TC
YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI TÜRK EDEBİYATI YÜKSEK LİSANS PROGRAMI
YÜKSEK LİSANS TEZİ ESER ÇALIŞMASI
ALTAY DESTANLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME
-YARATILIŞ, YAŞAM, ÖTE DÜNYA-
FATMA ZEHRA UĞURCAN 13723004
TEZ DANIŞMANI
PROF. DR. AYNUR KOÇAK
İSTANBUL
2016
iii ÖZ
ALTAY DESTANLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME -YARATILIŞ, YAŞAM, ÖTE DÜNYA-
FATMA ZEHRA UĞURCAN OCAK, 2016
Sibirya grubu Türk toplulukları arasında yer alan Altay Türkleri, eski kültür ve geleneklerine bağlı kalma konusunda direnç gösteren boylardan birisidir. Altay Türklerinin inanç sistemine hâkim olan Şamanizm ve bu doğrultuda oluşan Altay mitolojisi Altay destanlarına da büyük ölçüde yansımıştır. Bu incelemede Altay destanları üzerine yapılan önemli çalışmalar esas alınarak mitolojik eksende yaratılış, yaşam ve ölüm ve öte dünya algısı tespit edilecektir. Üç ana bölümden oluşan çalışmanın “Yaratılış” isimli ilk bölümünde destanlara yansıdıkları ölçüde evrenin yaratılış öyküsü, kahramanın karşılaştığı yüce varlıklar ve evrenin kutsal unsurları ele alınacaktır. İkinci bölüm olan “Yaşam: Kahramanın Yolculuğu” bölümünde ise kahramanın serüveni;; ailesi, yaşadığı mekan, doğumu, büyümesi, yola çıkışı ve bu noktadan itibaren karşılaştığı engeller ve aldığı yardımlar ekseninde incelenecektir.
Ölüm ve Öte Dünya Tasarımları bölümünde destanlarda geçen ölümle ilgili bütün tasavvurlar; ölüm şekilleri, ölüm sonrası uygulamalar, ölüp dirilme, ölümsüzlük, ölüler dünyasının şeytani varlıklar ve cennet-cehennem başlıkları altında değerlendirilecektir. Tezin birbirini tamamlayan üç farklı bölümünde, destanlardan çıkarılan veriler örneklemeleriyle birlikte ele alınacaktır. Bu sayede mitolojinin Altay destanlarına hangi ölçüde yansıdığını tespit etmek, Altay mitolojisinden hareketle Türk mitolojisinin temel kodlarını ortaya çıkarmak ve aynı zamanda Altay destanlarının bir kalıbını çizmek amaçlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Altay Türkleri, Şamanizm, Altay mitolojisi, Altay destanları
iv ABSTRACT
A RESEARCH ON THE ALTAİC LEGENDS -CREATİON, LİFE, DEATH-
FATMA ZEHRA UĞURCAN JANUARY, 2016
Altay Turks are one of the few Siberian Turkic tribes, which strive to keep their traditions and ancient culture. Altaic legends mostly cover Altaic mythology that derived mainly from Shamanism, which is the dominant belief system of Altaic Turks. This research is based on the previous studies done about Altaic legends and it comprises the topics of creation, life and perception of the world after death in mythological context. This study consists of three sections. The first section
“Creation” encompasses (in the extent of Altaic legends) creation story of the universe, the divine entities that our hero faced and the divine elements of the universe. The second section “Life: Journey of Hero” tackles the adventure of our hero; his family, his surroundings, birth and growth of our hero and the obstacles he encountered after the beginning of his journey. The last section “Death and Beyond World Projections” comprises concepts about death (which took place in the legends) in following subtitles: Different ways of death, after death practices, resurrection, evil creatures of the world of death and heaven-hell. In these three complementary sections the data derived from the legends handled with their samplings. Thus the affect of Altaic mythology on Altaic legends, the essence of Turkish mythology in context of Altaic mythology and schema of Altaic legends can be exposed.
Key Phrases: Altay Turks, Shamanism Altaic mythology, Altaic legend
v ÖN SÖZ
Bu çalışmanın konusu “Altay Destanları Üzerine Bir İnceleme”dir. İnceleme yaratılış, yaşam ve öte dünya kalıbı çerçevesinde yapılacak olup, Altay destanlarını bütüncül bir yaklaşımla ele almak vasıtasıyla temelden başlayarak Türk mitolojisinin genetik kodlarını ortaya koyan bir çalışma sunmaktır.
Destan, halk kültürünü ve halkın inanç sistemini ayrıntılı olarak içeriğinde bulunduran halk edebiyatı ürünleri arasındaki en önemli türlerden biridir. Toplumun yaşam şartları ve değer yargılarına uygun olarak meydana getirilmiş olan, onun birtakım manevi ihtiyaçlarına cevap veren bu manzum ve didaktik eserler Türk dünyası edebiyatları külliyatı içerisinde nicelik olarak oldukça geniş bir yere sahiptir.
Türkler yüzyıllar içerisinde ortak bir merkezden yola çıkarak Asya kıtasının muhtelif bölgelerine dağılmış ve yerleştikleri yerlere önceki yurtlarından kültürlerini de beraberlerinde taşımışlardır. Böylece kavram haritası misali tek bir merkezden farklı bölgelere dağılan Türk toplumlarından her biri kendisine özel bir sözlü kültür oluşturmuştur. Türkologlar tarafından Oğuz grubu, Kıpçak grubu, Sibirya grubu ve Çin grubu olarak 4 ana bölgeye ayrılan Türk topluluklarının her birinin, kendilerine özgü kültürleri ve edebiyatları vardır. Bölgelere ayrılan tüm Türk toplulukları arasından bu çalışma için uygun olarak belirlenen grup Sibirya Türkleridir. Ancak çalışmanın daha derli toplu bir düzen üzerine oturtulması için Sibirya grubu içerisine dahil olan Hakas, Tuva, Altay ve Saha Türkleri destanlarının arasından Altay destanları çalışmaya uygun görülmüştür.
İnceleme için bölge olarak Sibirya’nın, onun içerisinden de topluluk olarak Altay Türklerinin seçilmesinin sebeplerinden birincisi Sibirya Türk topluluklarının eski kültür, gelenek ve inanç sistemlerine bağlı ve diğer Türk toplumlarına nispeten daha kapalı bir yaşam sürdürmeleridir. Bu bağlılık, bölgede yaşayan Türklerin yaşam tarzları ve toplum dinamiklerinin yansıdığı destanlarda mitolojik unsurların devamlılığına yol açmıştır. Altay destanları konusunda hâlihazırda geniş bir kaynak bulunması da konunun Altay toplumuyla sınırlandırılmasının sebebi olmuştur. Bu
vi
konuda en geniş kaynak Prof. Dr. İbrahim Dilek’in çeşitli derlemelerden günümüz Türkçesine tercüme ettiği ve üç cilt halinde sunduğu Altay Destanları serisidir.
İçeriğinde 22 destan bulunan bu seri, araştırmacılar için temel kaynak olma özelliğini taşımaktadır. Bu konudaki diğer eserler birer destan içeren Prof. Dr. Emine Gürsoy Naskali’nin Maaday Kara Destanı kitabı ve Prof. Dr. Metin Ergun’un Altay Türklerinin Kahramanlık Destanı Alıp Manaş isimli kitabıdır. Türk dünyası destanları alanındaki araştırmalara önemli bir ivme kazandıran bu destan yayınları, birçok yeni araştırmaya da ön ayak olma misyonunu üstlenmiştir. Prof. Dr. İbrahim Dilek, Sibirya Grubu Türk Destanlarında Kahramanın Yeraltı ve Gökyüzü Dünyalarıyla İlişkileri Üzerine Bazı Tespitler isimli makalesinde Altay, Hakas, Tuva, Şor ve Yakut destanlarını ele alarak kahramanın yolculukları vasıtasıyla karşımıza çıkan yeraltı ve gökyüzü dünyasıyla ilgili mitolojik olayları ele alır. Bir başka makale ise Altay destanlarındaki ölüm temasıyla ilgili motiflerin incelendiği, Mustafa Aça tarafından yayınlanan Altay Türklerinin Destanlarındaki Ölüm Teması Üzerine Bazı Tespitler isimli makalesidir.
