FATĠH PROJESĠNĠN TÜRKĠYE’DEKĠ YAġAM BOYU ÖĞRENME POLĠTĠKALARINA GETĠREBĠLECEĞĠ KATKILAR
PROBABLE BENEFITS OF FATIH PROJECT TO POLITICS OF LIFELONG LEARNING IN TURKEY
H. Ferhan OdabaĢı
Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
[email protected] Abdullah Kuzu
Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
[email protected] Betül Uluuysal
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi A. B. D.
[email protected] Özet
YaĢam boyu öğrenme, bireylerin kiĢisel, sosyal ve mesleki alanda geliĢimlerini sağlamak amacıyla gerçekleĢtirdikleri tüm öğrenme aktiviteleri olarak tanımlanmaktadır. Bu araĢtırmanın amacı, „Fırsatları Arttırma ve Teknolojiyi ĠyileĢtirme Hareketi‟ olarak bilinen FATĠH projesinin Türkiye‟deki yaĢam boyu öğrenme politikalarına getirebileceği yenilikleri tartıĢmaktır. Bu amaçla, Türkiye‟de yaĢam boyu öğrenme ile ilgili geçmiĢte yapılmıĢ projeler incelenecektir.
Anahtar Kavramlar: yaĢam boyu öğrenme, yaĢam boyu öğrenme politikaları, ilköğretim okulları Abstract
Lifelong learning defined as all learning activity undertaken throughout life, with the aim of improving knowledge, skills and competence, within a personal civic social and/ or employment-related perspective.
This study aims discuss probable innovation of FATĠH Project to Politics of Lifelong Learning In Turkey.
For this purpose the projects about lifelong learning in the past will be examined.
Keywords: Lifelong learning, lifelong learning politics, primary schools
GiriĢ
Bilgi ve iletiĢim teknolojilerindeki hızlı değiĢim, sahip olunan bilgi miktarının her geçen gün artmasına neden olmaktadır. GeliĢen toplumların artan bilgi miktarına uyum sağlayabilen ve bu bilgiyi kendi amaçları doğrultusunda kullanabilen toplumlar olduğu görülmektedir. YaĢanan bu değiĢimden toplumları oluĢturan bireylerin etkilenmemesinin mümkün olmadığını söyleyebiliriz. Bireyler sürekli değiĢen ve geliĢen bilgi ve iletiĢim teknolojilerinin etkin bir kullanıcısı olarak bilgiye ulaĢan, kullanan ve yeni bilgiler üretebilen bireyler olmak zorundadırlar. Toplumları uzun yıllardır meĢgul eden ve daha da meĢgul edeceği düĢünülen önemli bir konu bu birey tipinin hangi eğitimle ve nasıl yetiĢtirileceğidir.
Bilim ve teknolojideki geliĢmelerle bireylerin yaĢam standartlarını artması, ortalama yaĢam süresinin uzaması ve erken emeklilikle beraber bireylerin kendilerine ayırabildikleri zamanın arttığı görülmektedir.
GeçmiĢ yıllarda bir lüks olarak görülen okul çağından sonra da öğrenmeye devam etme anlayıĢı, sürekli
değiĢimlerin gündeme gelmesi ve yukarıda sayılan Ģartların iyileĢmesiyle bir ihtiyaç haline gelmiĢtir (Jarvis, 1995). Eğitim ve öğretim anlayıĢındaki bu değiĢim yaĢam boyu öğrenme kavramını doğurmuĢtur.
Eğitimin sadece okul çağında değil yaĢam boyu süren bir etkinlik olduğunu söyleyen bu anlayıĢ ülkemizin ve birçok ülkenin eğitim politikalarını uzun zamandır Ģekillendirmektedir.
