsa: mali piyasa borsasının olağan rolünü yerine getirmektedir. Borsa; her türlü menkul kıymetlerinin dolaşımıyla ilgili işlemleri gerçekleştirerek dolaşımı kontrol etmektir.
Mevduat ve Tahvil Merkezi: Bu merkez, Anonim Şirketler ile kişiler arasındaki evrak mülkiyetlerini aktarma işlemlerini yapmaktadır. Bu merkez, evrak sahiplerinin haklarını korumayı, tahvil işlemlerini hızlandırmayı ve menkul kıymet mülkiyetleri aktarmayı amaçlamaktadır.
Denetleme Kurulu: Bu kurula; hem borsa hem de yatırım ve transfer merkeziyle, mali hizmet şirketleri, kalkınma fonları ve mali meslek grupları bağlıdır. Bu kurul hisse senetleri sahiplerinin yatırımcıları aldatma girişimlerinden korumaya ve dolayısıyla piyasanın çalışmasını düzenleyen ve geliştiren, uygun bir yatırımcı ortamı sağlamayı hedeflemektedir.
Banknot Enstitüsü: Bu enstitü banknot alanında çalışanların bilimsel ve pratik bilgilerini arttırmaktadır. Enstitü, Denetim Kurulu ile Mali Hizmetler şirketlerinin işbirliği ile kurulmuştur.
Ortak Yatırım Fonları: Bu fonlar, iyi gelir ve iyi yatırım sağlamak üzere başta küçük yatırımcıların tasarruf birleştirerek hisse senetlerinde yeniden değerlendirmeyi hedeflemektedir.
Yıllık Beyannameler: Yasa, Anonim şirketlerin herkese açık ve doğru bilgiye sahip olması kaydı yıllık rapor hazırlamalarını öngörmektedir. Burada amaç ise; Ürdün Mali Banknotları ile yatırım yapmak amacıyla ilgi duyan yatırımcıların, yatırım kararlarını doğru bir şekilde almalarını sağlamaktır. Bu nedenledir ki Amman Mali Piyasası bünyesinde “Yıllık Beyannameler Dairesi” adı altında bir bölüm kurulmuştur.
Mali Meslek Grubu Derneği: Derneğin hedefi; üye kişilerin çıkarlarını kollamak ve üyeler arasında mesleki davranış ölçüsünde görev anlayışını yaymaktır.8
2.1.2 Amman Borsasında Tedavül Sistemi
Amman Borsasındaki hisse alım – satım sistemi 1978 yılında başlamıştır. O tarihten beri bu sistem manuel olarak işlemekte idi. 2000 yılından itibaren, Fransa’da, Paris Borsasının kullandığı “NCS” elektronik tedavül sistemi programı kullanılmaya başlanmıştır. Bu sistemin özelliklerinden biri tedavülle ilgili bilgilerin anında istenebilmesi, raporların elde edilebilmesi, direktiflerin verilip yüklenmesi ve kullanılması için kolay seçeneklerin sağlamasıdır. Program, ayrıca tedavül faaliyetlerini direkt olarak veya daha önce yapılanları izleme olanaklarını sağlamaktadır. Tedavül seansı sırasında alım – satım talimatlarının öğrenilmesi, tedavül seansının bitiminde şirketin direktif sicil defterlerinde uygulanmayan alım – satım talimatları izlenebilmektedir.
Tedavül oturumuna müteakip çıkan günlük bültende; en iyi alım veya satım yapan firmalarla bilgiler yayınlanmaktadır.
8- http://www.ammanstockex.com/
2.1.3 Amman Mali Piyasası Amaçları 9
a) Mali kayıtlarda yatırımları özendirmek ve tasarrufların ulusal ekonomi hizmetine yönlendirmek,
b) Mali kâğıtlarla işlemlerin sağlıklı, kolay ve hızlı bir şekilde yapabilmesi için;
ülkenin mali çıkarları doğrultusunda küçük tasarrufçuları koruyarak menkul kıymetlerin çıkarılması, düzenlemesi ve denetlenmesidir.
c) Yukarıda belirtilen amaçların gerçekleştirilmesi ve yayınlaması için gerekli bilgi ve istatistiklerin toplanmasıdır.
Piyasanın yukarıda sıralanan hedeflere ulaşabilmesi için ulusal ekonomide aşağıdaki rolleri üstlenmesi gerekmektedir.
1. Aşağıda olan geleneksel borsa hizmetlerini sunmak,
Salonda menkul kıymetlerin alım satım işlemlerinin düzenlenmesini ve kaydetmesinden ibaret olan menkul kıymetlerin değişim işlemelerini yapmak
a) Menkul kıymetlerin el değiştirme işlemlerinden piyasa hesabına biriken rüsumları tahsil etmek.
b) Piyasada varılan sözleşmeleri incelemek, piyasa sicillerine kaydetmektir.
c) İşlemlerin tam olarak yapılarak mülkiyetin el değiştirmesini sağlayan işlemlerin yapılmasıdır.
2. Piyasa aracılarının faaliyetlerini denetlemek; aracılar yatırımcılarla hisse senetleri çıkartılan taraflar arasında belli bir komisyon karşılığında irtibatı sağlayan kişidir.
Aracıların faaliyetleri şunlardır:
a) Komisyon karşılığı çalışan aracı.
Piyasa yönetim komitesinin tarafından belirlenen alıcı ve satıcıdan alınacak komisyon karşılığında menkul kıymetlerinin alım-satım işlemlerini yapmaktadır.
b) “Market Maker” yani “piyasa yapıcısı” kendi hesabına alım- satım yapan aracı: Bu kişiyle sözleşmesi bulunan müşterilerinin lehine veya kendi lehine hisse senetleri işlemlerini yapmaya yetkili kişidir.
