Çalışan Anne ve Çocuğu
Araş. Gör. Yaşare AKTAŞ
A.Ü.Z.F. Ev Ekonomisi Y.O.
Çocuk Gelişimi Ana Bilim Dalı
Annenin işinden tatmin olmaması, çocuğun bakımı ve emniyeti
konusunda endişe duyması veya çatışma şartlarının çok ağır ve stresli olması
gibi faktörler çalışan anne ve çocuğu arasındaki
etkileşimi olumsuz olarak
etkileyebilmektedir. l
Günümüzde kadınlar, gerek ekono- mik zorunluluklardan dolayı aile bütçe- sine katkıda bulunmak amacıyla, ge- rekse yaşam standartlarını yükseltmek, meslek sevgisi, toplumda presti] ka- zanmak, çevre edinmek, yeni İnsanlar tanımak ve eşinin yanında konumunu yükseltmek gibi bir dizi psikolojik ne- denlerle çalışma hayatında yerlerini al- mışlardır.
Ülkemizde çalışan kadınların büyük bir çoğunluğu ekonomik zorunluluklar nedeniyle; aile geçindirmek veye aile bütçesine katkıda bulunmak amacıyla çalışmaktadır.Yaşam standartmı yük- seltmek, veya eğitim gördüğü bir alan- da uzman olduğu için çalışanların ora- nı İse oldukça azdır (Topçuoğlu, 1957, Çiftçi, 1979).
Kadının çalışması beraberinde bazı
sıkıntılar da getirmektedir. Özellikle
VAŞADIKÇAEĞlTlM/36/1994
kadının evli ve çocuk sahibi olduğu hallerde bu durum daha da zorlaşmak- tadır. Bu zorlukların başında; annenin olmadığı saatlerde çocuğun bakımı, İşinden yorgun ve gergin gelen anne- nin çocuğuna yeterince zaman ayıra- maması ve onunla sağlıklı bir iletişim kuramaması gelmektedir (Yavuzer,
1992|.
Bu durumda akljmıza şöyle bir soru gelebilir: "Annenin çalışması çocu- ğu nasıl etkilemektedir?"
Aslında annenin çalışmasının çocuk üzerinde yaratacağı etkileri tek bir fak- töre indirgemenin doğru olmadığı; an- nenin eğitim düzeyi, çalışma koşulları, çalışma nedeni, anne-çocuk ilişkisinin niteliği, aile ilişkileri, annenin yoklu- ğunda çocuğun kim tarafından nasıl bakıldığı, çocuğa bakan kişinin özellik- leri ve bakanın sürekliliği, çocuğun
Çalışan annelerin çocuklarının okul başarılan Ve sosyal gelişimleri çalışmayan annelerin çocuklarına göre
daha üstündür.
hangi gelişim basamağında olduğu, ai- ledeki çocuk sayısı ve çocuğun doğum sırası gibi bir dizi faktörün de etkili ola- bileceği görüşündeyiz (Razorı, 1990).
Çalışan anneler ve çocukları üzerin- de yapılan araştırmaların arasında tam bir tutarlılık olmamakla birlikte, bulgu- lar genellikle beklenilenin tersine, an- nenin çalışmasının çocuğu olumsuz yönde etkilemediği şeklindedir. Bu ko- nuda yapılan çalışmalar, çalışan annele- rin çocuklarının okul başarılarının ve sosyal gelişimlerinin çalışmayan anne- lerin çocuklarına göre daha üs- tün olduğu yönündedir (Cherry ve Eaton, 1977, Gold ve Andres,
1978, Topalak, 1985).
Çalışmayan annelerin çalışan annelere göre çocuklarının fizik- sel bakını ve disiplinlerine daha fazla zaman ve enerji harcamala- rı ve bütün gün evde çocuğu ile birlikte olmaları bu ailelerde an-
•ı ne-çocuk ilişkisinin daha fazla yıpranmasına neden olmaktadır. Çalış- mayan annelerin parasal sıkıntıları da bazı problemlerin ortaya çıkmasına ne- den olmakta ve bu durum anne-çocuk ilişkisini olumsuz yönden etkilemekte- dir (Santrock, 1983, Stewart ve Fried- man, 1987).