Yukarıda zikredilen ve destan araştırmalarında faydalanılan kaynak listesinde başı çeken eserler çok ciddi bir açığı doldurmaktadırlar. Ancak Türk mitolojisini örneklemelerle toplu halde ortaya koyan güncel araştırmalar oldukça azdır.
Kendinden önceki ve sonraki çalışmalara bir nevi katkı sağlayacak olan bu inceleme, Türk mitolojisini kapsamlı olarak konu alan araştırmalar konusundaki eksikliği gidermeyi ve ortaya metin merkezli kapsamlı bir çalışma koymayı amaçlamıştır.
Bu hedef ve amaçlar doğrultusunda tez, beş başlık altında sunulmuştur. Giriş bölümünde genel bir kavram olan kültürden yola çıkılarak, sözlü kültür, mit, mit ve destan arasındaki ilişki, destan kavramı ve destan tasnifleri, dünya üzerindeki Türk toplulukları, Altay Türkleri ve onların kültürel-dinî yaşantıları, son olarak ise Altay destanları konusunda bilgiler verilerek konuya genel bir hazırlık yapılmıştır. Girişin ardından gelen ana bölümlerden ilki, ‘temelden başlamak’ sözünü destekleyecek olan Yaratılış bölümüdür. Bu bölüm kendi içerisinde Evrenin Yaratılışı Yaratılışı, Yüce Varlıklar ve Evrenin Kutsal Unsurları olmak üzere üç bölüme ayrılır. Bu başlıklar altında, incelenen tüm destanlar boyunca karşılaşılan yaratılışla ilgili motiflerden söz edilmiş ve derinlemesine incelenmiştir.
vii
Bir sonraki ana bölüm Yaşam: Kahramanın Yolculuğu’dur. Bu bölümde kahramanın yaşamıyla doğrudan ilgili olan bütün unsurlar ele alınacaktır. Bu unsurlar kahramanın ailesi ve yaşadığı mekan, doğumu, büyümesi ve eğitimi, yolculukları, dönüşü olmak üzere beş alt başlıkta kategorize edilmiştir.
İncelemenin dördüncü bölümü Ölüm ve Öte Dünya Tasarımları başlığını taşımaktadır. Ölüm temasının ayrıntılı olarak ele alınacağı bu ana başlıkta dört alt başlık yer alır. Bunlar Ölüm, Ölümsüzlük, Ölüler Dünyasının Şeytani Varlıkları ve Öte Dünya Tasarımı Olarak Cennet ve Cehennem’dir. Yaratılış, Yaşam ve Ölüm başlıkları sayesinde Türk mitolojisindeki döngü inancıyla bir bütünlük oluşturulmuştur. İncelenen destanlardan çıkarılan tüm mitolojik veriler dahilinde yapılan yorumlar son olarak Sonuç bölümünde kısaca ifade edilmiştir.
Son olarak yüksek lisans süresi boyunca tüm çalışmalarımda beni her zaman destekleyen Prof. Dr. Yakup Çelik’e;; tezin hazırlanması süreci boyunca kaynak araştırmalarımda ve araştırmam boyunca yaşadığım çeşitli zoruklarda yardımlarını hiç esirgemeden sunan ve beni yüreklendiren değerli hocam Prof. Dr. Aynur Koçak’a; bu süre zarfında verdikleri manevi destekten ötürü sevgili annem Mine Şenol ve eşim Serdar Uğurcan’a; değerli mesai arkadaşlarıma;; kütüphanesinde araştırmalarımı sürdürme imkanı bulduğum İSAM’A teşekkürlerimi sunuyorum.
İstanbul, Aralık 2015 Fatma Zehra Uğurcan
viii İÇİNDEKİLER
ÖZ ... iii
ABSTRACT ... iv
ÖNSÖZ ... v
1. GİRİŞ ... 1
2. YARATILIŞ ... 18
2.1 Evrenin Yaratılışı ... 18
2.2 Yüce Varlıklar ... 31
2.2.1 İlahi Varlıklar ... 32
2.2.1.1 Gök Tanrıları ……….34
2.2.1.2 Gök Tanrılarının Çocukları ve Akrabaları ………41
2.2.1.3 Yer-Su Ruhları ………..45
2.2.1.3.1 Su İyeleri ………46
2.2.1.3.2 Yer İyeleri ………..53
2.2.2 Şeytani Varlıklar ... 58
2.2.2.1 Yeraltı Tanrısı ………...59
2.2.2.2 Yeraltı Tanrısının Çocukları ve Akrabaları ………..64
2.2.2.3 Kötü Ruhlar, Şeytanlar ve Canavarlar ………..73
2.2.2.4 Şeytani Hayvanlar ……….89
2.3 Evrenin Kutsal Unsurları ... 93
2.3.1 Su ………...94
2.3.2 Taş ………....98
2.3.3 Ağaç ………...101
2.3.4 Dağ ……….110
2.3.5 Ay ve Güneş ………...116
2.3.6 Yıldızlar ……….123
2.3.7 Ateş ………125
3. YAŞAM: KAHRAMANIN YOLCULUĞU ... 129
3.1 Ailesi ve Yaşadığı Mekân ... 130
ix
3.1.1 Kahramanın Yurdu ... 130
3.1.2 Kahramanın Ailesi ... 134
3.1.2.1 Soylu Aile ………...137
3.1.2.2 Anne ve Baba Olarak Tabiat Unsurları ……….. 140
3.1.2.3 Kahramanın İlahi Dünya İle İlişkisi Olan Eşi ……… 141
3.2 Kahramanın Doğumu ... 142
3.2.1 Çocuksuzluk... 142
3.2.2 Doğumda Beliren Alametler ... 144
3.3 Kahramanın Büyümesi ve Yetişmesi ... 146
3.4 Kahramanın Yolculuğu ... 151
3.4.1 Yola Çıkış ... 155
3.4.1.1 Ava Gitmek İçin Yola Çıkma ……….155
3.4.1.2 Evlenmek İçin Yola Çıkma ……….157
3.4.1.3 Düşmanlarla Mücadele Etmek İçin Yola Çıkma ………160
3.4.2 Engeller ... 161
3.4.2.1 Yeryüzündeki Engeller……….163
3.4.2.2 Yeraltına Geçiş………...………169
3.4.2.3 Yeraltındaki Engeller………171
3.4.3 Yardımlar ... 174
3.4.3.1 Hayvanlar ………175
3.4.3.2 Sihirli Nesneler……….184
3.4.3.3 İlahi Varlıklar ……….190
3.4.3.4 Kutsal Kitap ve Kurban/Saçı ………..193
3.4.3.4.1 Kutsal Kitap ……….193
3.4.3.4.2 Kurban/Saçı ………...197
3.4.3.5 Don Değiştirme ve Rüya ………..200
3.4.3.5.1 Don Değiştirme ………201
3.4.3.5.2 Rüya ……….205
3.5 Dönüş ... 206
4. ÖLÜM VE ÖTE DÜNYA TASARIMLARI ... 210
4.1 Ölüm ... 210
4.1.1 Ölüm Şekilleri ... 214
4.1.1.1 Dış Ruhun Ölümü ………...214
4.1.1.2 Düşmanı Yere Gömerek Öldürme ………..219
x
4.1.2 Ölüm Sonrası Uygulamaları ... 221
4.1.3 Ölüp Dirilme ... 228
4.1.3.1 Reel Manada Ölüp Dirilme ……….228
4.1.3.2 Sembolik Olarak Ölüp Dirilme ………...235
4.2. Ölümsüzlük ... 237
4.2.1 İyilerin Ölümsüzlüğü ……….239
4.2.2 Kötülerin Ölümsüzlüğü ………..242
4.3. Ölüler Dünyasının Şeytani Varlıkları ... 245
4.4 Öte Dünya Tasarımı Olarak Cennet ve Cehennem ... 262
5. SONUÇ ... 269
KAYNAKÇA ... 275
ÖZ GEÇMİŞ ... 282
1
1. GİRİŞ
Tarih boyunca üretim içinde olan insanın ürettiklerinin en önemlilerinden biri manevi olarak insan yaşamının devamlılığını sağlayan ve onu ayakta tutan kültürdür.