9- http://www.jsc.gov.jo/
c) Yeni çıkarılan menkul kıymetlerin işlemlerini yapan aracı: yapılan işlemlerin derecesine göre belirlenen komisyon karşılığında çıkarılan yeni menkul kıymetleri çıkaran taraf ile aracılar arasında rol oynamaktadır.
d) Yeni çıkarılan menkul kıymetlerini satan aracı: çıkarılan yeni menkul kıymetler karşısında sorumluluk üstlenmeksizin, komisyon karşılığında, çıkaran taraf adına yeni hisse senetlerinin pazarlamasını yapmaktadır.
e) Menkul kıymetlerle yatırım yapılmak üzere mali müsteşar aracı: belirli komisyon karşılığında evrakların alım-satımı ile ilişkin fikir ve önerilerini sunan kişilerdir.
Amman Mali Piyasasında alış-veriş seansları 10
¾ Resmi Mesai Saatleri : 09 – 13.00’e kadar.
¾ Resmi Çalışma Günleri : Pazar – Perşembe.
¾ Hafta Sonu Tatili : Cuma ve Cumartesi
10 - http://www.ammanstockex.com/
2.2. Maskat (UMMAN) Mali Piyasası
2.2.1 Maskat Mali Piyasanın tarihçesi
Maskat (Umman) menkul kıymet piyasası incelenecek olunursa piyasanın gerçek doğuşu ülkenin 1970 yıllarının başlarında petrol gelirlerini toplamaya başlayıp ülkenin ekonomik kalkınma projelerinin yararına yönlendirdiği yıllardır. 1971 yılında Umman Oteller Şirketi’nin kuruluşu ülkenin hisselerini ön yazılıma sunan ilk anonim şirkettir (Al-gailani. W 1996).
Şirketin kuruluşu ülkede bir borsanın kurulması üzerine ortaya atılan ilk adımdır. Daha sonra birçok şirket kurulmuştur. Borsanın açıldığı 1990 yılında kurulan şirket sayısı; 48 açık ve 23 kapalı anonim şirket olmuştur.
Bu şirketlerin hissedarlarının sayısı 17 bin kişi civarında olup yaptıkları yatırım tutarı 270 milyon Umman riyalidir.11
Ne var ki ülkenin ekonomik ve mali çalışma alanlarını düzenleyen değişik ekonomik ve mali yasalara rağmen Umman mali piyasası düzensiz kalmıştır. Bunun sebebi piyasayı denetleyen işlemlerin ilkelerini belirleyen bir yasanın olmamasıdır. Dolayısıyla milli ekonomiye azami yarar sağlayacak yeni düzenlemelerin yapılma fikri ortaya atılmıştır.
Bu dönemde hisse alım-satım işlemleri aracılar tarafından yapılmaktaydı. Çünkü böylesi işlemleri yapmaya yetiştirilmiş aracılar bulunmaktaydı veya mevcut aracılar yetki sahibi değillerdi. Bundan dolayı bir takım olumsuz durumlar ortaya çıkmıştır. Bu olumsuzluklar:
a) Aracıların ve bazı spekülatörlerin fiyatlar üzerine egemenlik kurarak çıkarları doğrultusunda bu fiyatlarla oynamaktadır.
11 - http://www.msm.gov.om
b) Kısa dönemler zarfında gereksiz yerde fiyatların oynaması.
c) Yatırımcıların nezrinde hisse senetlerinin fiyatların belirlemekte yardımcı olan şirketlerin durumlarına ilişkin bilgilerin olmayışıdır.
d) Yatırımcılara hisse senetlerinin fiyatlarının açıklanmamasıdır.
e) Hisse senetlerinin miktarının azlığıdır.
Dolayısıyla Umman menkul kıymet piyasasını kurulmak üzere ilk adımı 1983 yılında Umman hükümeti tarafından atılmıştır. Yapılan araştırmalar ülkede düzenli mali piyasası kurulmak üzere bir dizi öneriler ortaya atılmıştır. Birçok Arap ve uluslar arası kurum gerekli araştırmaları yapmıştır. Varılan sonuçlara göre ülkede mali piyasasının kurulma zorunluluğunu belirterek dünyanın bazı ülkelerinde kurulan borsaların ilk yıllarında ortaya çıkan mali krizler şeklinde ortaya çıkan olumsuzluklara da dikkat çekilmiştir. Dolayısıyla, 21 Haziran 1988 tarihinde “Maskat” menkul kıymet piyasasını kurulmak üzere 53/88 sayılı Sultanı Ferman yayınlanarak şirket ve projeler gücünü ve meşru yasallığını elde ederek, yatırımcı ihtiyaçlarını karşılayan düzenli bir piyasa olması ve aynı zamanda değişik kesimlerden gelen yatırımcılara değişik yatırım olanaklarını sunmak, birikimlerine güvenilir bir mekân sağlamaktır. Piyasanın faaliyeti ve genel olarak ulusal ekonomide 10 sene zarfında süre gelen gelişim uluslar arası, bölgesel ve yerel düzeylerde menkul kıymet sektörüne ilişkin ortaya çıkan yenilikler ve mali sektör gelişimleri yanı sıra denetimci rolünün aktif hale getirilmesi, yatırımcıları korumak amacıyla denetleyiciyle uygulayıcı kesimler arasında bir sınırlama getirme gereği duyulmuştur. Buna göre piyasanın gereksinimleri doğrultusunda izlenen yasalar ve mevzuatların düzenlenmesi gerekliliği dolmuştur. Böylece dünyanın diğer mali piyasalarıyla eş değer hale gelebilecektir. Dolayısıyla, bağımsız 3 temel kuruluş bazında menkul kıymet piyasasının yapılanmak üzere aşağıdaki 80/98 ve 82/98 sayılı iki (2) sultanı ferman yayınlanmıştır:12
1. Mali Piyasası Genel Kurulu: Bu kurulun yetkileri sultanlık sınırları dâhilinde menkul kıymetlerinin çıkarılma işlemlerinin düzenlenmesi, ruhsatlandırılması,
12 - http://www.cbo-oman.org
denetlenmesi ve dolaşması. Ayrıca, Maskat menkul kıymet piyasası ile işlem yapan bütün kişileri kontrol etmesi.
2. Maskat menkul kıymet piyasası: Menkul kıymetlerinin kaydedilmesi ve dolaşım işlemlerini düzenler. Dolaşımını gerçekleştirecek bir borsa haline getirmektir.