YaĢam boyu Öğrenme
YaĢam boyu öğrenme, Avrupa Birliği‟ne (AB) göre “bilgi, beceri ve yeterliliği geliĢtirmek amacıyla belirli bir süreyle yapılan eğitim faaliyetlerinin tümü” olarak tanımlanmaktadır (Turan, 2005). Bunun yanı sıra pek çok farklı yaĢam boyu öğrenme tanımları yapılmaktadır; Dehmell (2006)‟e göre Ab‟nin popüler bir sloganı olan yaĢam boyu öğrenme, Morgan-Klein ve Osborne (2007)‟a göre bir „moda terim‟ den çok daha fazlasını anlattığı kesinleĢmiĢ olan bir kavramdır.
Yakın dönemlerde popüler olmasına rağmen yaĢam boyu öğrenme düĢüncesinin temeli çok öncelere dayanmaktadır. 1920‟lerde John Dewey ile birlikte EduardLindeman ve Basil Yeaxle eğitimin yaĢam boyu sürmesi gereken bir ihtiyaç olarak görülmesi gerekliliği üzerinde durmuĢlardır (Kıvrak, 2007).
1920‟lere kadar okul çağından sonraki eğitim bir lüks olarak görülmüĢ ancak değiĢen sosyal, ekonomik, teknolojik Ģartlara uyum sağlaması gereken birey için yaĢam boyu öğrenmenin bir gereklilik olduğu eğitim alanındaki değiĢimlerin de etkisiyle anlaĢılmaya baĢlanmıĢtır.
YaĢam boyu öğrenme anlayıĢı, 1920‟lerde ortaya çıktıktan sonra 1970‟li yıllara kadar bir duraklama evresine girmiĢtir. 1970‟lerde yaĢam boyu öğrenme uluslar arası arenaya taĢınmıĢ, UNESCO, OECD ve AB‟nin gündemine girmeye baĢlamıĢtır. Özellikle 1973 yılında OECD tarafından yayınlanan “Learning to Be: the World of EducationTodayandTomorrow” isimli rapor yaĢam boyu öğrenme ile ilgili önemli dökümanlar arasındadır. (Beycioğlu ve Konan, 2008). YaĢam boyu öğrenmenin bir sonraki yükseliĢi ise 1990‟lı yıllarda gerçekleĢecektir. BaĢta AB gibi küresel örgütler olmak üzere birçok ülke yaĢam boyu öğrenmenin nasıl uygulamaya taĢınabileceği ile ilgili araĢtırmalara baĢlamıĢ ve ardı ardına raporlar yayınlamıĢlardır. Özellikle AB Komisyonu tarafından hazırlanan Ģu raporlar dikkat çekicidir; 1993 yılında hazırlanan „YeĢil Bülten‟, 1994 yılında "GeliĢme, Rekabet ve ĠĢlendirme" baĢlıklı „Beyaz Bülten ve 1995 yılında hazırlanmıĢ “Teachingand Learning: Towards a Learning Society" baĢlıklı „Beyaz Bülten‟. Bu raporların ardından 1996 yılı “Avrupa YaĢam Boyu Öğrenme Yılı” ilan edilerek yaĢam boyu öğrenmenin amaçları, ilkeleri ve üye ülkelerde uygulanabilecek stratejiler belirlenmiĢtir (Kıvrak, 2007).
Bu amaç ve ilkeler doğrultusunda Socrates ve Leonarda da Vinci yaĢam boyu öğrenme programları üye ve aday ülkelerde uygulanmaya baĢlanmıĢtır.
2000 yılında AB Komisyonu, „YaĢam Boyu Öğrenme Memorandum‟'unu yayınlayarak yaĢam boyu öğrenmeyi uygulamaya geçirmek için altı adet temel amaç belirlemiĢtir. Ayrıca Mart 2000‟de Lizbon stratejisi benimsenmiĢ, bu doğrultuda eğitim alanında yaĢam boyu öğrenmeyi de kapsayan çeĢitli hedefler belirlenmiĢtir (Kıvrak, 2007).
