ORTA ANADOLU LİNYİTLERİ İŞLETMESİ - MÜESSESESİ
ÇAYIRHAN - BÖLGESİNDE ÇALIŞAN KÖMÜR MADENİ
İŞÇİLERİNİN BESLENME DURUMLARI ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA
D yt. G üner İPEK * / D oç. Dr. P erih an ARSLAM**
B u araştırm a O rta A nadolu L in yitleri İ şle tm e si M ü essesesi Çayırhan b ö lg esin d e ç a lışa n 250 k öm ü r m ad en i işç isi ü zerin d e y ap ılm ıştır. A ğır fizik sel akti- v ite gerek tiren iş kolların d a ça lışa n işçile rin gü nlük o rta la m a en erji h arcam aları 4486 ± 537.6 k k alori (63.1 ± 2.2 k k a l/k g ), tü k etim leri ise 4012 ± 442 k k alori olarak b u lu n m u ştu r. G ünlük p rotein tü k etim i ö n erilen m ik tarlara u ygu n olm a k la b erab er d ah a ço k tah ıla d ayalı b ir b esin tü k etim i old u ğu n d an k a lite si d ü şü k tür. D iğer b esin ö ğelerin d en k a lsiy u m , sa lık verilen m ik tarın a ltın d a b u lu n m u ştu r.
GİRİŞ
İn san sağlığı ve üretkenliği beslenm e ile yakından ilgilidir. Özellikle çalışanların beslenm esi onların verim liliğinde önem li rol oynam aktadır. Beslenme yetersizliğinin neden olduğu huzursuzluk la r çoğu kez şekil değiştirm iş olarak ortaya çıktığından, genellikle ne işçi ne de işveren olayların altındaki gerçek nedenin beslenm e yetersizliği olabileceğini düşünm em ektedirler. H albuki beslenm e, insanın vazgeçilmez ve en b a şta gelen tem el gereksinm esidir. Bu ge reksinm e iyi anlaşılm adıkça ve tam olarak giderilm edikçe insanın h u zu rlu ve verim li olm ası m üm kün değildir. Bu nedenle işçilerin içinde b u lu n d u k ları so runların tanım lanıp, nedenlerinin a ra ştırıl m ası, yeterli ve dengeli beslenm elerini sağlayacak uygulam aların
(*) D iy etisy en .
(**) H . Ü . B e sle n m e v e D iy etetik B ö lü m ü Ö ğretim Ü yesi.
yasalara bağlanm ası gerekm ektedir. 1 Eylül 1971 yılında yürürlüğe giren 1475 sayılı îş K anununun birinci m addesinde tanım ı yapılan işçinin (1), İŞ Sağlığı ve îş Güvenliği Tüzüğün'de işçilerin beslenme d u ru m ların a ilişkin m addeler de yer alm aktadır.
Ülkemizde işçilerin beslenm e ve sağlık d urum larını ve enerji harcam alarını a ra ştıra n bilim sel çalışm alar oldukça yetersizdir.
Bu a raştırm a yeraltında, ağır fiziksel aktivite gerektiren iş kol larında çalışan k ö m ü r m adeni işçilerinin beslenm e alışkanlıkları, beslenm e ve genel sağlık d u rum larını, günlük enerji harcam alarını araştırm ak am acı ile planlanıp y ü rü tü lm ü ştü r.
ı
ARAŞTIRMA YÖNTEMİ VE ARAÇLARI
A raştırm a, O rta Anadolu Linyitleri Îşletmesi-Müessesesi-Çayır- han Bölgesinde değişik iş kollarında çalışan bu araştırm ay a gönül lü olarak katılan 250 k ö m ü r m adeni işçisi üzerinde yapılm ıştır. İş çilerin çalıştıkları iş kollarına göre dağılım ları Tablo l ’de gösteril
m iştir. '
T ab lo 1 : iş ç ile r in İşy e rin d ek l G örevlerine G öre D ağılım ları.
İşy er in d e k l G örevi S ayı %
K azm acı* 72 28.8 T ah k im atcı* 38 15.2 B arutçu* 37 14.8 N ez a retçi . 31 12.4 D elikçi* 22 8.8 D uvarcı* 18 7.2 T em izlik çi 14 5.6 O peratör 11 4.4 L ağım cı 7 2.8 T op lam 250 100.0
(*) Ağır iş k o lla rın ı gösterm ek ted ir.
İşçilerin h er iş yerinde çalışm a süreleri 8 saattir. Bu süre içine yem ek m olası (30 dk) ve iş yerine gidiş geliş (20 - 90 dk) süreleride girm ektedir.