3. Menkul kıymet yatırım ve tescili Maskat Şirketi: Bu şirket ortakların sicillerini tutmak, menkul kıymetlerinin alım-satım sözleşmelerini tescil etmek, tutmak ve saklamak. Mülkiyet değişikliğini kanıtlamak ve bu işlemlerle ilgili ortaklara bilgiler sağlamaktır. Bilgilerin akışını kolaylaştırmak amacıyla piyasa ile elektronik bir sistemle bağlantılıdır. Maskat Sultanlığı’nda Umman Sultanlığı’nın menkul kıymet piyasasının gelişmesi doğrultusunda mali piyasası genel kurulunun Internet üzerindeki sitesi oluşturularak bütün yatırımcılara sürekli ve direkt olarak Maskat menkul kıymet piyasası ve kayıtlı şirketlerinin çalışmalarıyla ilişkin yeterli bilgi ve mali bildiriler sağlamaktadır. Böylece düzenleyici piyasanın gerekçelerinden ve gelişim temellerinden biri olan açıklık (şeffaflık) prensibi gerçekleşmiş olmaktadır. Böylece piyasaya olan güvenin artması, yatırımcının korunması ve menkul kıymet piyasasındaki yatırımlarını takip etmekte kolaylık sağlamaktadır. Ayrıca yapacağı yatırımlarla ilgili kararını uygun zamanda sağlam bilimsel temeller üzerine alabilecektir. Bu web sitesinin hazırlanmasının ana hedeflerinden biri piyasanın sahip olduğu yatırım fırsatlarını dış dünyaya tanıtarak daha çok yabancı yatırımlarının ülkeye çekilmesidir.
4. Şirketlerin elde ettiği kârlar üzerinde öngörülen düşük vergiler, uzun vadeli doyurucu teşvikler ve muafiyetler.
5. Yabancı yatırımcılar piyasada kayıtlı şirketlerin veya yatırım fonlarının hisse senetlerinde önceden izin almaksızın yatırım yapabilmeleridir.
6. Adil ve kârarlı bir piyasanın varlığını, yatırımcının haklarını korumak, şeffaflık- açıklık ve dürüstlüğün en üst derecelerini garanti edecek bağımsız denetim örgütünün bulunması.
2.2.2 Mali piyasası genel kurulunun amaç ve misyonu
Sermaye piyasasının yeterliliğini arttırmak, yatırımcıları adaletsiz ve sağlıksız işlemlerden korumak,
Ulusal ekonomi çıkarı hizmetinde birikimlerin ve paraların mali kağıtlarda yatırım yapılmak üzere fırsatların açılması.
Menkul kıymetlerin piyasaya ilk çıkarılışının düzenlenmesi ve kontrol edilmesi, menkul kıymetler genel yazılıma sürülünce çıkarılacak bültende bulunması gereken verilerin tespiti.
Mali piyasasında yatırılan paraların hareketinin kolaylaştırılması ve hızlandırılması, bu evrakların fiyatlarının belirlenmesi amacıyla arz ve talep faktörlerinin işlenmesinin sağlanması, değişik yatırımcı kesimlerinin arasında sağlıklı ve adaletli işlemlerinin temellerini yerleştirerek küçük yatırımcıları korumaktır.
Menkul kıymet piyasasının gelişmesine uygun düşecek geçerli yasaların düzeltilmesi ile buna ilişkin değişik resmi kurumlara öneriler sunmak, gerekli çalışmalar yapmaktır.
Umman mali piyasasının gelişmesinin hızlandırılmasına yardımcı olmak üzere yurt dışındaki mali piyasalarla ilişki kurarak yeni görüşler edinerek bilgi ve deneyimlerin değişimi ve alış-verişini gerçekleştirmekle ilgili Arap ve uluslararası kuruluş ve birliklerin üyeliğine katılmasıdır.
Maskat borsasında alış-veriş seansları 13
¾ Resmi çalışma saatleri: sabah 10.00 den öğleden sonra 14.00’e kadar.
¾ Resmi çalışma günleri: pazardan perşembeye kadar.
¾ Hafta sonu tatili: Cuma ve cumartesi.
13- http://www.msm.gov.om
2.3. Mısır Borsası
2.3.1 Mısır borsasının Tarihçesi
Kahire’nin aracıların duayen Muris Katavi tüccar ve aracılarla “ New bar” kahvesinde yaptığı gayri resmi toplantılardan birinde Kahire’nin İskenderiye gibi hareket etmesi ve kendisine ait borsası olması gerektiğini belirtmiştir. Zira Mısır da sınırlı sorumlu şirketlerin sayısı 79 olup toplam sermayeleri 29milyon Mısır Cüneyhi olmuşken yabancı kurumların başkanları destek ve belirli kişilere kâr sağlamak üzere Kahire’nin yan sokaklarında veya kahve ve otellerinde hükümetlerinin yapacağı yatırımlarla ilgili anlaşmalar yapması zordur. İşte bu şekilde Kahire borsasının doğuşu olmuştur.
21.5.1903 tarihinde Perşembe günü Muris Katavi Bey başkanlığındaki özel komite Osmanlı Bankası’nın eski binasını geçici olarak ancak resmen yeni kurulmuş olan bankacılık ve borsa işlemleri için Mısır şirketine merkez olarak seçmiştir. Şirket sınırlı sorumlu olarak kurulmuştur.
Bundan daha iyi bir zamanlama olamazdı. Zira borsanın kuruluşunu destekleyen ve taraftar olan kişiler başarı ve gelişmeye götürecek cesarete sahiptiler. Artık herkes bilmektedir ki Kahire ve İskenderiye borsaları birleştiklerinde Dünya çapında en büyük beş borsadan biri haline gelmiştir. Mısır ekonomisi her zaman canlılığını korumuştur.