Kültürün kökleri tarih öncesi dönemlere dayanırken, bunun somut bir kavram olarak kullanılmaya başlaması antropoloji biliminin 19. yüzyılda ortaya çıkmasıyla gerçekleşir. Özellikle 15. yüzyıl ortalarından itibaren kendilerine benzeyen insanlardan başka insanların da olduğunu farkeden toplumlar, bunlara karşı merak duymaya başlar. Bu merak ve ilgi başka insanları ve onların kültürünü araştırma arzusunun yolunu açar. Bu sayede ortaya çıkıp gelişen ve diğer adı insan bilimi olan antropoloji, insanın fiziksel ve kültürel kökenlerini ve tarih boyunca geçirdiği değişikliği anlama çabasına katkı sağlamak için çalışmalara girişir (Haviland, 2002, 33). Antropoloji, ileride toplumlarının ve onların kültürlerinin anlaşılması için büyük fayda sağlayan bir bilim dalı olacaktır.
Antropolojinin ortaya koyduğu verilere göre insan, ilk önce temel ihtiyaçlarını gidermek üzere en ilkel malzemelerden en ilkel araç ve gereçleri üretir. Avlanmak için silah, doğa olaylarına karşı korunmak için birtakım ekipmanlar keşfeder. Bu araç ve gereçlerin keşfi, avlanmak üzere örgütlenme, doğaya karşı savunma mekanizması geliştirme gibi bazı ihtiyaçlar için insanoğlu hep kendini daha çok geliştirir ve yenilikler üretir. Bu üretimlerin paylaşım gerekliliği insanları toplu yaşama iter ve ortak çalışma ve paylaşma bazı kuralların ve geleneklerin (ve diğer kültürel unsurların) belirmesine neden olur (Şenel, 1995, 97). İnsanlığın ortak ürünü olan kültür, insanın topluluklara ayrılması ve dünyaya yayılmasıyla beraber dağılır ve çeşitlenir.
Çeşitli bilim dallarınca da ele alınan kültür konusu asıl olarak antropolojinin çalışma alanına girer. Dolayısıyla kültür kavramı farklı tanımlamalarla izah edilmiş olsa da, bugüne kadar yapılan en kapsamlı kültür tanımı antorpoloji alanının öncü isimlerinden Sir Edward Burnett Taylor’ın (1871) yaptığı tanımdır. Taylor kültürü,
“bilgi, inanç, sanat, hukuk, ahlak, adet, gelenek ve toplumun bir üyesi olarak kişinin
2
yaşayarak kazandığı huylar ve kabiliyetler bütünü” olarak tanımlar (Haviland, 2002, 64). Bozkurt Güvenç ise kültürü, bilim alanındaki kültür (uygarlık), beşeri alandaki kültür (eğitim), estetik alandaki kültür (sanat) ve maddi ve biyolojik alandaki kültür olmak üzere dörde ayırır (Güvenç, 2002, 97). Kültür sözcüğünün Türkçede çeşitli anlamlarda kullanılmasından ötürü böyle bir tasnif oldukça işlevseldir.
Bu çalışmada yapılacak olan inceleme konuşma vasıtasıyla gerçekleştirilen sözlü kültür üzerinedir. İnsan, temel ihtiyaçlarını karşılarken ve yaşamını mücadeleler esnasında idame ettirirken dil vasıtasıyla çeşitli sözlü kültür ögeleri oluşturur.
Atasözleri, bilmeceler, ninniler, efsaneler, masallar ve destanlar her biri farklı bir işleve sahip sözlü folklor ürünleridir. Bunlar kulaktan kulağa aktarılan, aktarılırken değişikliğe uğrayan ilk edebiyat ürünleridir. Daha sonra bir kısmı yazıya geçirilerek bir kısmı da toplum hafızasında kemikleşerek günümüze gelmişlerdir. Burada sorulması gereken soru, bu edebiyat ürünlerinin nereden kaynaklandığıdır. Bunlar oluşturuldukları ortamda birdenbire ortaya çıkmadıklarına göre arka planlarında ne vardır? Fuad Köprülü, “Oyunlar ve güzel san’atların başlıca şekilleri dinden doğmuş ve uzun müddet dinî bir mâhiyet muhâfaza etmiştir.” sözleriyle sanat eserleri ile din arasında bir bağ kurarken, edebi türlerden şiirin ilk hallerinin her zaman dinî olduğu fikrine vurgu yapar (Köprülü, 1989, 50). İnsanın en önemli manevi ihtiyaçlarından biri olan inancın sanata kaynaklık etmesi düşüncesinin, doğal halkların ve kitapsız dinlere inanan toplumların edebiyat ürünlerine bakıldığında ne kadar genel ve kapsayıcı bir tespit olduğu dikkat çekmektedir. Nitekim Köprülü’nün başlattığı yerden devam eden Özkul Çobanoğlu da bütün yazılı edebiyatın arka planında sözlü edebiyat olduğu üzerinde durur ve sözlü edebiyatın kaynağının da mitler olduğunu dile getirir (Çobanoğlu, 2003, 15-16). Köprülü’nün ve Çobanoğlu’nun sanatın dinden, yazılı edebiyatın sözlü kültürden, sözlü kültürün ise inanca yönelik bir mahiyet taşıyan mitlerden kaynaklandığını ortaya koydukları tespitlerinin ne kadar yerinde olduğu Altay destanları incelenirken de görülecektir.
Sözlü kültürü çoklu bir yapı olarak düşünürsek, bu yapının temelinde mitler olduğu görülür. Çünkü mitler kutsal olan ve inanca dayanan anlatılardır. Beraberinde kutsallık kavramını da getiren inanç ise insanın birincil yaşamsal ihtiyaçlarından sonra gelen en önemli ihtiyacıdır. Yaşamını devam ettirebilmek için manevi bir dayanağa sahip olmak isteyen insanoğlu, varoluşunun esaslarını bilmek isterken, kendisinin üzerinde, her şeye hâkim olan bir yüce varlık inancına gereksinim duyar.
3
Bütün bu manevi gereksinimler doğal toplumlarda onlara özgü inanç sistemlerinin oluşumuna yol açar. Zaman içerisinde inanç sistemleri ortaya çıkıp gelişir ve değişirken bir yandan da bu inançlar sözlü kültürde yerlerini mit olarak anılan anlatı türüyle alırlar.
Mit, insan düşüncesinin en ilkel seviyesine aittir ve bulunduğumuz dünyanın kurulduğu dönemlerde geçen, tanrıların ve olağanüstü varlıkların ve yaratılışın hikayesidir (Bascom, 2008, 197). Buradan yola çıkarak mitlerin insanın manevi yanını doyuran anlatılar olduğu söylenebilir. Nasıl ki inanç insani yapının temelinde yer alıyorsa, teşekkül tarihi inançlar kadar eski olan mitler de sözlü edebiyatın kökenini oluşturur. Joseph Campbell bunu daha geniş bir alana yayarak ‘monomit’
kavramından söz eder. Araştımacıya göre edebiyatta, felsefede, sosyolojide, sanatlarda ve dinlerde bulduğumuz şeyler “hep şekil değiştiren fakat buna rağmen olağanüstü biçimde aynı kalan o hikaye”dir ve “mitler yaratılışın sonsuz enerjisini, kültüre akıtan gizli bir yarık”tır (Campbell, 2010, 13). Campbell’ın tabiriyle
“kozmosu kültüre akıtan bir yarık” olan mitlerin kaynak olma özelliğini farklı edebiyat türlerindeki çeşitli yansımalarında da gözlemlemek mümkündür. Bu yansımaların en güzel örneği destanlardır. Destanların mitlerin devamı olduğuna dair çeşitli görüşler vardır. Çobanoğlu, destanların, mitlerden izleri ve çizgileri bir çerçeve olarak taşıdığını dile getirir (Çobanoğlu, 2003, 16). Çalışmanın devamında da görüleceği gibi destanlarda bu düşünceye katkı sağlayacak nitelikte yeterince unsur mevcuttur.
Destanlar kendilerine has yapılarının yanı sıra mitsel bir dokuya sahiptirler.