2006 yılında süresi dolan Socrates ve Leonardo da Vinci programları yerine, 2007 yılından itibaren yeni bir uygulamaya gidilerek Comenius (Okul Eğitimi), Erasmus (Yüksek Öğretim), Leonardo da Vinci (Mesleki Eğitim) ve Grundtvig (YetiĢkin Eğitimi) programlarının 2013 yılına kadar uygulanması amaçlanmıĢtır. Bu programlar önceki programlar gibi AB‟ye üye ülkeler, EFTA ülkeleri (Norveç, Ġzlanda ve LihtenĢtayn) ve Aday Ülkelerin (Türkiye) katılımıyla gerçekleĢtirilmektedir (Avrupa Birliği Eğitim ve Gençlik Programları Merkez BaĢkanlığı, 2006).Ülkemizde bu programların uygulanması ve diğer yaĢam boyu öğrenme politikalarına bir sonraki bölümde ayrıntılı olarak değinilecektir.
Türkiye’ de YaĢam boyu Öğrenme Politikaları Milli Eğitim ġuraları
Türkiye‟de yaĢam boyu öğrenme kavramı ilk olarak 1957 yılında, 6. Milli Eğitim ġurası‟nda yaygın eğitimin tartıĢılmasıyla gündeme gelmiĢtir (MEB, 2010). Önceki Ģuralardan farklı olarak UNESCO, ILO, FORD vakfı gibi kuruluĢların Türkiye‟deki eğitim öğretim hakkında düzenledikleri raporlar doğrultusunda, gündem maddeleri mesleki teknik eğitim ve halk eğitim olarak belirlenmiĢtir. ġuranın amacı örgün eğitim dıĢında kalmıĢ ya da hiç okula gitmemiĢ bireyleri meslek sahibi yapmak, onlara ihtiyaçları doğrultusunda uygun teknik ve mesleki beceriler kazandırmak, çalıĢanlar için ise becerilerini geliĢtirmek ve yeni teknikler kazandırmaktır (Deniz, 2001).
Günümüze kadar 17‟si yapılmıĢ olan Milli Eğitim ġuraları‟nın ilki 1939 yılında toplanmıĢtır. YaĢam boyu öğrenme anlayıĢının yansıtıldığı Ģuralar yukarıda ifade edilen 6. ġuranın yanı sıra 1974‟te toplanan 9.
ġura ve 1990 yılındaki 13. ġura olarak sıralanabilir. 9. Milli Eğitim ġurası‟nda “sürekli ve her yerde eğitim” vurgusu yapılmıĢ, 13. Milli Eğitim ġurası da tamamen yaygın eğitime ayrılmıĢtır (MEB, 2010).
1739 Sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu
Milli Eğitim ġuraları‟nda yapılan „sürekli eğitim‟ vurgusu 1973 yılında hazırlanan 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu‟nda yasalaĢmıĢ, günümüzde de Milli Eğitim politikalarının altyapısını oluĢturmaya devam etmektedir. 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu ile eğitim örgün ve yaygın eğitim olmak üzere iki bölüme ayrılmıĢ, bu bölümlerin eğitim sistemimiz içerisinde birbirinin tamamlayıcısı olarak uygulanacağı belirtilmiĢtir (Kıvrak, 2007).
Halk Eğitim Merkezleri
Ülkemizde yaygın eğitim kapsamında gerçekleĢtirilen faaliyetlerin büyük çoğunluğu Halk Eğitim Merkezleri (HEM) tarafından gerçekleĢtirilmektedir. Bu merkezlerde her yaĢ ve eğitim düzeyindeki bireylere çeĢitli kurs ve uygulamalar düzenlenmektedir (Kıvrak, 2007).