Yalnızca Kahire borsasında alım-satım yapan şirketlerin sayısı 228 şirket olup toplam sermayeleri 91 milyon Mısır Cüneyhi.14
Borsanın atılımı döneminde hisse senetleri ticareti yapan aracı ve komisyoncuların sayısı 73 kişi idi. Ne var ki bu hareketli ve faal havası çabucak dağılmıştır. Yerine istek, hırs, tedbirsizlik yerini büyük tehlikeler arz eden spekülatifler almıştır. Olay başladığı gibi sanki Mısır’da bir gayri menkul sıçrayışı gibi sona ererek 1907 yılında spekülatif tarihi kayıtlara geçmiştir. Bazı tarihçiler kabul etmektedir ki 1907 yılında meydana gelen mali
14 - http://www.egyptse.com
panik “kasedi indirim” Bankası’nın çöküşüyle İskenderiye’de başlamıştır. Bu çöküş daha sonra önce Japonya’yı daha sonra Almanya ve daha sonra Şili’yi etkilemiştir. Ekim ayı ile birlikte kriz yayılarak Avrupa ve ABD’yi etkilemiştir. Mısır’da büyük bankalar ard arda çökmeye başlamıştır. Hisse senetlerinin fiyatları çok hızlı bir şekilde düşmeye başlamıştır. O dönemde işsiz kalan aracı AVERD NUMMAN sınırlı sorumlu şirket olarak bankacılık ve borsa işlemleri Mısır şirketinin tavsiyesinde başrol görevi verilmiştir.15
1928 yılında WALL STREET çöküşünden 1 yıl önce Kahire borsası şimdiki binasına taşınmıştır. Bu bina bir gün kahire borsası kurulmadan önce spekülatör kahire tüccarlarının ilk buluştukları mekandı.
1961’de devletin güdümünde Mısır’da ki özel sektör sekteye uğratıldıktan sonra, borsanın çöküşünden önce ve “bu olaydan sonra birleştirilen” kahire ve İskenderiye borsaları dünyanın 4. mertebesini işgal etmekteydi. 36 sene sonra ekonomik iskeletin yeniden yapılandırıldığı yeni dönem sürecinde Mısırlılar söz konusu 2 borsayı ilk başta sahip oldukları mertebeye ulaştırabilme kararını elde etmişlerdir. Zira 51/1997 nolu cumhuriyet bildirisi uyarınca kahire ve İskenderiye borsaları tek bir borsa halinde birleştirilme kararı yayınlanmıştır. 60’lı yıllarda, sosyalist değişim döneminde, mali piyasalarda ki faaliyet azalmıştır. Ekonomik faaliyetlerin büyük çoğunluğu devlet mülkiyetine aktarılmasını bireysel girişim ve özel mülkiyet, ekonomik faaliyetlerin büyük çoğunluğunu devlet mülkiyetine aktarılmasına yol açan çok sayıda düzenleme yapılmış ve karar alınmıştır. 1961 yılında alınan 117’nolu kanun uyarınca 18 banka ve 12 şirket millileştirildi. 1961’de yayınlanan 118’nolu kanun uyarınca, bu kanun hükümlerine tabi şirketlerin ve özel veya tüzel kişilerin elinde bulunan yasa değeri, 10 bin Mısır Cüneyhi üzeri olan hisse senetlerinin mülkiyetleri devlete aktarılmaktadır.
Daha sonra yayınlanan kanunlar uyarınca tüm pamuk şirketleri millileştirilerek kısmen millileştirilmiş olan şirketler tamamen millileştirilmiştir. Böylece Mısır ekonomisine güven sarsılmış, yatırımcılara ait mali merkezleri çökmüş, kayıplar yayılmıştır.
15 - http://www.cbe.org.eg/
2.3.2 Mısır borsasının Gelişmesi
70’li yıllarda Mısır’da açıklık politikası dönemi başlamıştır. Arap ve yabancı sermayelere bir takım ilave olanak verilmesi, millileştirme, el koyma ve dondurulmaya karşı birtakım koruyucu tedbirlerin verilmesi ile bu sermayelerin akışını sağlayan yasalar yürürlüğe kondu. Ayrıca özel sektöre ekonomik kalkınma sürecinde daha büyük roller üstlenmek üzere imkânlar sağlanmıştır. Mali piyasa borsasını yeniden canlandırmak üzere yine birtakım yasal tedbirler yürürlüğe konmuştur. 1977 yılında 700 milyon dolar değerinde iskân projeleri finanse etmek üzere amerikan doları bazında kalkınma tahvilleri yayınlanmıştır. Ancak gerçekte aşağıdaki sebeplerden dolayı piyasaların durumuna çok fazla değişiklikler meydana gelmemiştir:
• Bütçenin açıklarının artması, bu açığın bankacılık sistemleri tarafından finanse edilmesi sonucu para hacminin artmasına ve dolayısıyla enflasyonun artmasına neden olmuştur. Bu arada mal ve hizmetler üzerine sağlanan destek ve doğrudan sınırlamalar nedeniyle fiyatlar üzerine tahribat meydana gelmiştir. Bundan dolayı üretim sektörü ve dolayısıyla ihracat sektörüne meydana gelen zararlar sonucu bu sektörlerde yapılan yatırımların uzaklaşmasına neden olmuştur.
• Sermayelerinin kötü kullanımı sonucu çok miktarda sermayelerin yurt dışına kaçmasına neden olmuştur.
• Bürokrasinin varlığı yatırım üzerine sınırlayıcı birtakım tedbirlerinin sürmesi, istikrarsızlık duygusunun varlığı, bütün mevzuatların sosyalist yasalardan tamamen kurtulamaması.
• Mali piyasasının hareketini arttıran, piyasaya olan güveni destekleyen yardımcı mali kurumlarının yokluğu.
• Çifte vergilendirilmesi ve yüksek vergiler.
• Para yatırım şirketlerinin ortaya çıkması ve buna neden olan yerli ve yabancı paralarla yapılan birikimlerinin mali piyasalarından uzak çekilmesidir.
Mısır borsasında alış-veriş seansları 16
¾ Resmi çalışma saatleri: sabah 10.30 den öğleden sonra 14.30’e kadar.
¾ Resmi çalışma günleri: pazardan perşembeye kadar.
¾ Hafta sonu tatili: Cuma ve cumartesi.