Destanlarda dünyevi bir kahraman anlatılırken bile onun ciddi bir biçimde mitolojiyle bağdaştırıldığı görülür. Destan kahramanının kâh kolayca tanrı katına çıkabilen, kâh savaşmak için yeraltına gidebilen, uçabilen, kutsal nesnelere sahip olabilen bir varlık olarak dinleyicinin karşısına çıktığı görülür. En dünyevi olaylar ve kahramanların anlatıldığı destanlarda bile araştırmacı bir gözle bakıldığında mitolojinin etkilerini görmek mümkündür. Destanların mitlerden sonraki tür olarak görülmesinin sebebi, işte bu derine gizlenmiş mitolojik yapıdır.
Destan, Türk dillerinde birçok farklı sözcükle ifade edilen bir kavramdır. Eski Türkçede “saw” destan kavramını karşılayan bir kelime olarak kullanılırken, Kırgızların bu kavramı “comok”, Yakutların “olonho” sözcükleriyle karşıladıkları görülür. İslamiyet’ten sonra ise Arap ve Fars medeniyetlerinin etkisiyle Türkler
4
Farsça bir sözcük olan “dastan”ı ses değişikliğiyle kullanmaya başlarlar (Elçin, 2012, 145-146). Türk toplumları içinde farklı sözcüklerle karşılanan destan kavramı, sözlü kültür geleneğinde önemli bir yere sahip olan, topluma örnek teşkil etme, kutsal veya değerli olanı edebi bir şekilde hatırlama ve iyiyi öğretme gibi birtakım toplumsal ihtiyaçlara binaen ortaya çıkan manzum edebî oluşumlardır. Hayatta kalma serüveni içerisindeki insan, bu serüvene devam edebilmek için psikolojik açıdan motive edilmelidir. Bu motivasyonun iki halkasından biri inanç, diğeri ise eğlenmektir. İnanç halkası yukarıda da bahsedildiği gibi mitlerle doldurulurken, eğlenme ve kutsal kabul edilen mitsel dünyayı hatırlama halkası destanlarla doldurulur.
Özkul Çobanoğlu, epik destan olarak ele aldığı kavramı “yeryüzünün ve kainatın oluşumuna, kaostan kozmasa dönüşen sürecine dair geleneksel dünya görüşlerinin ilk verileri olarak tanımlanabilecek olan mitlerden sonra ve çoğunlukla onların gölgesini ve çizgilerini bir çerçeve olarak taşıyan, gerek kahramanlarının ve gerekse olayların akışıyla birlikte tarihe ait zamanlarda olmuş olayların hikayesi inancıyla, sözlü kültür ortamında ve yüzyüze bir iletişim bağlamında teatral çizgilere sahip bir biçimde anlatılıp nakledilen, en geniş anlamıyla kahramanlık ana temalı öyküler”
şeklinde tanımlar (Çobanoğlu, 2003, 16).
Çobanoğlu, destan kavramını mit bağlamında açıklarken Öcal Oğuz “Destan sözlü gelenek ortamında halk diliyle yaratılan, kahramanların olağanüstü maceralarını anlatan, ezgi eşliğinde söylenen ve tahkiyeye dayalı uzun şiirlerin genel adıdır.”
diyerek destanı oluşum ve icra/anlatım bakımından ele alarak değerlendirir. Bununla birlikte Oğuz, destanın ortaya çıkması için gerekli olan ‘destan devri’nden söz eder (Oğuz, 2004, 5-7). Buna göre bir destanın oluşumu destan devrinde sözlü geleneğe sahip olan bir toplulukta bir çekirdek olayın etrafında gelişir ve ozan tarafından söylenerek tamamlanır.
Karl Reichl ise destan tanımı yaparken destanın yapısı üzerinde durur ve destanı
“Şiir halinde veya nazım ve nesir karışık halde, birden fazla epizotu içine alacak bir uzunluğa sahip ve de şahsi sahneleri ayrıntılı olarak anlatmaya izin veren bir anlatıdır. Bu şekil özelliklerinden daha önemli olan bir özellik ise ölçüdür.” şeklinde ele alır (Reichl, 2002, 130). Seçilen bu tanımlar, görüldüğü gibi destanın farklı özelliklerini ön plana çıkaracak şekilde yapılan, destan araştırmacıları için oldukça işlevsel tanımlardır. Buraya alamayacağımız daha birçok destan tanımlaması varken,
5
Oğuz’un destan yorumu kahramanın macerasından bahsettiği için, Çobanoğlu’nun yorumu da mitler bağlamında olduğu için bu çalışma açısından ayrıca bir önem arz eder.
Bu değerlendirmelerden yola çıkarak destanların, kronolojik sıralamada mitlerden sonra gelişen ve mitten beslenen, dolayısıyla da mitolojiyle sıkı bir bağ içerisinde olan, sözlü olarak uzun av gecelerinde ve topluluklarda ozan ve baksılar tarafından anlatılan, zaman içerisinde değişime ve gelişime uğrayan, toplumdan topluma ve coğrafyadan coğrafyaya içerik ve amaç bakımından farklılıklar gösteren manzum anlatı türü olduğu ifade edilebilir.
Destanlar yeni bir tür olarak mitlerden miras kalan izleri ve görevleri de beraberinde alarak yeni bir misyon üstlenirler. Bu misyon topluma örnek teşkil etme, toplumu bilgilendirme üzerine kuruludur. Destan konularını şekillendiren unsur sözkonusu misyondur. Çoğunlukla bir veya iki kahraman üzerinde gelişen destanlarda, belirgin bir şekilde gösterilmese de kahraman kutsiyet sahibidir. Bu durum, kahramanın Türk ilinin en üst mertebesinde yer almasından ya da mücadeleleri sonucu bu mertebeye varmasından ve onun tanrısal güçlerle ilişkilendirilmesinden anlaşılmaktadır (Bayat, 2013, 139). Kahramanın tanrısallıkla olan ilişkisi onun olağanüstü güçlerinden, gökyüzü ve yeraltı dünyasıyla ilişkilerinden ve fiziksel görünüşünden de tespit edilebilir. Bu özellikleri sayesinde karşımızda ailesini koruyan, evlenmek üzere çıktığı yolculukta çeşitli sınavlardan geçen, bu sınavlar esnasında başka olaylara karışan, bazen yurdunu kurtarmaya çalışan bir kahraman vardır. Bu konular vasıtasıyla toplum hem inanç sistemi konusunda bilgilendirilmiş hem de kahramanın başarıları ve mücadeleleri vasıtasıyla güçlendirilmiş, motivasyonu sağlanmış olur.
Destan türüyle ilgili verilen bu bilgilerin ardından Altay Türk toplumu ve destanları meselesine giriş mahiyeti taşıması için Türk coğrafyasına yönelmek gerekir.
Kökenleri çok eskiye dayandırılan Türk toplumunun ortaya çıkarılan muazzam sayıdaki destanlarının yanı sıra kuşkusuz henüz ortaya çıkmamış birçok ürünü hala bir yerlerde, Türk topluluklarının gizli hafızalarında saklı olarak bulunmaktadır.
Türkler geniş bir coğrafyada yüzyıllardır sürdürdükleri yaşamları boyunca birçok miras bıraktıkları için folklor araştırmaları bakımından oldukça verimli bir kaynak oluşturmaktadır.
6
Çin kaynaklarındaki bilgiye göre Türklerin kökeni 400 bin yıllık bir maziye dayanmaktadır. Köklü bir tarihe sahip olan Türkler ilk yaşam alanları olan Orta Asya’da yaşarken, farklı dinî muhitler ve farklı kültürlerle karşılaşır, bu kültürlere etki ettikleri gibi onlardan da etkilenirler. Kültür ve nüfus bakımından hareketli bir yer olan Orta Asya coğrafyası birden fazla topluma yurt olduğu gibi, ekonomik, sosyal ve siyasi sebepler hem farklı toplumların hem de Türklerin bu bölgede sıklıkla yer değiştirmesine sebep olur. Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar geniş bir coğrafyada yaşamakta olan Türkler bu coğrafyada farklı isimlerde birçok devlet kurmuşlardır.