A raştırm a kapsam ına giren işçilerin, araştırm ay a ilişkin anket so ru ların a doğru yanıt verm elerini sağlam ak için önceden bölge m ü d ü rü , m ü d ü r yardım cısı ve teknik so rum luları ile kon u şu larak
araştırm an ın amacı, önemi çınlatılmış ve işçilerle karşılıklı konuş m a olanağı sağlanm ıştır.
İşçilerin boy ve ağırlıkları ölçülmüş, boy uzunluğuna göre ağır lık duru m ları K öksal'm (2) Türkiye için modifiye ettiği sta n d a rtla r kullanılarak değerlendirilm iştir.
A raştırm a kapsam ına giren işçilerin beslenme alışkanlıklarının (öğün sayısı, yemek yedikleri yer), besin türleri ve sağlık sorunları nın saptanm asında kendi bilgilerine başvurulm uştur.
İşçilerin beslenme durum larının saptanm asında bireysel besin tüketim i yöntem i kullanılm ıştır. A raştırm a öncesi yapılan gözlem ler sonucunda işçilerin sıklıkla aynı tü r yiyecekleri tüketm eleri ne deniyle b ir günlük besin tüketim leri soruşturm a yöntem i ile öğre n ilm iştir. Günlük enerji harcam aları ise ortalam a uyku, dinlenme, çalışm a (yapılan işin tü rü ve yapılış şekli ile birlikte) ve diğer akti- vite d u ru m ları da soru ştu ru larak saptanm aya çalışılm ıştır. Gün boyu yapılan hareketlerin süreleri, o hareketin tü rüne göre gerek tirdiği dakikada enerji m ik ta n ile (günlük enerji tüketim standardı) çarp ılarak bulunm uştur.
A raştırm a Yeri H akkında Bilgi :
Ocak, yeraltı ve yerüstü olm ak üzere iki ana bölüm den oluş m ak tad ır. Y erüstünde inşaat işleri, idari işler, elektrik işleri ve atöl yeler bulunm aktadır.
İşyerinde işçiler 8'er saatlik vardiya (08- 16, 16-24, 24-08) ve p osta (06- 14, 12-20, 18-02) usulü ile çalışm aktadırlar. Ocağa işçi ler, işyerinin gereksinm esine göre sınavla alınm aktadırlar. Ocakta ilk yardım hizm eti yapabilecek kapasitede S.S.K’na bağlı 1 doktor, 1 eczacı ve 2 hem şire bulunm aktadır.
Çalışma yerinde işçilerin tüm üne yemek verilm em ektedir. Sa dece koğuşta (ocakta çalışan bazı bekâr işçilerin ev olarak kullan dıkları yer) kalan işçilere 1 öğün k u ru katık (ekmek, bisküvi, zey tin, helva, peynir, reçel) 2 öğün tabldot yemeği verilm ektedir. Bu işçiler m aliyet bedeli üzerinden para ödeyerek yemek yem ektedirler. BULGULAR VE TARTIŞMA
Bu araştırm ad a m adende çalışan işçilerin yaş ortalam ası 31 ± 4.13 yıl olup, % 76.8'nin 21 -40 yaş grubunu oluşturduğu bulunm uş
tu r. O cakta 18 yaşından küçük işçi çalışm am aktadır. Y inni yaşm- dan küçük işçi oranı ise % 2 dir. M adende, ağır işlerde işçilerin ça lışm a süresi 20 yıl olarak belirlenm iştir, fak at h e r işçi 20 yıldan sonra emekli olup daha sonra, daha hafif işlerde çalışabildiklerini belirtm işlerdir. Bu araştırm ad a 20 yıl ve üstünde m adende çalışan ların oranı % 4.8 olarak b u lunm uştur. İşçilerin çoğunluğu (% 49.2) m adende 1 -1 0 yıl arasında çalışm ak tad ırlar (Tablo 2).
T ablo 2 : İşçilerin M adende Ç alışm a S ü relerin e Göre D ağılım ları.
Ç alışm a S ü resi (Yıl) S ayı %
1 y ıld an az 28 1 12 1 - 4 37 14.8 5 - 9 86 34.4 10- 14 63 75.2 15- 19 24 9.6 20 y ıl v e ü stü 12 4.8 T op lam 250 100.0
Ağır işte b u k a d a r uzun süre çalışm ak insan sağlığı üzerinde olum suz etkiler yapm aktadır. Bu nedenle ara ştırm a yapılan m aden oca ğında işçinin görevinde (hastalık, kendisinin veya işverenin isteği ile, ocağın gereksinm esine göre) zam an zam an iş değişikliği yapıl m aktadır.