2.4 Suudi Arabistan Menkul kıymet Piyasası
2.4.1 Suudi Arabistan Menkul Kıymet Piyasası Tarihçesi
Suudi Arabistan Krallığında “ Arap araba şirketi “ olan ilk anonim şirketin kurulmasıyla Suudi Anonim Şirketlerinin faaliyetleri 30’lu yıllarda başlamıştır. 1975 yılı ile birlikte faaliyette olan anonim şirketlerin sayısı 14 şirket olmuştur. 70’li yıllarda Yabancı bankaların Suudileştirilmesi ile birlikte hızlı ekonomik kalkınma sonucu çok sayıda anonim şirket ve bankanın kurulmasına neden olmuştur.17
Bu dönemde halka devasa miktarlarda hisse senetleri arz edilmesiyle 70’li yılların bitiminde hisse senetlerinin alış-verişi başlamış olmuştur. 80’li yılların başlarına kadar piyasa gayri resmi olarak faaliyetini sürdürmüştür. Bu sıralarda hükümet hisse senedi dolaşımı yapacak piyasayı, bu işlemleri düzenleyecek yasaların yürürlüğe konması amacıyla çalışmalara başlamıştır. 1984 yılında yerel bankalar aracılığıyla hisse senetlerinin dolaşımını sağlayacak kraliyet kararnamesi yayınlanmıştır. Piyasayı kontrol edecek bakanlık komitesi oluşturulmuştur. Komite üyeleri maliye bakanı, ticaret bakanı, Suudi Arap Para Kurumu Başkanı tarafından oluşmuştur. Bu komitedeki oluşturan mercilerin katılımıyla yeni bir kontrolör komite meydana getirilmiştir. 1985 yılının ortalarından itibaren Suudi Arap Para Kurumundaki hisse senetleri kontrol idaresine piyasayı kontrol ve denetim görevi verilmiştir. Hisse senetlerinin dolaşımındaki aracılık sadece ticari bankaların tekelinde kalmıştır. Bu şekilde hisse senetlerinin değişimini
16 - http://www.egyptse.com 17- http://www.mof.gov.sa/
sağlayan organizasyonun çerçevesinin düzenlenmesi hedeflenmiştir. 1984 yılında ticari bankalar aracılığıyla hisse senetlerinin mülkiyet tescilini yapacak Suudi şirketi kurulmuştur. Bu şirket merkezi tescil ve anonim şirketlere birtakım kolaylıklar sağlamaktadır. Ayrıca; hisse senetlerinin bütün işlemlerinin düzenlemesini yapmaktadır.
1989 yılında bu işlemlerin gerçekleşmesi amacıyla otomasyon sistem getirilmiştir. 1990 yılında ESIS diye bilinen hisse senetlerinin değişimi, düzenleme işlemleri yapacak ilk elektronik sistem faaliyete sokulmuştur. Ekim 2001 tarihinde hisse senedi değişim sistemine birtakım yeni özellik ve ayrıcalık katan ileri teknoloji yöntemlerinin kullanıma sokulması üzerine hisse senedi değişim sistemine nitelikli değişim meydana gelmiştir.
Uluslar arası değişimlerle paralel gidebilmek, yatırımcı ortamı iyileştirmeyi hedefleyen geniş çaplı düzenleyici gelişmelerin bir parçası olarak krallık yürürlükte olan birçok sistemi yeniden elden geçirerek modernleştirmeye başlamıştır. Kalkınmayı ve çağdaşlaşmayı sağlayan yeni ve modern sistemler kullanıma sokmuştur. Bu sistemlerin başında “ bu alanda uygulanmakta olan uluslar arası ayarında modern temeller üzerine krallıktaki para piyasasını yeniden yapılandırmaya başlanmıştır”.18
2.4.2 Suudi Arabistan Menkul Kıymet Piyasası Modern Gelişmeler
31.7.2003 tarihinde m / 30 nolu kraliyet kararnamesi uyarınca “mali piyasası yasası”
yayınlayarak resmi gazetede yayınlanmasından itibaren 180 gün içerisinde yürürlüğe sokulmuştur. Buna göre para piyasası hükümet başkanına direk olarak bağlanmıştır.
Kurum tüzel kişiliğe mali ve idari bağımsızlığına sahip olacaktır. Komite ayrıca krallıktaki mali piyasasının düzenlenmesi ve geliştirme görevleri verilmiştir. Dolayısıyla yatırımcıları koruyacak, menkul kıymet piyasasındaki adalet ve yeterliliği sağlayacak yasa ve kurallar yürürlüğe konmuştur. Sistem krallıktaki mali piyasası yeni gelişmiş birtakım temeller üzerine yeniden yapılanması hedeflenmektedir. Ayrıca menkul kıymet ile ilgili açıklık ve şeffaflığı sağlayarak piyasaya ve yatırımcılar nezrinde güven ve sempati kazandırarak, işlemlerdeki adaleti sağlamak, menkul kıymetlerinin alış-verişini yapanları korumayı amaçlamaktadır.
18 - http://www.tadawul.com.sa
Sistem ilk olarak piyasadaki düzenleyici-kontrol ve çalıştırıcı mekanizmaları belirleyen bir sistem şemsiyesi meydana getirilmiştir. Sistem gereği bu kurumların piyasadaki denetleyici ve çalıştırıcı işlevlerinin arasında ayrım sağlanması yoluyla yetkileri ve görevleri açık olarak belirlenmiştir. Buda piyasa için yepyeni kurumların oluşturulması, meydana gelebilecek anlaşmazlıkları çözecek birtakım aşağıdaki yeni komitelerin oluşturulmasıyla sağlanmıştır:
1- Mali piyasası komitesi.
2- Mali piyasası ( Menkul kıymet piyasası) 3- Menkul kıymetleri yatırma merkezi
4- Menkul kıymetleri anlaşmazlıkları çözen komite 5- Temyiz komitesi
Suudi Arabistan Mali Piyasasında alış-veriş seansları
¾ Resmi Mesai Saatleri : 09 – 12.30’e kadar.
¾ Resmi Çalışma Günleri : Pazar – Perşembe.