Bugün dünyanın pek çok yerinde Türkçenin farklı lehçelerini konuşan, İslam dini, Hıristiyanlık, Budizm, Şamanizm gibi çeşitli inanç sistemlerine mensup olan Türk toplumları yaşamaktadırlar. Coğrafi bir tasnife göre, güney-batı grubu dediğimiz Türkiye Türkleri, Gagavuzlar, Türkmenler, Halaçlar, Azeriler, Horasan bölgesinde yaşayan Türkler;; güney-doğuda Uygurlar, Sarı Uygurlar ve Özbekler;; kuzey-batıda Tatarlar, Başkurtlar, Kazaklar, Kırgızlar, Karaimler, Karaçay-Malkar; kuzey-doğuda (Sibirya bölgesi) Hakaslar, Tuvalar, Yakutlar ve Altay Türkleri yaşamaktadırlar. 1 Türk destanlarıyla ilgili çalışmalar Türkoloji iliminin gelişmesiyle başlamıştır. Bu konuda Verbitskiy’nin ve Radloff’un araştırma ve derlemeleri son derece önemlidir.
Bu iki isim Sibirya grubu Türk anlatılarını ve Altay Yaratılış Destanı metinlerinin iki farklı versiyonunu derleyerek Türk dünyası destan çalışmalarına ön ayak olmuşlardır.2
Uzun yıllar boyunca derlenen, yabancı dillerde yayınlanan ve Türkiye Türkçesine tercüme edilen çeşitli Türk toplumlarına ait destanların sayısı oldukça fazla olduğundan dolayı, daha sonraki araştırmalar için bir tasnif gerekliliği doğar. Birçok araştırmacı Türk destanlarını farklı kriterlere göre tasnif eder. Bunlardan ilki Fuad Köprülü’nün coğrafik bağlamda üç kola ayırdığı destan tasnifidir. Köprülü, öncelikli olarak tüm Türk dünyası destanlarını milli Türk destanı olarak isimlendirir, ardından ise Altay-Yenisey sahası, Moğolistan-Kazakistan-Türkmenistan sahası ve Doğu Türkistan (Tarım-Sır-Derya sahası) şeklinde bir coğrafi sınıflandırma yapar. Altay- Yenisey sahasında yaşayan Türk toplumları eski Türk dinini muhafaza etmelerinden
1 Ayrıntılı tasnif için bkz. Arat, Reşit Rahmeti, “Türk Şivelerinin Tasnifi” Makaleler I, Ankara, 1987.
2 Çalışmamızda sıklıkla yararlanılacak olan Radloff ve Verbitskiy’nin derlemiş oldukları Altay Yaratılış Destanı metinleri Bahaeddin Ögel tarafından Türk Mitolojisi I kitabında açıklamalarıyla birlikte neşredilmiştir.
7
ve en geri kalmış Türk topluluğu olarak görülmelerinden ötürü mitolojiyle sıkı bir ilişki içerisinde olan yaratılış konulu destanlar üretmişlerdir. Köprülü, bu destanların milli destanın eski hâli olduğunu söyler. Moğol-Kazak-Türkmen sahası ve Doğu Türkistan sahası destanları ise oluştuklar toplumların daha ileri bir medeniyet düzeyinde ve müslüman olmalarından ötürü menkıbevi-tarihidir (Köprülü, 2012, 16).
Atsız’ın destan tasnifi ise altı başlıkta toplanır. Bu tasnife göre Atsız destanları kronolojik olarak “Yaratılış Destanı” ile başlatır ve “Dokuz Oğuz-Uygur Destanı” ile bitirir (Atsız, 2014, 9-23).
Şükrü Elçin ise Türk destanlarını İslamiyet’ten önce ve sonra olmak üzere ikiye ayırır (Elçin, 2001, 72). Bu iki kollu tasnifi M. Necati Sepetçioğlu da yapmakla beraber, kendisi bu tasnife yeni bir madde ekler. Bu madde “Bölge Destanları”
maddesidir. Elçin Türk Dünyası destanlarını tasniflerine almazlarken, Sepetçioğlu’nun yaptığı tasnif Türk dünyası destanlarını bir bütün olarak ele alması açısından dikkate değerdir (Sepetçioğlu, 1986, 99). Ancak bunun çok kapsamlı bir tasnif olmadığını belirtmek gerekir.
Burada zikredilmesi gereken başka bir tasnif Çobanoğlu’nun “kronolojik tasnifi”dir.
Araştımacı, Türk destanlarını öncelikle ikiye ayırır: “eski destanlar” ve “yeni destanlar”. Eski destanlar başlığı altında Alp Er Tunga Destanı, Şu Destanı, Oğuz Kağan Destanı, Atilla Destanı, Bozkurt Destanı, Mani Dininin Kabulü Destanı, Göç Destanı, Ergenekon Destanı, Türeyiş Destanı olmak üzere 9 destan yer alır.
Çobanoğlu, bu destanları metni tam olarak elimize ulaşmayan ancak Türk epik destan geleneğinin başlangıcı olarak kabul edilebilecek ürünler olarak tanımlar (Çobanoğlu, 2003, 48-54). “Yeni destanlar” ise “arkaik” ve “kahramanlık” olarak kendi içerisinde ikiye ayrılır.
“Arkaik destanlar” mitolojik arka plana sahip olan, mitlerden izlerin ağır bastığı destanlardır. Bu destanlarda mitsel olaylar ön plandadır. Kahramanın mitsel varlıklarla ve tanrısal dünyalarla ilişkileri destan konularını teşkil eder. Kahramanlık destanları ise kahramanın dünyevi ilişkilerini ve mücadelelerini anlatır. Kısacası arkaik destanla kahramanlık destanını birbirinden ayıran nokta, kahramanların zafere giden yolda karşı karşıya kaldıkları varlıkların hangi dünyayla (mitik dünya veya görünen dünya) alakalı olduğudur. Metin Ekici, arkaik destan terimini destanların içerik özelliklerini göz önünde bulundurarak açıklamak yerine farklı bir görüş sergiler ve bu terimi, hangi tarihten bahsettiği belli olmayan, içinde geçen olayların
8
tarihi gerçekliklerle bağdaşıp bağdaşmadığı bilinmeyen destanlar için kullanır (Ekici, 2002, 32). Fuzuli Bayat ise destanları “arkaik” ve “klasik” olarak iki noktada toplayarak, arkaik destanın karşısındaki destan türünü kahramanlık olarak değil klasik olarak nitelendirir ve arkaik destanın mitten destana geçişin bir basamağı olduğunu dile getirir (Bayat, 2007, 107).
Yapılan bu tasnifler ve bu çalışmaya alınamayan diğer tasnifler kendi içlerinde bir bütünlüğe ve anlama sahip olsalar da, dikkat edildiğinde ve bu tasnifler bir çalışmada kullanılmak üzere ele alındığında destanla ilgili terimlerin (eski destan, yeni destan, arkaik destan, kahramanlık destanı vb.) kullanılması bakımından birtakım sorunlarla karşılaşılmaktadır. Bu sorunun kaynağı en başta türlerin isimlendirilmesi ve tanımlanmasıyla ilgili olan karmaşaya dayanmaktadır.
Araştırmacıların henüz işin başında, yani sözlü edebiyat türlerinin tanımlanmasında yaşadıkları kararsızlık iş tasnif etmeye geldiğinde sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir edebiyat ürününün destan, efsane, masal türleri arasında hangisine dahil olması gerektiğine bazı durumlarda karar vermek zordur. Bunun sebebi ise ürünlerin özelliklerinin içiçe girmiş olmasıdır (Aça, 2000, 12). Bu yüzden de, henüz sözlü edebiyat türleri konusunda bir çelişki varken ve destan terimleri kullanımıyla ilgili sorular kesin bir biçimde yanıtlanmadan, destan külliyatını sınırları belli bir şablona oturtmanın neredeyse imkansız olduğu sonucuna varılmaktadır. Neticede edebiyat, özellikle de sözlü edebiyat zaman içerisinde stabil kalamadığı için ve sürekli yer, şekil, içerik değişikliğine uğradığı için kesin, net ve tüm araştırmacıların üzerinde hemfikir olabileceği bir kategorizasyon yapmak mümkün değildir. Zira halk edebiyatı ürünleri değişir, gelişir, varyantlaşır ve yayılır. Bu hareketlilik de onun hem yapı olarak hem içerik olarak başka tür, yapı ve konularla iç içe geçmesine böylece de tasnif edilmesi güç bir birim olarak karşımıza çıkmasına sebep olur. Bahsettiğimiz bu tasnif zorluğu dünya halk edebiyatları için de söz konusudur. Ancak Türklerin aynı kökenden gelip çok geniş bir coğrafyaya yayılmaları, farklı dinlere mensup olmaları, hatta farklı siyasi ilişkiler içinde bulunmaları Türk destanlarının içeriğini çok daha katmanlı bir hale getirmekte, tasnifini de bir parça daha zor kılmaktadır.