Bologna Süreci
Bologna Süreci 1998 yılında Fransa, Ġtalya, Almanya ve Ġngiltere Eğitim Bakanlarının Sorbonne‟da bir araya gelerek Ģeffaf, rekabetçi ve karĢılaĢtırılabilir ortak yükseköğretim uygulamalarının uygulanması için oluĢturulan Sorbonne Bildirgesi ile ortaya çıkmıĢtır. ġu an 46 ülkenin dahil olduğu bu projeye Türkiye 2001 yılında katılmıĢtır. Bologna sürecinin 1999 yılında resmen baĢlamasından günümüze kadar yaĢam boyu öğrenme öncelikli amaçlarından birini oluĢturmuĢtur. Özellikle 2010 yılında sürecin hedeflerine ek olarak öncelikli olarak gerçekleĢtirilmesi gereken 3 baĢlığa dikkat çekilmiĢ, yaĢam boyu öğrenme bu üç baĢlıktan birini oluĢturmuĢtur (Bologna Süreci, 2009).
AB YaĢam boyu Öğrenme Programları
Mevzuat çerçevesinde yapılan yukarıdaki düzenlemelerin uygulamaya geçirilmesine gerek yaĢam boyu öğrenme kavramının dünyada da tekrar gündeme gelmesi gerekse ülkemizin AB‟ye tam üyelik sürecine girmesiyle 1990‟lı yıllarda baĢlanmıĢ ve 2000‟li yıllarda hız kazanarak devam etmiĢtir. AB‟nin yaĢam boyu öğrenmeyi amaç edinen Socrates ve Leonardo da Vinci programları ülkemizde de uygulanmıĢtır.2006 yılında uygulama süresi dolan ve 2007 yılından itibaren yeniden düzenlenen bu programlar yerlerini Comenius, Erasmus, Grundtvig, Leonardo da Vinci programlarına bırakmıĢ ve tüm AB ve EFTA ülkeleri ve aday ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de halen uygulanmasına devam edilmektedir.
Ġkinci Üniversite
Türkiye‟deki herhangi bir üniversitenin örgün bölümlerinde okuyan öğrencilere veya bir örgün bölümden mezun olanlara yönelik herhangi bir sınava girmelerine gerek olmadan Anadolu Üniversitesi Açıköğretim, Ġktisat ve ĠĢletme Fakültelerinin lisans ve önlisans programlarına kayıt yaptırma fırsatı sunulmaktadır (YaĢam boyu Öğrenme, ty).
Sürekli Eğitim Merkezleri
Toplumun değiĢen ihtiyaçları doğrultusunda bireylere çeĢitli becerileri kazandırmak için üniversitelerin sürekli eğitim merkezlerinde örgün lisans ve lisansüstü öğretim programları dıĢında sertifika programı, kurs veya seminer tarzında, kısa ve uzun süreli eğitim programları düzenlenmektedir. ġu anda 36 üniversitede lisans ve lisansüstü programlarının yanında sürekli eğitim programları da vatandaĢların hizmetine sunulmaktadır (Bologna Süreci, 2009).
Ülkemizde yapılmıĢ ve uygulanmasına devam edilmekte olan yaĢam boyu öğrenme projeleri yukarıdaki gibidir. Bu projelerin yaĢam boyu öğrenme faaliyetlerine katkısı ise araĢtırılması gereken bir baĢka konudur. Türkiye‟deki yaĢam boyu öğrenme faaliyetlerinin son yıllardaki değiĢimini göstermesi açısından aĢağıdaki grafik dikkate alınabilir. 25-64 yaĢ grubunda bulunan kiĢilerin son 4 hafta içerisinde herhangi
bir eğitim veya öğretim faaliyetine katılıp katılmadığını gösteren yaĢam boyu öğrenme grafiği aĢağıda görülmektedir. Grafikte AB üyesi 27 ülke, AB üyesi 25 ülke, AB üyesi 15 ülke ve Türkiye‟nin yaĢam boyu öğrenme faaliyetleri açısından 2000 – 2009 yılları arasındaki değiĢimleri karĢılaĢtırılmıĢtır. AB üyesi ülkeler yaĢam boyu öğrenme faaliyetlerinde ülkemizden çok daha ileride olmasına karĢın ülkemizin 2005 yılından itibaren olumlu yönde bir değiĢim gösterdiğini söyleyebiliriz.