¾ Hafta Sonu Tatili : Cuma ve Cumartesi
2.5 Kuveyt Mali Piyasası
2.5.1 Kuveyt Mali Piyasasının Tarihçesi ve gelişmeleri
Alış-verişi Kuveytliler, hisse senetleri ile 1952 yılında ilk Kuveyt anonim şirketinin hisse senetlerini halka arzı sırasında tanışmıştır. Bu şirket Kuveyt ulusal bankasıdır.
Daha sonra anonim şirketlerin sayısı artmaya başladı. Şirketler özellikle petrolün keşfinden sonra meydana gelen ekonomideki faaliyetleri sonucu biriken paralar için bir yatırım yolu haline gelmiştir. Hisse senetleri ile alışverişin yapıldığı dönemin başı belirgin bir önem kazanmıştır. Bu önem yalnızca anonim şirketlerin kurulmasının ilk
dönemini oluşturup, tedavül edilebilen yere menkul kıymetin ilk örnekleri olarak hisse senetlerinin ortaya çıkması değil, bu dönem modern Kuveyt ekonomisinin temel şeklini ve özelliklerinin meydana gelmesine tanık olduğu içindir. Bu dönemde ayrıca Kuveyt sermayesi yurt dışından doğrudan yatırım için akın etmiştir. Bununla birlikte mal ve hizmet ihalenin di olduğu bir dönemdir.19
1960 yılında 15’nolu ticaret kanununun yayınlanması sayesinde menkul kıymetlerin tedavüle sunulması ve halka arzı açısından temel bir rol oynamıştır. Kasım 1962 tarihinde Kuveyt’e ait menkul kıymetlerin tedavülünü düzenleyen ilk kanun yayınlandı.
Kanun yurt dışında kurulan şirketlerin, menkul kıymetlerin tedavül işlemlerini düzenlemekle ilgilendi.
1970 yılında 32. nolu anonim şirketlerin menkul kıymetlerinin tedavülünü düzenleyen yasa, Kuveyt anonim şirketlerine ait menkul kıymetlerin tedavül işlemlerinin düzenlenmesi açısından çok önemli bir adım oluşturmaktadır.
Şubat 1972 tarihinde Kuveyt bölgesindeki ticari bölgede menkul kıymetler şubesi açılmıştır. Şubat 1976 tarihinde Kuveyt anonim şirketlerine ait menkul kıymetleriyle alış-veriş işlemlerini düzenleyen 61/1971 nolu ilk bakanlık kararı yayınlanmıştır. Karar uyarınca menkul kıymet komitesi kuruldu. Nisan 1977 yılında Kuveyt borsasında ilk merkezi açılmıştır. Borsa görevlileri her gün işlem gören hisse senetleri toplayarak, tedavüldeki hisse senetlerinin sayı, fiyat ve ticari işlemleri ile ilişkin günlük bülten yayınlanmaktaydı. Bülten enformasyon araçlarıyla dağıtılırdı. 1983 tarihinde aracı bürolara yayınlanan 8/14’nolu prensip kararı uyarınca piyasayı bağımsız bir kurum olarak yeniden düzenlenmesi kararlaştırıldı. Bu düzenleme menkul kıymet komitesi piyasayı yeniden düzenlemek amacıyla ülkenin ekonomik koşullarına uygun kural ve yasaları oluşturacak uygulayıcı bir yönetim kurulması kararlaştırılmıştır.
Kuveyt mali piyasası tüzel kişiliğe sahip olup, piyasanın mallarını işletmesi, yönetmesi hakkına sahip olup, kurulması amacına en uygun düşecek şekilde piyasanın işlemleriyle
19 - http://www.kcb.com.kw
ilgili yasa ve kurallar çerçevesi içinde işlemleri yürütmek üzere dava açma yetkisine sahiptir.
Menkul kıymet piyasası faaliyetleri sırasında menkul kıymetlere yönlendirmeye çalışmakta, yetkileri çerçevesinde işlemlerde herhangi bir kargaşayı önlemek amacıyla, işlemlerin düzgün olarak yürütülmesi amacıyla mali piyasasında işlemlerin geliştirilmesi ve istikrarı için gerekli tüm tedbirleri almaktadır. Piyasa, sürdürdüğü çalışmalar ve incelemeler sonucu, menkul kıymetleriyle işlemlerinin akışını takibi sonucu yetkili hükümet mercilerine piyasa üye şirketlerin mali merkezlerine ilişkin bu şirketlerin amaçlarına ulaşmaları için yeteneklerini arttırıcı tavsiye ve önerileri sunmaktadır. Piyasa ayrıca mali ve ekonomik aktiviteleri ile sermayeler arasında devletteki ekonomik kalkınmayı mali ve ekonomik istikrarı sağlamak amacıyla koordinasyon ve bütünleşmeyi sağlamaktadır.20
Kuveyt Mali Piyasanın alış-veriş seansları
¾ Piyasa açılışı ve işlemlerin başlaması: 09.00
¾ Piyasanın resmi kapanışı: 12.30
¾ Çalışma günleri: cumartesinden perşembeye kadar
2.6 Dubai ve Abu Dabi Borsaları
2.6.1 Dubai ve Abu Dabi borsalarının tarihçesi ve Gelişmeleri
Menkul kıymet ve mal piyasaları kontrol etmek amacıyla 1 Şubat 2000 tarihli 4’nolu federal yasaya göre emirliklerin menkul kıymetleri ve mal komitesi kurularak, bu her iki piyasadaki yatırımları özendirmektedir.
20- http://www.kse.com.kw
Heyet, federal hükümet tarafından menkul kıymet piyasasındaki kontrol ve uygulama güçlükleri arasında ayırmayı hedeflemektedir. Böylece tek bir şemsiye, sistem ve politika çerçevesinde menkul kıymet ve mal alanında çıkar çatışması önlenecek yatırımlar düzenlenecektir. Zira komite piyasa faaliyeti ve yatırımcılar, aracılar ve menkul kıymetleri çıkarıyor olan piyasanın değişik elemanları üzerindeki kontrol yapacak yasal ve yetkili mercidir.