Buna karşın çalışan an- neler çocuklarının bakımı- na günde iki saatten daha az zaman harcamakla bir- likte, evde olduğu saatler- de çocuğu ile daha fazla il- gilenerek bu yoksunluğu- nu telafi etmektedirler. Bir yandan günlük ev işleriyle ilgilenirken bir yandan da çocuğu ile konuşmakta, onu dinlemekte ve boş za- manlarında çocuğuyla ki- tap okumak onunla sine- maya gitmek, alışveriş yap- mak gibi etkinliklere de da- ha fazla zaman ayırmakta- dır. Özellikle aile üyelerinin hep birlik- te olduğu akşam saatlerinde ve hafta sonlarında zamanlarının çok büyük bö- lümünü birlikte ortak faaliyetlerde har- cadıklarından annenin çalışmasının olumsuz etkisi ortadan kalkmaktadır (Compos vd. 1983, Dworetzky, 1990, Crockenberg ve Litman, 1991). An- cak, annenin işinden tatmin olmaması, çocuğun bakımı ve emniyeti konusun- da endişe duyması veya çalışma şartla- rının çok ağır ve stresli olması gibi fak- törler çalışan anne ve çocuğu arasında- ki etkileşimi olumsuz olarak etkileye- bilmektedir. Fakat işinde mutlu olan ve çocuğunun bakımı konusunda hiçbir endişe duymadan çalışan anneler, çalış- mayan annelere göre daha iyi bir ebe- veyn rolüne sahiptirler (Gold ve And- res 1978,Steward ve Fredman, 1987;
Dworetzky, 1990J.
Annenin çalışması, çocuğun kendi benliğini algılamasında da önemli bir etkiye sahiptir. Şöyleki, annesi çalışan çocuklar annesi evhamını olan çocuk- lara oranla "büyüyünce ne olacağını?"
sorusunu daha fazla düşünürler. Bu ço- cuklar kendilerine daha fazla hedef be- lirleyip, bu yönde çaba gösterirler.
Özellikle annenin çalışması kız çocuğu- nu daha olumlu yönden etkilemekte-
YAŞADIKÇA EĞİTİM /36/199J
dir. Annesi çalışan kızlar, annelerini da- ha yetenekli, becerikli hissetmekte ve onunla daha fazla gururlanmaktadırlar.
Yapılan çalışmalar da göstermiştir ki, annesi çalışan kızlar annesi çalışma- yan kızlara oranla sosyal kavramda ka- dınlık rolüne daha fazla sahiptirler ve daha fazla akademik başarı ve daha faz- la kariyer tutkusu göstermektedirler.
Annenin çalışması kız çocuğun kendini yüksek eğitimsel ve mesleki hedeflere yöneltmesinde güdüleyici ol- makta ve annelerinin çalışmasından duydukları hayranlıktan dolayı, onu önemli bir model olarak görmektedir- ler ki, bu durum özellikle okul öncesi dönem çocuklarında sözel olarak görü- lebilir ve çocuk bundan duyduğu guru- ru sık sık belirtir (Stewart ve Friedman,
1987,Dworetzky, 1990).
Annenin çalışmasının kız çocuklar üzerindeki bu olumlu etkilerinin yanı- sıra, yapılan çalışmalar annesi çalışan erkek çocukların bu durumdan olum- suz yönde etkilendiği şeklindedir. An- nesi çalışan erkek çocukların okul başa- rılarının özellikle annesi çalışmayan er- kek çocuklara ve annesi çalışan kızlara oranla daha düşük olduğu bulunmuş- tur (Gold ve Andres, 1978, Stewartve Friedman, 1987).
Bu duruma, babanın ailenin ekono- mik kaynağı görüntüsünün azalması ile annenin geleneksel kadınlık rollerine uyumunun azalması neden olabilir.
Annenin çalışma yaşamındaki yeri- ni almasıyla daha fazla sosyal ve siya- sal eşitliğe sahip olması ve onun erkek çocuğa tanınan ayrıcalıklı geleneksel rolleri daha az benimsemesine ve des- teklemesine neden olmaktadır. Bu ne- denle çalışan anneler oğullarına oranla kızlarına daha hassas davranabilmekte ve onunla daha fazla İlgilenmektedir.
Bell 1982, Bronfenbrenner ve Cro- uter 1982 ve Bronfenbrenner vd 1983
tarafından yapılan ça- lışmalarda da, çalışan annelerin kızlarına da- ha olumlu davrandık- ları ve onlarla daha fazla ilgilendikleri be- lirlenmiştir (Alıntı:
Stewart ve Friedman, 1987).
Ayrıca çalışan an- neler çocuklarını er- ken yaşlarda birçok konuda cesaretlendir- mekte ve yönlendir- mektedirler. Bu ne- denle çalışan annele- rin çocukları küçük
yasta kendi kendine yeten, daha bağımsız davranan bir kişilik geliş- tirmekte ve çevreye uyumları da- ha iyi olmaktadır.
