1. HAVA HAREKETLERİ (OLAYLARI)
Havadan kastedilen atmosferdir.
Atmosfer, dünyayı dıştan saran gaz tabakasıdır. İçinde azot, oksijen,
karbondioksit ve diğer gazlar
bulunur.
Hava olayları (hareketleri) derken,
atmosferde gerçekleşen doğa olayları kastedilir.
Soru: Atmosferde hangi doğa olayları gerçekleşir?
Atmosferde gerçekleşen hareketler;
* Rüzgar ve çeşitleri (fırtına, kasırga, meltem…)
* Yağışlar (kar, yağmur, sis, dolu…) Sözlük tanımını söylersek;
Hava olayı, dar bir alanda, kısa süre içinde görülen atmosfer olayıdır.
Hava olaylarının gerçekleşmesinin sebebi sıcaklık / sıcaklık farkı ve nemdir.
Atmosfer ağırlığından dolayı yeryüzüne basınç uygular. Sıcaklık ortamın gaz basıncının değişmesine sebep olur.
Hava olaylarını anlayabilmemiz için öncelikle sıcaklık-basınç ilişkisini öğrenmeliyiz.
Alçak Basınç Alanı: Sıcaklığın yüksek olduğu
bölgelerde moleküller arası mesafe artar ve hava basıncı düşer. Hava yükselir.
Yüksek Basınç Alanı: Sıcaklığın düşük olduğu
(soğuk) bölgelerde moleküller arası mesafe azalır ve hava basıncı artar. Hava yeryüzüne doğru
iner.
Yani,
Yüksek basınç, çevresine göre soğuk Alçak basınç, çevresine göre sıcak
olan bölgelerdir.
Not: Bir bölge tek başına alçak veya yüksek basınç alanı olmaz. Çevresine göre değerlendirilir.
Örnek: Sıcaklığı 20 santigrat derece olan A bölgesi için alçak veya yüksek basınç diyemeyiz.
Bu A bölgesini; bitişiğindeki, sıcaklığı 30 santigrat derece olan B bölgesine göre yüksek basınç alanıdır.
Çünkü sıcaklığı B’den daha azdır.
Eğer B bölgesinin sıcaklığı 10 derece olsaydı, A alçak basınç olacaktı, çünkü sıcaklığı B’den daha yüksektir.
Örnek: Sıcaklıkları verilen X ile Y’nin, K ile L’nin
alçak veya yüksek basınç alanlarından hangisi
olduğunu belirleyiniz.
Atmosfer basıncını öğrendik. Şimdi hava olaylarından rüzgara geçebiliriz.
Rüzgar, yüksek basınç alanından (soğuk) alçak basınç alanına (sıcak) doğru yatay yönde hareket eden hava akımıdır.
Yani;
Rüzgar, havanın soğuktan
sıcağa doğru akmasıdır
.Ortamlar arasındaki sıcaklık farkı ne kadar büyük
ise rüzgarın şiddeti de o kadar fazla olur.
Örnek: Verilen bölgeler arasında oluşacak rüzgarın
yönü ve şiddeti için şunlar söylenebilir.
Yağışlar
1.Yağmur : Sıcak havanın etkisiyle yeryüzünde
buharlaşan su, yükseklere doğru çıktıkça soğuk hava ile karşılaşarak yoğuşur ve küçük su damlacıkları hâline gelir.
Gökyüzünde birleşip büyüyen bu su damlacıkları ağırlaşarak yeryüzüne iner. Böylece
yağmur oluşur.
2.Kar: Bulutlardaki su
damlacıkları, soğuk havanın etkisiyle minik buz
taneciklerine dönüşür. Bunlar birleşerek yeterli büyüklüğe ulaştığında kar taneleri şeklinde yeryüzüne iner.
3.Dolu: Havanın içindeki su damlacıkları soğuk hava ile karşılaşınca aniden
donabilir. Bunun sonucunda buz parçaları hâlinde yeryüzüne inen su damlacıklarına dolu adı verilir.
4.Sis: Yerle temas eden hava içindeki su buharının yoğuşması veya donarak kristalleşmesi sonucu çok küçük su damlacıklarından ya da buz
kristallerinden meydana gelir.
5.Çiy: Geceleyin hava serinler ve ortam sıcaklığının düşmesiyle havadaki su buharı yoğunlaşarak toprağın, ağaç dallarının ve
yaprakların üzerinde damlacıklar halinde toplanmasıdır. Bazı
kitaplarda çiy yerine çiğ kelimesi kullanılır.
6.Kırağı: Soğuk ilkbahar ve sonbahar gecelerinde havadaki su buharı yeryüzündeki toprak ve bitkiler üzerinde kristaller oluşturur. Buna kırağı denir.
Not: Havadaki su buharına nem denir.
Önemli Not:
Yağmur, kar ve dolu havada oluşup yere düşerken Çiy ve kırağı doğrudan karada oluşur.
Yani yağmur yağar ama çiy ve kırağı yağmaz.
Bilgi:
Hava sıcaklığını termometre ile
Hava basıncını barometre ile
Havadaki nemi hidrometre(nemölçer) ile ölçeriz.
Meteoroloji: Atmosferde
meydana gelen hava olaylarının oluşumunu, gelişimini ve
değişimini nedenleri ile
inceleyen, bu hava olaylarının canlılar ve Dünya açısından doğuracağı sonuçları araştıran bilim dalıdır.
Bu alanda çalışan
uzmanlara meteorolog denir.
Soru: Meteorologların hava tahmini yaparak, tahmin sonuçlarını insanlara duyurması yaşantımızı nasıl
etkiler?
2. İKLİM
İklim:Bir yerde uzun süre (30-35 yıl) gözlemlenen sıcaklık, nem, hava basıncı, rüzgâr, yağış, yağış şekli gibi olayların ortalamasıdır.
Bir yerin iklimi o yerin enlemine (ekvatordan
uzaklığına), yükseltisine, yer şekillerine, kalıcı kar durumuna ve denizlere olan uzaklığına bağlıdır.
Ülkemizde başlıca üç iklim tipi görülür. Bunlar Akdeniz iklimi, Karadeniz iklimi ve karasal iklim olarak
adlandırılır.
İklimi inceleyen bilim dalına iklim bilimi (klimatoloji) denir.
Bu alanda çalışan uzmanlar ise iklim bilimci (klimatolog) olarak adlandırılır.
Bir bölgenin iklimi çeşitli etkiler sonucu zamanla değişiklik gösterebilir. İklimde meydana gelen
değişikliklerin tümüne iklim değişikliği adı verilir.
İklim ve Hava Olayı Arasındaki
Farklar
Atmosferde birikerek güneş ışınlarının
yeryüzünden uzaya çıkmasını engelleyen gazlara sera gazları denir. Metan ve karbondioksit sera
gazlarındandır. Bu gazlar tıpkı bir sera naylonu gibi dünyayı dışarıdan sarar ve sıcaklığının sürekli
artmasına sebep olur.
Sera gazlarının bu etkisine sera etkisi, dünyanın ortalama sıcaklığının artmasına ise küresel ısınma, denir.
Küresel ısınma sonucunda meydana gelen iklim değişikliklerine de küresel iklim değişikliği denir.