Menkul kıymetleri tedavül işlemleri komitenin yasa ve nizam namelerine bağlı olan heyet tarafından yetkili menkul kıymet piyasalarında yapılmaktadır. Emirliklerin menkul kıymet ve mal komitesi genel bir komite olup tüzel kişiliğe, mali ve idari bağımsızlığa, görevlerini yerine getirmek üzere gerekli denetleyici ve uygulayıcı yetkilere sahip olup iktisat ve ticaret bakanına bağlı genel merkezi devletin başkentinde bulunmaktadır.
Piyasayı kontrol ve denetleme görevlerini yapmak üzere kendisine bağlı şube veya büro açabilmektedir.
Birleşik Arap emirlikleri devleti bir çeşit özerkliğe sahip aralarında federal birleşme anlaşmasıyla bağlanan 7 emirlikten oluştuğu için federal yasalar uyarınca birden çok mali piyasa açılması mümkün olmuştur.21
Dubai mali piyasası tüzel kişiliğe sahip bağımsız olarak kurulmuştur. Piyasa, federal hükümetin çıkardığı senetlerle, anonim şirketlerinin çıkardığı menkul kıymetleri yerel hükümetlerle, devletin kamu kurumları yerel yatırım fonları tarafından yatırım birimleri veya piyasanın kabul edeceği yerel olan veya olmayan herhangi bir diğer mali materyalinin tedavülünü yapacak tali bir piyasa olarak çalışmaktadır. 26 Mayıs 2000 tarihinde açılan piyasanın Dubai mali piyasasının temel hedefleri aşağıdakilerdir.
Ulusal ekonomi yararında menkul kıymetler için yatırımcı bir piyasa oluşturmaktadır.
Yatırımcıları adaletli olmayan yasak olan her çeşit uygulamalardan korumak amacıyla menkul kıymetlerin alım-satım işlemlerini düzenlemektedir. Arz ve talep güçleri
21 - http://www.dfm.co.ae/
arasında yatırımcıların özgürce ve adaletli faaliyetlerine izin vererek para akışının en üst sınırlarını yakalamaktadır.
Tüm işlemleri hızlı ve yetenekli yapabilen modern elektronik sistemlerle yatırım, anlaşmazlıkları düzeltme idaresi aracılığıyla menkul kıymet mülkiyetinin el değiştirme işlemlerini düzenlemektir.22
Piyasa görevlileriyle aracılar arasında en yüksek mesleki davranış ve disiplin kurallarını yerleştirerek dürüstlüğün en üst düzeylerini yakalamak için gerekli eğitimleri sağlanacaktır.
Menkul kıymetler hakkında bilgi ve istatistikleri toplayarak ve bunların ışığı altında raporları hazırlamaktır.
Piyasanın misyonu: yeterlilik, adalet ve şeffaflıkla anılan bir piyasa yaratarak vatandaşının hizmetinde eldeki kaynaklarını en iyi şekilde yatırarak çok sayıda seçenek sunmaktadır.
Dubai ve Abu Dabi Piyasalarında alış-veriş seansları
¾ Resmi Mesai Saatleri : 10.30 – 12.30 ’e kadar.
¾ Resmi Çalışma Günleri : Pazar – Perşembe.
¾ Hafta Sonu Tatili : Cuma ve Cumartesi
2.7 Doha (KATAR) Mali Piyasası
2.7.1 Doha Mali Piyasasının Gelişmeleri
Doha mali piyasası 1995 yılında 14 sayılı yasa uyarınca kurularak faaliyetine 26 Mayıs 1997 tarihinde başlamıştır. Piyasa kurulmadan önce Katar devletindeki anonim şirketlerinin alım-satım işlemlerini uzman olmayan birtakım aracı bürolarla veya bu tür faaliyetleri yapan izinli olmayan bürolar tarafından yapılmaktaydı. Böylece bilgi akışı
22 - http://portal.adsm.ae/wps/portal
olmayan şartlar altında alım-satım fiyatları adaletsizce belirlenmekteydi. Buna ilaveten yatırımcının paraya ihtiyacı olduğu durumlarda sahip olduğu hisse senetlerini paraya çevirme işlemleri zor bir şekilde yapılmaktaydı.
Doha mali piyasası ilk kuruluşunda en çok gelişmiş sistemlerin benimsendiği diğer piyasaların düştüğü hatalara düşülmemesi için özen gösterilmiştir. Bu nedenle ister alıcı ister satıcı tüm yatırımcıların haklarını koruyacak tedavülü nezahetini sağlayan yasanın çalışmasını düzenleyecek yasa ve nizamnameleri hazırlanmıştır.
Bundan başka devlette geçerli olan tüm yasa ve kanunları göz önünde tutulmuştur.
Ülkenin ulusal ekonomisinin inşasına vatandaşların en geniş kitlelerinin katılmasını sağlamak, yatırımcı kitlesini genişletmek üzere yetkili mercilere birtakım yasa maddelerinin değişimi için öneriler sunulmuştur. Piyasanın korunma amaçları aşağıdaki maddelerle açıklanmaktadır.
- Ulusal ekonomi hizmetinde vatandaşların birikimlerini mali piyasasında yatırım yapma fırsatını sağlamak.
- Tedavüldeki hisse senetlerinin bilgilerini açıklama politikasına uyularak menkul kıymetleri alım-satım işlemlerini tarafsız, dürüst bir ortam içinde yapılmasını sağlamaktır.
- Devletin ekonomik politikasının hedeflerini gerçekleştirmekte yardımcı olmak üzere ekonomik kalkınma çabalarının hizmetinde mali piyasayı geliştirmektedir.
- Vatandaşlara korumayı sağlamak işlemlerin dikkatlice yapılması amacıyla piyasadaki menkul kıymetlerle işlemlerin yöntemlerini iyileştirmek ve geliştirmektir.
- Yeni şirketlerin kurulmasını özendirmek, ilk piyasadaki menkul kıymetleri çıkarılma işlemlerini düzenlemek, çıkarılan bültende bulunması gereken unsurların bulundurmasıdır.
- Piyasadaki yeni menkul kıymetleri kaydetmek, menkul kıymet piyasasında yatırılan hisse senetlerini paraya çevirme işleminin en hızlı şekilde yapılması ve arz-talep arasındaki tepkimeyi sağlamaktır.