Grafik 1. AB üyesi ülkeler ve Türkiye‟deki YaĢam boyu Öğrenme Faaliyetlerine Katılım (Eurostat, 2009).
FATĠH Projesi
Ülkemizde eğitim ve öğretimde fırsat eĢitliğini sağlamak ve okullarda teknoloji entegrasyonunu arttırmak amacıyla gerçekleĢtirilen projelerden en güncel olanı Fırsatları Arttırma ve Teknolojiyi ĠyileĢtirme Hareketi kısaca FATĠH olarak bilinen projedir. Milli Eğitim ve UlaĢtırma Bakanlığı iĢbirliğinde gerçekleĢtirilecek projenin 3 yıllık bir süreç içerisinde tamamlanması planlanmaktadır. Okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretim kademelerinde her sınıfa bir dizüstü bilgisayar, bir projeksiyon ve Ġnternet bağlantısı, her okula bir akıllı BT sınıfı ve ülke çapında 110 merkeze uzaktan hizmetiçi eğitim merkezleri kazandırılacaktır. Akıllı BT sınıflarının bünyesinde, dizüstü bilgisayar, projeksiyon cihazı, kablolu Ġnternet bağlantısı, akıllı tahta, mikroskop kamera, 3 boyutlu doküman kamera, çok fonksiyonlu yazıcı ve fotokopi makinesi bulunmaktadır. Uzaktan hizmetiçi eğitim merkezlerine video konferans sistemi ve geniĢbant simetrik internet altyapısı kurulacak ve verilecek hizmetiçi eğitimler için hazır hale getirilecektir.
Bu projenin amaçları bireylere yaĢam boyu öğrenme yaklaĢımı ile kendilerini geliĢtirmelerine uygun ortamların sağlanması, her öğrencinin temel bilgi ve iletiĢim teknolojileri becerisine sahip olarak ortaöğretimden mezun olması, Ġnternet‟in etkin kullanılarak her bireye bu fırsatın tanınmasıdır (FATĠH Projesi, 2010). Proje Ģekilde görüldüğü üzere 5 bileĢenden oluĢmaktadır (ġekil,1).
ġekil 1. FATĠH Projesi BileĢenleri (FATĠH Projesi, 2010).
FATĠH Projesinin Türkiye’deki YaĢam boyu Öğrenme Politikalarındaki Yeri ve Olası Katkıları Ülkemizde uygulanmıĢ ve halen yürürlükte olan yaĢam boyu öğrenme uygulamalarının çoğunlukla yükseköğretime yönelik yapıldığı görülmektedir. FATĠH projesinin yükseköğretimden önceki öğretim kademelerini kapsaması bu açıdan sevindiricidir. YaĢam boyu öğrenmenin bireylerin ihtiyaç duydukları bilgi, beceri ve yeterliklerin kazandırıldığı tüm etkinlikleri kapsadığı düĢünüldüğünde çeĢitli donanım, yazılım ve Ġnternet‟in iĢe koĢulduğu bu projenin baĢarıya ulaĢması durumunda öğrenci ve öğretmenlerin yaĢamları boyunca bilgiye eriĢimlerinde fark yaratacağı söylenebilir. Ancak projenin bileĢenlerinin titizlikle incelenmesi ve olası sorunların önceden fark edilerek çözüme kavuĢturulmasının sağlanması projenin baĢarılı olabilmesi için gerekli görülmektedir. Böylece bundan sonraki yaĢamlarında bilgi ve iletiĢim teknolojilerinin kullanımında yetkin, bilgiye nasıl ulaĢacağını ve bir amaç doğrultusunda bilgiyi nasıl kullanacağını bilen bireylerin, kısacası yaĢam boyu öğrenme becerileri konusunda çok daha donanımlı bireylerin yetiĢtirilebilmesine imkan sağlanmıĢ olunacaktır.