Bu çalışmada ele alınacak destanlar, eski kültürlerinden kopmamış olmaları ve hala eski Türk inanç sistemi ve Şamanizm’den izler taşımaları sebebiyle Sibirya grubu Türk toplulukları arasında yer alan Altay Türk toplumuna ait destanlardır. Altaylar, Rusya’nın Güney Sibirya bölgesinde bulunan, federasyona bağlı bir özerk devlet
9
olarak 1991’de kurulmuş olan Altay Cumhuriyeti’nde ve Altay Kray isimli bölgede hayatlarını sürdürmektedirler. 2010 yılı nüfus sayımına göre sayısı 74.238 olan Altayların kullandığı dil (Altayca), Sibirya grubu Türk dillerinden sayılmaktadır.3 Altayca, Dağlık Altay Özerk bölgesinde yaşayan Oyrot, Telengit ve Teleütlerle kuzey Altay diyalektlerini konuşan Tuba, Kumandı ve Çalkanduların yazı dilidir.
Sovyet devriminden sonra 1922’lerde yazı dili olmuştur (Tekin, Ölmez, 2014, 99).
Altay Türkçesi, Türkiye Türkçesinden oldukça farklı bir lehçedir. Her iki lehçenin aynı kökene bağlanması kuşkusuz aradaki benzerliklerdir. Aksi taktirde Altay Türkçesinde yazılmış metinleri lehçeyi bilmeden anlamak mümkün değildir.
Altayların tarih içerisindeki bilinen ilk yaşam alanlarının şu anki toprakları oluğu kaynaklarda belirtilmekle beraber nereden bu bölgeye göç ettikleri ve tam olarak hangi tarihten beri bu bölgede yaşam sürdükleri kesin olarak bilinmemektedir.
Altaylar tarih içerisinde bağımsız bir yaşam sürememiş ve bu yüzden de dünya üzerinde diğer Türk cumhuriyetlerine oranla çok küçük bir halk olarak bugüne gelmişlerdir (İnan, 1968, 36). Altay toplumunun, diğer Türk toplumlarına nispetle daha az gelişmiş olması, muhtemel olarak tarih boyunca hep başka toplumlara bağımlı kalmalarından ileri gelmektedir.
Milattan önce Hunların hâkimiyetine geçen Altay toprakları, milattan sonra Göktürkler, Uygurlar ve Kırgızlar tarafından bağımlı kılınır. 12. yüzyılın sonlarında Moğol İmparatorluğu’na vergi ödemeye başlayan Altay Türkleri, 15. yüzyıldan itibaren Cungarya hakimiyeti altında kalırlar. Altayların 17. yüzyıla kadar başka devletlere bağımlı olarak yaşamaları, onların gelişme kaydetmelerinin önünde bir set teşkil etse de, kendi kültürlerinden uzaklaşmalarına sebep olmamıştır. Çünkü o dönemde Altaylara hükmeden devletlerin amacı manevi değil maddidir. Dolayısıyla vergilerini ödeyen Altay halkı kendi kültürlerini özgürce yaşabilmektedirler. Ancak 17. yüzyıldan itibaren Altay Türklerinin bölgedeki varlığı Ruslar tarafından tehdit edilmeye başlar. Rusların amacı Altayları sadece maddi olarak kendilerine bağımlı kılmak değil, aynı zamanda Altay halkının asimilasyonunu sağlamaktır.
3 Türk dilleri, tarihsel süreçte coğrafi, kavmi ve dilbilimsel tasniflere tabi tutulmuştur. Coğrafi tasnif bunlar içerisinde en işlevsel tasnif olarak kabul edilebilir. Buna göre kuzey-doğu grubunda Hakas, Tuva ve Yakut’la birlikte yer alan Altayca Sovyet devriminden sonra 1922’lerde yazı dili olmuştur.
1948’e kadar Oyrotça adı da verilen Altayca kendi içerisinde güney diyalektleri (Oyrot ya da asıl Altay, Telengit, Teleüt) ve kuzey diyalektleri olmak üzere ikiye ayrılır. Coğrafi tasnife ilaveten dilbilimsel tasnif de mevcuttur. Bu tasnif için bkz. Tekin, Talat, Türk Dili Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi, Erdem Dergisi, s. 13, 1989.
10
Uzun mücadeleler sonucu Ruslar 19. asrın ortasında Altaylar üzerinde kesin bir hâkimiyet kurarlar. Bu tarihten itibaren Ruslar ele geçirdikleri Altay toprakları ve halkını Ruslaştırma ve Hıristiyanlaştırma politikası uygulamaya başlarlar.
Kendilerinden üstün bir Gök Tanrı olduğuna inanan, Şamanizm inancına mensup olan Altay Türkleri Rusların baskıcı politikalarından dolayı Şamanizm dininin esaslarından uzaklaştırılmaya çalışılırlar.
Altay Türklerinin bağlı olduğu Şamanizm inancı, doğanın kişileştirilmesini esas alan bir dini sistemdir (Güngör, 2010, 326). Bu sisteme mensup kişiler atalar kültüne, evrenin üç katmanlı yapısına, öteki dünya ve ruhlar alemine inanırlar. Bu dinin esaslarına göre doğaya ruhani bir saygı duymak gerekmektedir. Ancak Ruslar, Şamanizm inancına getirdikleri yasaklar ve sınırlamalarla Altay toplumunun manevi yapısını tahrip etme amacını gütmektedirler. Toplumun kendi dinine konulan yasaklar Altayların dağlara göç etmesine sebep olur. Bunun yanı sıra Hıristiyanlık dinini kabul eden Altaylara ise düşük vergi, maddi yardım gibi olanaklar sunularak eski Türk dinine bağlı kalan halk din değiştirme konusunda teşvik edilmeye çalışılır.
Rusların yıkımı sadece dinî inançlara yönelik değildir. Bu yıkım, halkın geçim kaynaklarına da yansır. Rusların verimli Altay topraklarına girmesinden önce Altaylar tarım, avcılık ve hayvancılıkla uğraşan bir halktır. Rus köylülerinin Altay topraklarına yaptıkları göç ve bölge halkına getirilen avlanma yasakları neticesinde halk, Ruslarla bir arada yaşamaya ve geçim kaynaklarının çoğunu onlarla paylaşmaya zorlanırlar. Rusların Altay halkı üzerine uyguladığı bu baskıcı rejim, toplumun milli uyanışa yönelmesine neden olur. Bunlardan biri insanları Ruslaşmadan ve Hıristiyanlaşmadan korumak üzere Burhanizm dinine yönlendirme hareketidir. Toplumu baskıcı rejim karşısında ayakta tutmaya çalışan bir diğer hareket ise Türkçülük hareketidir. Ancak bu hareketlere rağmen Altaylar Bolşevik iktidarına karşı duramazlar.
Uzun bir zaman Bolşevik iktidarının etkisinde kalan Altay halkı 1980 yıllarından itibaren bir toparlanma sürecine girer. Ancak bu tarih Altay toplumunun kendi dil, din ve kültür çevresi içerisinde tekrar yaşamaya devam edebilmesi için oldukça geç bir tarihtir. Bu tarihe kadar Rusların planladıkları yıkım çoktan gerçekleşmiştir.
Çoğu Altay Türkü kendi dilini bilmezken, birçoğu da yapılan baskı sonucu kendi öz benliğini unutmuştur. Olumsuz şartlar yüzünden eğitimsiz kalan halk çareyi her şeye boyun eğmekte bulur. Yine de tüm bu olumsuzluklara rağmen Altay toplumunun
11
1980’den itibaren yaşadığı kültürel mirasa sahip çıkma ve özbenliklerine kavuşma çabalarının -onları tamamen eski günlerine döndüremeye yetmese de- işe yaradığı görülmektedir. Milli bayramlarda Şaman ayinleri yapılmaya başlar ve insanlar tedavi için doktorlardan daha çok Şamanlara başvurururlar (Somuncuoğlu, 2002, 244-257).