Aile içinde günlük aktiviteleri planlayan, organize eden ve aile- ye ait görevleri üstlenen çocuk daha bağımsız ve birçok konuda daha başanlı olabilir. Oysaki evde annesi ve kendinden büyük kar- deşleri tarafından bütün ihtiyaçla-
Onemü olan annenin çocuğu ile geçirdiği surenin uzun veya kısa oluşu değil, çocuğu ile geçirdiği sürenin niteliğidir.
Zamanın çok sınırlı olduğu durumlarda, anne ev işlerini yaparken çocuğu İle hem o gün neler yaptığı hakkında konuşarak onun duygularını ve kendisini ifade etmesine fırsat vermeli, hem de işlerini sürdürmelidir.
rı karşılanan çocuk, zorunlu olarak diğer bireylere bağımlı ol- maktadır (Arık ve Ayçiçeği 1990; Dworetzky 1990). Bu- nunla birlikte tüm gün annesi- nin gözetiminde ve denetimin- de olan çocuklar daha korku dolu ve ergenliklerinde de daha çekingen ve bağımlı bir kişilik geliştirebilmektedir (Santrock, 1983).
Çalışan anne ve çocuklar arasında sağlıklı bir iletişim nasıl kurulabilir?
Çalışan anneler genellikle çocukları- nı ihmal ettiklerini düşünerek sürekli suçluluk duymakta ve çocuğu iie birlik- te olduğu saatlerde büyük bir özveri ile onların her istediğini yerine getirmeye çalışmaktadırlar. Bu nedenle eve dö- nerken hergün ona hediyeler (çikolata, çiklet, oyuncak vb. gibi) getirerek bu durumu telafi etmeye çalışırlar (Razon,
1983).
Oysa daha Önce de söylediğimiz gi- bi, önemli olan annenin çocuğu ile ge- çirdiği sürenin uzun veya kısa oluşu değil, çocuğu ile geçirdiği sürenin nite- liği ve onunla kurduğu iletişimin türü, annenin çocuğuna iyi bir model olma- sı, onunla olumlu bir iletişim kurarak, onun güven, sevilme ve bağımsızlık ih- tiyaçlarını karşılayabil mesidir.
Bu nedenle, annenin çocuğu yete- rince tanıyabilmesi ve onunla duygu ve isteklerini doğru olarak algılayabilmesi İçin çocuğu ile birlikte olduğu saatlarde günlük işlerine ayırdığı zamanı ayarla- yarak çocuğuna da zaman ayırmalıdır.
Zamanın çok sınırlı olduğu durumlar- da, anne ev işlerini yaparken çocuğu ile hem o gün neler yaptığı hakkında konuşarak onun duygularını ve kendi- sini ifade etmesine fırsat vermeli hem de işlerini sürdürmelidir. Çocuğun yaşı- na ve yeteneğine göre anne ondan yar- dım isteyerek hem ailedeki rolleri pay- laşmasını sağlamalı hem de çocuğun güven duygusunu gelişmesine ve so- rumluluk sahibi bir birey olmasına yar- dımcı olmalıdır. İşlerini biürdikten son- ra ise anne çocuğun istediği herhangi bir faaliyeti (kitap okumak, ev ödevleri- ni birlikte gözden geçirmek, bir oyun veya filmi birlikte seyretmek, alışveriş
YAŞADIKÇA EĞİTİM /36/1994
yapmak gibi) bir- likte yapmalıdır [D w o r e t z k y , 1990, Razon, 1990).
Özellikle okul öncesi dönem ço- cuğu annesi ile birlikte ortak bir- şeyler yapabilmek ve onunla oynaya- bilmek için fırsat- lar arar. Bu yaşlar- da çocuğu olan anne işten eve döndüğünde, ön- celikle çocuğu ile günü konuşmalı, onu dinlemeli,
onun yapmayı istediği şeyleri yapmalı ve daha sonra günlük İşlerini yapmalıdır.
Anne bu şekilde hem çocuğunu mutlu etmiş olacak hem de kendisi iş yaparken onun sürekli ortalıkta dolaşıp mızıldana- rak ve sürekli sorular sorarak kendisini rahatsız etmesini önlemiş olacaktır. İş- ten eve döndüğünde çocuğa ayrılan ya- rım saatlik oyun süresi hem çocuğu ra- hatlatacak hern de anne-çocuk ilişkisini kuvetlendîrecektir. Ayrıca anne iş yapar- ken çocuğa da küçük görevler verebilir veya kendisi mutfakta yemek yaparken ona da birkaç tabak, kaşık vererek onun yanında oynamasına İzin verebilir.