Projenin bileĢenleri incelendiğinde ülkemizdeki her bir sınıfa (620.000 derslik) projeksiyon, bilgisayar ve akıllı tahta donanımlarının kazandırılması umut verici bir geliĢme olarak görülse de öğretmenlerin bu donanımları ne kadar verimli kullanabileceği tartıĢma konusudur. FATĠH projesinin pilot uygulamasının yapıldığı okullarda yapılan bir araĢtırmada (Fatih Projesi, 2010) öğretmenlerin akıllı tahta kullanımında zorluklar yaĢadıkları, bilgisayar ve projeksiyonu kullanabilme becerilerine sahip olmalarına rağmen bu donanımların da pedagojik kullanımı hakkında yeterli bilgiye sahip olmadıkları belirtilmiĢtir. Projenin yaĢam boyu öğrenme kapsamında yarar sağlayabilmesi bu donanımların öğrenciler tarafından da kullanabilmesini gerektirmektedir. Oysa ki öğretmenler öğrencilerinin bu donanımları rahatlıkla kullanamadıklarını belirtmiĢlerdir. Bu araĢtırmadan donanımların okullarımıza kazandırılmasının tek baĢına yeterli olmayacağı görülmektedir. Öğretmen ve öğrencilerin ihtiyaçları belirlenerek buna uygun eğitimlerin verilmesi, öğretmen kılavuz kitapları ve öğrenci çalıĢma kitaplarının da bu konuyla ilgili olarak güncellenmesi gerektiği söylenebilir. Kayaduman, Sarıkaya ve Seferoğlu (2011) da çalıĢmalarında FATĠH projesinin baĢarıya ulaĢabilmesi için öğretmenlerin sahip olmaları gereken mevcut yeterlilik durumlarının ortaya çıkarılması ve eğitim-öğretim ortamlarındaki mevcut durumun incelenmesi gerektiğini belirtmiĢlerdir. Bunun yanında proje bileĢenlerinden e - içeriğin sağlanması ve yönetilmesi baĢlığı netlik kazanamamıĢ unsurlardandır. Gültekin, Çubukçu ve Dal (2010)‟ın çalıĢmalarında ilköğretim öğretmenlerinin eğitim- öğretim yeterlik alanlarında en çok ihtiyaç duydukları alanı „materyal geliĢtirme‟ alanı olduğu belirtilmektedir. FATĠH projesi kapsamında oluĢturulacak e-içeriklerin bir ayağını öğretmenlerin hazırlamasının planlandığı (FATĠH projesi, 2010) düĢünülecek olursa, donanım kullanımı yeterliğinde olduğu gibi e-içerik hazırlama, pedagojik ilkelere uygun materyal geliĢtirme konusunda da öğretmenlerin mevcut durumlarının belirlenerek buna göre tedbirlerin alınması gerekmektedir.
FATĠH projesi ile ilgili yukarıda sözü edilen çekinceler ve projenin yaĢam boyu öğrenme politikalarına getirebileceği katkıların araĢtırılması için pilot uygulamasının gerçekleĢtirildiği bir okulda gözlem ve görüĢmeler gerçekleĢtirilecektir. Elde edilen bulgular ıĢığında FATĠH projesinin yaĢam boyu öğrenme politikalarına getirebileceği olası katkılar ve varolan durumun iyileĢtirilmesine yönelik öneriler hakkında görüĢ bildirilecektir.
Donanım ve Yazılım Altyapısı (40.000 Okulun, 620.000
Sınıfı)
e-İçeriğin Sağlanması ve Yönetilmesi
Öğretim Programlarında Etkin
BT Kullanımı Bilinçli, Güvenli,
Yönetilebilir ve Ölçülebilir BT
Kullanımı Derslerde BT Kullanımı için Öğretmenlere Hizmetiçi Eğitim
Kaynaklar
Beycioglu, K. ve Konan, N. (2008). “Lifelonglearningandeducationpolicies of theEuropeanUnion”.