Uzun süren Rus idaresi ve Rus akınları neticesinde Altay halkı Ruslarla iç içe yaşamaya alışmışlardır. Bugün Altay Cumhuriyeti içerisinde birbirlerine alışık ve içiçe bir durumda yaşayan Altay Türkleri ve Ruslar arasında zaman zaman birtakım etnik meseleler yaşansa da, bölge halkı sakinlik içerisinde yaşamlarını sürdürmeye çalışmaktadırlar.
Bu kültürel yıkım ve yok ediliş Altayları kültürlerinden, dinlerinden, dillerinden ve tarihlerinden uzaklaştırmış olsa da, tüm bunlara rağmen kültür ve dini inançlar tamamen tahrip edilemez. Altay Türkleri arasında Hıristiyanlaşma yoğun bir şekilde yaşanmakla birlikte , onların sözlü ve yazılı kültüründe eski inançlarının izleri mevcuttur. Altayların yüzyıllardır varlığını koruyan manevi kültürleri olan sözlü edebiyatlarının yanı sıra 19. yüzyılın ortalarında misyonerlerin derleme faaliyetleri ve onların yetiştirdikleri gençler dolayısıyla yazılı edebiyatları da gelişmeye başlar.
Diğer Türk toplumları gibi yazılı edebiyatlarını Orhun ve Yenisey yazıtlarına dayandıran Altaylı yazarlar geç bir dönemde gelişen yazılı edebiyatlarında birbirlerinden oldukça farklı duruşlar sergilerler. Bazı eserlerde Komünizm övgüsü görülürken, bazı eserlerde benliğe yöneliş, öz benliğini sorgulama üzerinde durulur.
Bunun dışında, kitaplarda eski ve yeni karşılaştırması yapılırken II. Dünya Savaşı’nın izleri de eserlere yansıtılmaktadır.
Altaylar küçük bir topluluk olmalarına rağmen oldukça zengin bir sözlü edebiyat arşivine sahiptirler. Sözlü edebiyat içerisinde tür olarak çörçök adını verdikleri masallar yer alır. Geneli hayvanlarla ilgili olan bu masallarda mitik unsurlara çokça rastlanır. Altaylar, hayatın her alanıyla ilgili olan atasözlerine kep sös, bilmecelere ise tabışkak derler. İbrahim Dilek atasözü ve bilmecelerin Türkiye Türkçesindeki ürünlerle fazlaca benzerlik gösterdiğini dile getirir. Altay sözlü edebiyatı içerisinde yer alan bir diğer tür ise Altaylılar için oldukça önemli olan alkış ve kargıştır (Dilek, 2002, 258-274). Belirtildiği gibi Altay Türkleri sözlü kültür bakımından oldukça zengin bir edebiyata sahiptirler. Ancak Altaylar hem ekonomik şartlardan dolayı hem Rus etkisinden dolayı Türk dünyasına kapalı kalmış bir toplumdur. Kapalı bir toplum
12
olmasına rağmen Altay sözlü edebiyat ürünlerinden haberdar olmamızı sağlayan hareket Ruslar tarafından gerçekleştirilen derleme hareketidir.
Altay toplumunda sözlü kültür ortamında yaşayan edebiyat ürünlerini derleme faaliyetleri 19. yüzyılda Rusların Hıristiyanlaştırma politikası bağlamında Altay toplumu arasına giren misyonerlerle başlar. Altay toplumundan derleme yapan isimlerden ilki N.İ. Ananin’dir. Ananin’in yaptığı derlemeler yayımlanmadığı için destan derlemesi olup olmadığı bilinmemekle beraber ilk derlemeleri yapan isim olduğu kaynaklarda yer almaktadır. Destan derlediği kesin olarak bilinen ve derlediği destanlar elimizde bulunan ilk isim Radloff’tur. Ardından Verbitskiy de, Altay destanlarını derleme çalışmalarına büyük katkı sağlamıştır. Radloff ve Verbitskiy’nin destan dünyasına açtığı kapıdan girerek derleme faaliyetlerine katılan daha sonraki Rus isimler ise Potanin ve A.V. Anohin’dir. Bu isimlerin yanı sıra Altay Türklerinden P. V. Kuçiyak gibi bazı araştırmacılar da kültürlerini korumak adına birtakım derlemeler yapmışlardır (Ergun, 1998, 1-6). Derleme çalışmaları vasıtasıyla bilim dünyasının araştırma alanına giren Altay destancılık geleneği bugün hala devam etmekte ve “kayçörçök” ismi verdikleri destan türü Altaylar tarafından kutsal görülmektedir.
Kayçörçökler, “kayçı” olarak isimlendirilen ve usta-çırak ilişkisiyle yetişen destan anlatıcıları tarafından “topşuur” ya da “jadagan” isimli enstrümanlar kullanılarak anlatılırlar. Destan, Altay Türklerinde önemli ve özel günlerde anlatılıp dinlenilen kıymetli bir tür olarak görülür. Düğünlere ve bayramlara kayçılar davet edilerek misafirlerin hoş vakit geçirmeleri sağlanır. Bunun yanı sıra destanlar, av gecelerinde de önemli bir yere sahiptir. Ava giderken erkekler yanlarına bir destan anlatıcısı alırlar ve böylece avın bereketli geçeceğine inanırlar (Ergun, 1998, 25-17). Altay destanlarına yapı olarak bakıldığında genellikle 8’li hece ölçüsüyle söylendikleri, bazense 7’li, 9’lu ve 11’li ölçünün kullanıldığı görülmektedir.
Bu çalışmanın esasını teşkil eden Altay destanları mitolojik incelemeye uygun görülen destanlardır. Ele alınan 24 adet Altay destanı mitolojik eksende incelenecek ve böylelikle özelde Altay Türklerinin, genelde ise Türk mitolojik sisteminin sistematik olarak genel bir değerlendirilmesi yapılacaktır. Araştırmanın konusu Altay Türklerinin destanları ve bu destanlardaki mitolojik unsurların yaratılış, yaşam ve öte dünya bağlamında incelenmesi olduğuna göre mitolojiden ve burdan yola çıkarak da dinden söz etme gerekliliği doğmaktadır.
13
Mitoloji, bir topluluğun, ulusun oluşturduğu yaratıcıyla, evrenle ve dünyayla ilgili olan algılarını yansıttıkları mitleri, efsaneleri inceleyen bir bilimdir. Aynı zamanda mitoloji kelimesiyle yaratılışla, evrenle ve dünyayla ilgili olan tüm inançlar karşılanır. İngiliz dinler tarihçisi Karen Armstrong, mitolojiyi “insanın içinde yaşadığı sorunlu durumla baş edebilmesine yardım etmek üzere kurgulanan ve insanlara dünyadaki yerlerini ve doğru yönü bulmaları için yardım eden bir sistem”
olarak açıklar (Armstrong, 2005, 10). Peki, din mitolojinin neresindedir? Din kesinlikle mitolojiden tamamen ayrı bağlamda ilerleyen bir sistem değil, aksine mitolojiyle paralel olarak ilerleyen bir sistemdir. Bu paralellik sebebiyle mitolojinin olduğu her yerde dini inançlara da yer verilmek zorundadır. Burada yapılmak istenen Altay destanlarını mitolojik açıdan incelemek olduğu için Altayların inanç sistemine değinmek yerinde olacaktır.
Altay Türkleri, yazılı kuralları bulunmayan ve insanların evreni algılayış biçimleriyle oluşan “eski Türk dini” olarak düşünülen bir inanç sistemine mensupturlar. Eski Türklerin dinî inançları konusunda iki görüş ayrılığı vardır. Bu görüşlerden biri Türklerin tek dininin monoteizm olduğu, yani tek bir yüce tanrıya inandıkları ve bu çerçevede çeşitli inanışlar geliştirdikleri, diğeri Türklerde tektanrıcılığın yanı sıra Şamanizm ve Totemizm’in de izlerinin görülmekte olduğu yönündedir. Ancak eski Türk yazıtlarında Şamanizm’e dair hiçbir kanıt bulunamamakta, sadece bu inancın izleri kuzey-doğu Türklerinin dillerinde yer alan “kam” sözcüğü sayesinde sürülebilmektedir. Türk inanç sisteminde Totemizm varlığının en önemli kanıtı ise Türklerin kurttan türediklerini izah eden efsanelerdir (Scharlipp, 1992, 56). Bu bilgiler ve görüşler doğrultusunda Altay Türklerinin inanç sisteminin “tek tanrı”
inancından hareketle büyük ölçüde Şamanizm’i kapsayan bir sistem olduğu söylenebilir. Aynı zamanda Altay toplumunun dinî yapısının Lamaizm etkisinde kaldığını ve bu nedenle Lamaizm’den izler taşıdığını da belirtmek gerekir.