- Hisse senetlerinin günlük, haftalık, aylık ve yıllık fiyatlarıyla ilişkin bilgileri toplayacak yatırımcılara şirketlerin mali durumlarını açıklayan diğer bilgileri içeren bülten ve raporları yayınlamaktır.
2.7.2 Doha Mali Piyasasının tarihçesi 23
1-Doha menkul kıymet piyasası 1995 tarihli 14’nolu yasa uyarınca kurulmuştur.
2- Piyasa 26 Mayıs 1997 tarihinde açılmıştır.
3- Çalışmalara ilkin alış-veriş solonu ve anlaşmazlıkları çözme ve takas idaresinde manuel olarak başlamıştır. Ağustos 1998 tarihinde merkezi tescil sistemine geçirmeye başlanmıştır.
4- Elektronik tedavül projesi gerçekleştirilerek 11.4.2002 tarihinde faaliyete başlamıştır.
5- Ekonomik faaliyetlerindeki yabancı sermayelerin yatırımlarını düzenleyen 2000 tarihli 13 sayılı yasanın bazı maddelerini düzenleyen 2005 tarihli 2 nolu yasa uyarınca Katarlı olmayan yatırımcıların piyasada kayıtlı hisse senetlerine yatırım yapmalarını Doha mali piyasasında 3.4.2005 tarihinde başlanmıştır. Kanun uyarınca Katarlı olmayan vatandaşların anonim şirketlerinin tedavüldeki hisse senetlerinin azami % 25 ini alabileceklerdir.
2.7.3 Doha Mali Piyasasının Hedef ve beklentileri24
Hedefler:
- Ulusal ekonomi çıkarlarının hizmetinde birikimlerin ve paraların mali piyasasında yatırılması için olanaklar sağlanır.
23 - http://www2.dsm.com.qa/dsm 24 - http://www.qcb.com.qa
- Mali piyasanın alış-veriş alanında faaliyet gösteren aracılar ve görevliler arasında mesleki davranış kuralları ve oto kontrol mekanizmasını pekiştirmek, piyasada çalışan profesyonel görevlilerle diğer aracılarını eğitmektir. İşlemlerde azami adalet ve dürüstlük ortamı sağlamak, şeffaflık ve açıklık prensiplerine uygun olarak bilgilerin herkese sunulması, ilk piyasada menkul kıymet çıkarılışının düzenlemesi ve kontrol etmesi yoluyla menkul kıymetlerin halka arzı sırasında yayımlanan bültenlerde bulunması gereken her şeyin yazılması yoluyla yatırımcıları korumaktır.
- Piyasada kayıtlı ve menkul kıymetleri tedavülde olan şirketlere ilişkin bilgi ve istatistikleri toplamaktır.
- Mali piyasası gelişimini hızlandırmak, işlemlerin yöntemlerinin iyileşmesini takım etmek, bilgi ve birikimlerin alış-verişini sağlamak amacıyla yurt dışındaki mali piyasalarla ilişki kurmak, ilgili Arap ve uluslar arası örgüt ve birliklerinin üyeliklerine katılmaktır. Menkul kıymetlerin transfer ve yatırımını sağlamak amacıyla bu evrakların mülkiyetlerinin transfer işlemlerini birleşik bir merkez çatısı altında düzenlenmesi, katılımcılar ve hesaplarının işlemlerini takip kontrol ve idare etmesidir.
Beklentiler:
- Yasada kayıtlı şirketlerin sayısını arttırmak, - Ülkede yatırım ortamını güçlendirmek,
- Özelleştirme pprogramlarının uygulanmasında rol üstlenmek,
- İleriki gelişmelerin takip edilebilmesi amacıyla çalışanları eğitmektir,
- İş birliği konseyi ülkelerinin mali piyasalarıyla daha sıkı koordinasyon sağlamaktır,
- Yeni yatırım materyalleri sağlamak,
- Tedavül işlemlerinin geliştirilmesi, bilgilere ulaşılabilmesini kolaylaştırmak, şeffaflığı sağlamak ve yatırım ortamını geliştirmektir.
Doha Menkul kıymet Piyasasında alış-veriş seansları
¾ Resmi Mesai Saatleri : 09.00 – 11.30 ’e kadar.
¾ Resmi Çalışma Günleri : Pazar – Perşembe.
¾ Hafta Sonu Tatili : Cuma ve Cumartesi
2.8 Bahreyn Menkul kıymet Piyasası
2.8.1. Bahreyn Menkul kıymet Piyasası Tarihçesi
Bahreyn mali piyasası incelenecek olursa sermaye piyasasının gerçek doğuşu 1920'de STANDARD CHARTER Bankasının Bahreyn'deki ilk şubesini açmasıyla beraber olup Körfezdeki ilk banka şubesi olmuştur. Bunun âmâcıda bölgede çalışan İngiliz kuruluşlarının işini kolaylaştırmaktır.
1957 yılında ise Bahreyn Milli Bankası kurulmuş ve ülke 1980'li yıllara kadar mali piyasası olmadan kalmıştır. O yıllardaki petrol fiyatlarının artmasını takip eden büyüme dolayısıyla, ülke düzenli bir menkul kıymet piyasaya olan ihtiyacın farkına varmıştır.
Hükümet İMF yardımıyla mali piyasa yapmak üzere bir araştırma yapmıştır. Ondan sonra 1987'de mali piyasanın kurulmasıyla ilgili Emir’in fermanı yayınlanmıştır.
Piyasada gerçek çalışma 17.06.1989 gününde 29 şirketin hisse senetlerini tedavüle sunmasıyla başlamıştır.25
2.8.2 Bahreyn Menkul kıymet Piyasası Gelişmeleri
Amaç ve Misyon: Bahreyn Mali Piyasasının kurulmasında temel amaç, etkin ve şeffaf bir sistem kullanan, bölgedeki piyasalara liderlik yapan, yaratıcı ve rekabete açık bir menkul kıymet piyasası oluşturmaktır.
25 - http://www.bahrainstock.com/bahrainstock/index.asp