Electronic Journal of SocialSciences, 7 (24), 369-382.
Bologna Süreci. (2009). [Online] http://194.27.49.224/oia/TR/Bologna/Bologna.aspx#_ftnref24 adresinden 10.04.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
Dehmell, A. (2006). Making a Europeanarea of lifelonglearning a reality? Somecriticalreflections on theEuropeanUnion‟slifelonglearningpolicies. ComparativeEducation, 42 (1), 49-62.
Deniz, M. (2001). Milli Eğitim ġuralarının Tarihçesi Ve Eğitim Politikalarına Etkileri (basılmamıĢ yüksek lisans tezi), Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Eurostat. (2009). Life-longlearning. [Online]
http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/graph.do?tab=graph&plugin=0&language=en&pcode=tsdsc440&too lbox=type adresinden 10.04.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
FATĠH projesi. (2010). [Online] http://fatihprojesi.meb.gov.tr/ adresinden 25.02.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
FATĠH Projesi. (2010). [Online] http://fatihprojesi.meb.gov.tr/site/pilotuygulamalar.php adresinden 26.02.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
Hayatboyu öğrenme programı nedir?.(2006). [Online]
http://www.ua.gov.tr/index.cfm?action=detay&yayinid=7461927F111B3AFFA71DE3198573F086F893B adresinden 06.04.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
Hayat Boyu Öğrenme. (2010).
[Online]http://212.175.131.61/www.isggm.gov.tr/htdocs/files/hafta/s_gonultas.pdf adresinden 29.03.2011 tarihinde indirilmiĢtir
Gültekin, M., Çubukçu, Z., Dal, S. (2010). Ġlköğretim öğretmenlerinin eğitim-öğretimle ilgili hizmetiçieğitim gereksinimleri. Selçuk Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Dergisi, 29, 131- 152.
Ġnan, T., Bayındır N. (2009). Medya okuryazarlığı dersinin gerekliliğine yönelik sosyal bilgiler öğretmen adaylarının görüşleri. 1. Uluslararası Türkiye Eğitim AraĢtırmaları Kongresi, 1-3 Mayıs 2009 Çanakkale.
Jarvis, P. (1995). AdultandContinuingEducation. Theoryandpractice, (2nd. edn.), London: Routledge.
Lovett, T. (ed.) (1988) RadicalApproachestoAdultEducation: a reader, Beckenham: CroomHelm.
Kayaduman, H.,Sırakaya, M. ve Seferoğlu, S. S. (2011). Eğitimde FATİH projesinin öğretmenlerin yeterlik durumları açısından incelenmesi. XIII. Akademik BiliĢim Konferansı (AB11), 2-4 ġubat 2011, Ġnönü Üniversitesi, Malatya.
Kıvrak, E. (2007). Avrupa Birliği Ve Türkiye'de YaĢam Boyu Öğrenme Politikaları ve Ġstihdam ĠliĢkisinin Değerlendirilmesi (basılmamıĢ yükseklisans tezi), Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Morgan-Klein, B.,&Osborne, M. (2007). Theconceptsandpractices of lifelonglearning. London:
Routledge.
Turan, S. (2005). Öğrenen Toplumlara Doğru Avrupa Birliği Eğitim Politikalarında YaĢam Boyu Öğrenme,
Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 5 (1),87–98.
VALUE Rubric. (t.y.). [Online] http://www.aacu.org/value/rubrics/pdf/LifelongLearning.pdf adresinden 05.05.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
YaĢam boyu Öğrenme. (t.y.).[Online] http://aof.mezun.anadolu.edu.tr/yboyuogrenme.htm adresinden 09.04.2011 tarihinde indirilmiĢtir.