A raştırm a kapsam ına giren işçilerin gün boyu harcad ık ları enerji ortalam ası 4486 ± 537.6 kkalori olup ağırlık birim i başına h arcadıkları o rtalam a enerji m ik tarı 63.1 ± 2.2 k k al/k g . dir. Bu d u ru m d a işçilerin ağır aktivite yap tık ları söylenebilir. İşçilerin günlük tü k ettik leri enerji o rtalam ası ise 4012 ± 442 kkal o larak b u lu n m u ştu r (Tablo 3). Besin ile Dünya Sağlık Ö rgütü U zm anlar K urulu (3), ağır işte çalışan örnek erkek için günlük enerji tüketim stan d ard ın ı 4000 kkal. o larak sap tam ıştır. Türkiye için salık verilen günlük enerji tüketim stan d a rd ın d an ağır işte çalışanlar için gün lük 1200 kkal ek yapılm ası gerektiği, bu du ru m d a ağır işte çalışan yetişkin erkekler için günlük enerji tü k etim stan d ard ın ın 4200 kkal olacağı b elirtilm ek ted ir (4,5). A raştırm a so n u çla n günlük enerji tü ketim inin, tüketim stan d a rd ın d an 188 kalori (% 4.2), günlük h arca nan enerjiden ise 474 kalori (% 10.5) daha az olduğunu gösterm ekte dir. T üketim ve h arcan an arasın d a ± % 10 fa rk norm al o larak ka bul edilm ektedir (6). Bu nedenle işçilerin enerji tü k etim ve h arca
m aları arasında bir denge söz konusudur. İşçilerin günlük gereksin m eleri kadar enerji tüketm eleri ve bu denge, onların çoğunlukla (% 56) norm al ağırlıkta olm alarım sağlam aktadır. Boya göre ağırlık du rum ları değerlendirildiğinde işçilerin ancak % 7.6'mn zayıf, %
10’nun ise şişm an olduğu görülm üştür.
T ablo 3 : İşçilerin E nerji H arcam a ve T üketim lerine Göre D ağılım ları.
H arcam a T üketim
E n erji Düzeyi ( k k a l) _________ Sayı %_________ Sayı %
3500 ve az 15 6.0 13 5 2 3501 - 4000 43 17.2 54 21.6 4001-4500 59 23.6 68 27.2 4501 - 5000 63 25.2 61 24.4 5001 - 5500 52 20.6 43 17.2 5501 + 18 1 2 11 4.4 T oplam 250 100.0 250 100.0
N orm al yetişkin b ir bireyin protein gereksinimi 50-60 g /g ü n d ü r (4,7). Ağır işte çalışanlar için bu değere % 10 - 20 protein eklen m esi yapılm alıdır (8-10). Bu araştırm ada işçilerin ortalam a günlük p ro tein tüketim i 83.7 ± 11.3 g olarak bulunm uştur. Buna göre işçi lerin protein tüketim leri norm al sınırlardadır. Fakat işçilerin diye tinin tahıla dayalı olması nedeniyle tüketilen proteinin kalitesinin düşük olduğu söylenebilir. A raştırm ada günde 70 g gereksinm enin altın d a protein tüketenlerin oranı da % 39.6 olarak bulunm uştur.
Çalışm ada günlük ortalam a kalsiyum tüketim i 436 ± 8.64 mg o larak hesaplanm ıştır. Günlük 500 mg altında kalsiyum tüketen iş çi oram % 63.2’dir. Buna göre işçiler kalsiyum u kısm en yetersiz dü zeyde tüketm ektedirler. Bu durum sü t ve türevlerinin yetersiz tüketim inden kaynaklanm aktadır. H esaplanan kalsiyum da çoğun lukla tah ıllard an sağlanm aktadır ancak, fitatlard a kalsiyum emili- m ini olum suz yönde etkilem ektedir (4). C vitam ini tüketim düzeyi o rta la m a 52.9 ± 5.11 mg ise de standardın altında C vitam ini tü keten işçi oranı % 42 dir. Beslenme durum larındaki b u aksaklıklar işçilerin (% 70.4) çalışm a saati içindeki öğünlerini evlerinden getir dikleri yiyeceklerle geçiştirm elerinden kaynaklanm aktadır. Genel likle çalışm a saati içinde taşınm ası kolay olan ekmek, haşlam a p a tates, soğan, sarım sak, yum urta, peynir, helva, zeytin, elm a vb. yiyecekler tüketilm ektedir. İşçilere iş yerinde yemek verilm em ek
ted ir. Yalnız koğuşta kalan işçilere günde 500-600 TL. m aliyet be deli üzerinden 3 öğün yem ek verilm ektedir. Çalışma saati içinde verilen b ir öğün yemeğin ücreti 170- 180 TL olup bu yemeği yeme yen işçilere bu ü cret geri ödenm ektedir. İşçilerin aylık gelirlerinin ortalam ası 73.0 ± 370 bin TL olup % 85.6’sı 4’den fazla kişiye bak m akla yüküm lüdür. Bu d urum ve ayrıca işçilerin çoğuna, iş saati içinde yemek tem in edilm em esi, onların çalışm a saatlerindeki öğün leri için yiyeceklerini evden getirm elerine neden olm aktadır. Bu k a d a r ağır işte çalıştıkları halde % 5.6 işçi günde 2 öğün, % 79.2 işçi 3 öğün yem ek yem ektedirler. Günde 3’den fazla öğünde besin tü keten işçi oram % 15.2 dir.