Çalışan annelerin yaptıkları hatalı davranışlar nelerdir?
Daha önce de belirttiğimiz gibi, çalı- şan annelerin büyük bir bulumu çocuk- larına yeterince zaman ayıramadıklarını düşünerek, suçluluk duyarlar. Bu suçlu- luk duygusundan kurtulmak için de, ço- cuğu ile birlikte olduğu saatlarde büyük bir özveri ile onun her istediğini yerine getirmeyi çalışırlar ve sürekli şımartırlar.
Parasal olanaklarının elverdiği ölçüde hergün eve dönüşte ona hediyeler ala- rak bu durumu telafi etmeye çalışırlar ve farkında olmadan çocuğu maddi çı- karlara yöneltip, tatminsiz ve bencil bir birey haline getirirler. Bazı durumlarda bu suçluluk duygusu o kadar ağır ba- sar ki, anne çocuğun tüm ihtiyaçlarını ve görevlerini üstüne alarak onun ba- ğımlı ve kendi başına hiçbir karar ala- mayan bir kişilik geliştirmesine neden olabilir.
Bazı aileler ise, annenin çalışmasıyla çocuğun gerekli disiplin ve otoriteden uzak kaldığını düşünerek, ona baskı ve katı bir disiplin yöntemi uygulayarak onun çevredeki tüm tehlikelerden ko- runduğuna inanırlar. Baskı altında sü- rekli korunan ve cezalandırılan çocuk ise ya otoriteye boyun eğen ve her iste- nileni yapan pasif bir kişilik sahibi ya da isyankar bir kişi olabilir.
Oysa ki anne-babadan beklenilen en uygun davranış, çocuğu İle sevgi, şevkat ve güven temeline dayanan iyi bir diyalogun ve iletişimin kurulmasıdır (Razon, 1983).
KAYNAKLAR
Cherry, F.F. .'e Eaton, E.L. 1977. "Physloal and Cognilive Devdcprıerl in Chıldrerı af Low-mcorne Mothe'-s workıng m the children's EüHy Yeafs' Child Development. 48.
158-164
Compoı, J.H., Hareli, K.C., Lanıb, M.E., Golds- mîth, H.H. ve Slenberg, C. 1983 Child Psycho- logy. :cufth Edılıon Paul.
H. Mussen (Ed.) Volume II.
John Wıley and Sons Inc Cbmp. USA.
Crockenberg, S. ve Lit- man, C. 1991. "EReds of Maternal Emplo.rrenl on Male'nol and Twa-'s'ear- Old Child Behavior1 Child Development. 62,930- 953.
Çiftçi, O.. 197-1. "Kadın ve Çalışma" Amme idare- si Dergisi 7l2j. 45-76 Dworetzky, J.P, '990 Introduction to Child De- velopment. Lcurth bd VVest Fjbl Comp USA Gald, D. ve Andres, D.
l 978 '"Developmenla!
Compaıısıon Belween Ten-Year Old Chıldren wilh Employec and Non- enployed Mo-ıerı" Child Development. 49 75-84 Hazan, N. l vvO "Çalı- şan Anne ve Çocuğu"
Ana-3aba Okulu 2. Basım Remzi Kitabeyi, Islanbul Sanfrok, J.W. 198j Lİ- fe-Span Dcvclopmcnl VVn C. Bro*n Comp.
USA
Stevrart-Clarke, A. ve Fri- edmon, S. 1967 Child Development Infancy Through Adolescence.
Jahn Wiley cnd Şans.
USA.
Topalak, E. ; 985. "Anne- si Çalışan 8 Yaşındaki II kokjl 3 Sınıfla Okuyan Çocukların Psıko-Sosyal Gelişimlinin Karsılaşlmla- rak incelenmesi" A.U Eği- lim Bilimleri cak. [Yüksek Lise r s Tezi].
Topcuoğlu, H. 1957 Ka- dının Çalışma Saikleri ve Kadının Kazancının Aile Bütçesindeki Rolü. Ksc;n Sosyal Hayalını Teikik Ku- rumu Yayınları: Sayı 4, Kukr Malbaası, Ankara.
Yavuıer, H. 1992 Ana- Babo ve Çocuk. 5