Çok yönlü Altay inanç sistemi bir yüce tanrıya ve onun yardımcılarına, iyi ve kötü ruhlara inanmak, onlara kurban kesmek, doğaya saygı duymak üzerine kuruludur.
Oldukça karmaşık bir yapıya sahip olan Şamanizm’e göre evren yaratılırken gökyüzü, yeryüzü ve yeraltı olmak üzere üç katmana ayrılmıştır. Bu üç katman birbirlerine “Altın Kazık” isimli bir kazıkla bağlanmıştır ve gökkubbe bu kazığın etrafında dönmektedir (Esin, 2001, 41-44). Üç katmanın, birbirlerinden bağımsız olarak kendi içlerinde bir düzene sahip olmalarına rağmen, birbirlerine bağlı olma
14
durumu, onların zaman zaman ortak bir noktada buluşmalarını ve bu katmanlar arasında bir iletişim olmasını gerektirmektedir.
Kendi içerisinde bu tarz bir sistematiği bulunan katmanların her birinin kendine özgü bir özelliği ve işlevi olan ev sahipleri vardır. En yüce olan gökyüzüyle başlamak gerekirse, gökyüzünde her şeyin yaratıcısı ve en yüce varlık olan “Kuday” vardır. Bu yüce varlık, yarattıklarıyla ilişki içerisinde değildir;; o her şeyin üzerindedir ve yapılması gerekenleri ruhlarına devrederek kendisi geri plana çekilmiştir. Eliade tüm mitolojilerdeki bu ortak noktaya dikkat çeker ve her şeyin üzerindeki yüce varlığın yaratılışı gerçekleştirdikten sonra yarattıklarından uzaklaştığını dile getirir (Eliade, 2009, 68-70). Bunun Altay inancındaki ismi “Kuday”, Yakut inancındaki ismi ise
“Aar Toyon”dur.
Altay Şamanizmi olarak isimlendirilen inanç sistemine göre Kuday’ın en büyük yardımcısı “Bay Ülgen” ismiyle bildiğimiz tanrıdır. Ülgen’in tanrı mı yoksa bir ruh mu olduğu tartışmalı bir konudur. Fuzuli Bayat, Ülgen’i “yüce tanrıdan kopan yaratıcı güce sahip olan bir yüce ruh” olarak tanımlamaktadır (Bayat, 2007, 305).
Ülgen göğün yedinci katında oturmaktadır ve yedi oğlu, dokuz kızı ve çeşitli ruhları vardır. Gök, Ülgen, Ülgen’in çocukları ve ruhları iyiyi ve yüceyi sembolize eder (İnan, 1995, 33).
Gökyüzü ve yeraltı katmanlarının ortasında yer alan yeryüzü ise ölümlülerin dünyasıdır. Bu dünyada yaşam gökten ve yeraltından bağımsız olarak devam etmez.
İnsanların yaşamı tanrı ve ruhlarla çevrilidir. Burada iyi ve kötü bir arada bulunmakla beraber insanlara iyi olmaları yönünde yardım eden yer-su ruhları vardır.
Potapov “yer-su ruhları”ndan bahsederken bunların dağları ve sularıyla bütün Altay olduğunu söyler. Buna göre yer-su tek bir ruh değildir. Her dağın ve suyun bir sahibi (yer-su ruhu) vardır. Bunlardan “dağ iyesi”, “su iyesi” şeklinde söz edildiğine de çok sık olarak rastlanmaktadır (Potapov, 2012, 183). Ülgen ve Erlik’ten bağımsız olan bu ruhlar adeta insanlar için birer iyilik timsalidirler. Yeryüzü halkına sağlık, bereket, mutluluk vermekle beraber onları kötü ruhlardan da korumakla görevlidirler. Ancak gerektiğinde insanların cezalandırılması da yer-su ruhlarının görevlerindendir;;
doğayı kirletenlere, saygısız davrananlara hastalıklar göndererek onları cezalandırırlar (Anohin, 2006, 15). Bir yandan insanlara yardım eden, bir yandan da kutsal doğanın zarar görmesi durumunda gereken cezaları vermekle yükümlü olan yer-su ruhları ilahi varlıkların yeryüzündeki elçileri olarak değerlendirilebilirler.
15
Altay toplumu için doğa kutsiyet arz eder. Doğada yer alan ve insan yaşamı için önemli olan ateş ve su gibi bazı unsurlara zarar vermek yasaktır. Bu yasakları çiğneyenlerin yer-su ruhlarının gazabına uğramaları kaçınılmazdır. Yer-su ruhlarının iye olarak isimlendirilmelerinin altında yatan sebep tam da budur. İnsanların zarar vermesi yasak olan her şey yer-su ruhlarına aittir. Buradan, yasakları çiğneyenlere ceza vermenin de yer-su ruhlarının insiyatifinde olduğu anlaşılmaktadır. Bu noktada yer-su ruhları ve gökyüzü ruhlarının olumlu ve iyiyi simgeledikleri aşikârdır. Bu olumlu özellikler onların “aruu tös” (iyi ruh) olarak isimlendirilmesine sebep olur.
Kendi içerisinde bir sistematiği olan bu evren tasarımı gökyüzünden yeraltına doğru inerken yücelikten kötülüğe doğru giden bir çizgi üzerinde sıralanır. En aşağıda olan, bu yüzden de en menfi özelliklere sahip olan katman yeraltıdır. Yeraltı dünyası tasavvuru Altay Türklerinde çok ön plandadır. Destanlarda da Ülgen’den çok Erlik ve onun kötülüklerinin adı geçer. Radloff’un derlediği Altay Yaratılış Destanı’na göre Erlik, Ülgen tarafından yaratılır, ancak daha sonra Ülgen’e itaat etmediği ve kendi başına tanrısal bir konumda olmak istediği için Ülgen tarafından cezalandırılarak yeraltına gönderilir. Erlik,“kara tös” denilen kötü ruhların başındadır ve bundan dolayı yeraltında da kendi hâlinde durmaz. Erlik’le beraber kötü ruh olarak sayılan diğer ruhlar Erlik’in yardımcıları ve sayıları yedi veya dokuz olan oğul ve kızlarıdır. Erlik insanlardan sürekli olarak kurban ister, vermeyenlere kötü ruhlarını musallat ederek onları yeraltına çekmeye çalışır (Anohin, 2006, 5-6). Bu nedenlerle Altay Türkleri arasında yeraltı korkulması ve dikkat edilmesi gereken bir evren katmanıdır.
Erlik, insanlar için ciddi bir tehlikedir. Onun amacı insanlara yeryüzünde huzur vermemek, onları yeraltına çekmek, ruhlarını göndererek onları hasta etmektir.
Yeryüzü insanlarının Erlik’ten korunmasını sağlayan yer-su ruhlarının yanı sıra Erlik’in kötülüklerini engellemeye ve bunlara çare bulmaya çalışan şamanlar vardır.
Şamanlar din adamları konumundadırlar ve bu özellik onlara aile vasıtasıyla geçer (Güngör, 2010, 226). Şamanın görevi ayinleri düzenlemek ve ayinler sırasında gerekirse yeraltına, gerekirse de gökyüzüne ruhsal olarak çıkmaktır. Şamanlar, insanlar ile iyi ve kötü ruhlar arasındaki aracı niteliğindedirler. Özel giysiler giyer, yanlarına değnek ve teflerini alarak transa geçerler ve görevlerini ifa ederler.
Şamanların görevleri ruhlar ve insanlar arasında aracılık yapmak, cinleri kovmak, aile ocakları, avcılar ve çocuklar için hayır dua ve bereket sağlamaktır. Bunların yanı