İşçinin sağlığının korunm ası, devam ettirilm esinde Zonguldak M aden İşçileri Sendikası (1 Eylül 1971 de yürürlüğe giren 1475 sa yılı İş K anununa göre) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği isimli yayında işçi nin iyi beslenm iş olm asının gerektiği belirtilm iştir (1).
İşçilerin sağlık soru n ları kendi bilgilerine başv u ru larak öğre nilm iştir. Bu durum da, sağlık sorunum yok diyen işçi oranı % 24, çeşitli h astalık lard an şikayeti olanların oranı ise % 76 olarak sap tanm ıştır. Sağlık soru n ların ın başında (% 32) d iş'çü rü k lü ğ ü ve ek sikliği gelm ektedir. İşçileri, çürüyen dişi, ağrı başladığında hemen çektirdiklerini belirtm işlerd ir. Bu bulgu Türkiye’de yapılan çeşitli a ra ştırm a b u lg u lan ile benzerlik gösterm ektedir (11-13). Dişlerin büyüm e ve olgunlaşm asında kalsiyum , fosfat, flor ve kaliteli p ro teinin yetersiz olm ası, D vitam inin yeterli m ik tard a alınm am ası ve halen alm an diyetin b u n lard an yetersiz olm ası, dişler üzerinde k arb o n h id ratlı besinlerin k alıntıları, ağız-diş bakım ı ve temizliğinin yetersizliği diş çürüklerinin başlıca nedenlerindendır.
İşçilerde ikinci derecede sık görülen sağlık sorunu ak u t m afsal rom atizm asıdır (% 2 1 .4 ). Y eraltında çalışan işçiler iş yerindeki faz la ru tu b e t nedeni ile çabuk ve sık sık tonsillitis olduklarını b e lirt m işlerdir. Bu d u ru m d a sık h astalan an bireylerde strep to k o k ların çı kardığı toksine karşı m ezenşim dokularında (bütün m afsallar ve kalp kapakları) allerjik b ir reaksiyonun ve sonuçta da ak u t m afsal rom atizm ası oluştuğu b elirtilm ek ted ir (14). İşçiler arasın d a k a lp - dam ar hastalıkları % 6.3, sindirim sistem i hastalık ları ise % 12,6 o ran ın d a var olduğu öğrenilm iştir. Stres —katekolam inlerin yüksek dozda salınım ı— oksijen yetersizliği kalp h asta lık ların a neden ol duğu gibi, stres, sigara (%81.2) ve alkol ("%> 35.6) tük etim in in fazla
olması, diş çürüğü ve eksikliği gibi durum larda sindirim sistemi- hastalıklarm a nedendir (14). Bu araştırm ad a işçilerin akut b ir ra hatsızlık olmadığı durum da doktora (ocak doktoru) başvurm adık ları öğrenilm iştir.
SONUÇ VE ÖNERİLER
Bu çalışm ada m aden ocağında çalışan işçilerin günlük enerji tüketim leri, fiziksel aktivite ile harcadıkları enerji harcam alarına benzerlik gösterm ektedir; ancak, işçilerin '% 39.6’sı gereksinm enin altın d a pro tein tüketm ektedirler. Ayrıca günlük protein tüketim inin çoğunluğu ekm ek patates vb. den oluşturm aktadır. Gereksinmenin altın d a kalsiyum tüketen işçi oranı '% 30.4, C vitam ini tüketen işçi oranı ise % 42 dir. Dengesiz beslenme, çalışma yerinin yarattığı stres ve işin ağırlığı işçilerde çeşitli sağlık sorunlarına neden olm ak tadır. Diş çürüklüğü, sindirim sistemi hastalıkları, kalp-dam ar has talık ları bunların başında yer alm aktadır.
Bu tü r iş yerinde çalışan bireylerle ilgili yasalar hazırlanır ken, yasaya işveren tarafından işyerinde işçilerin beslenmelerini yeterli b ir şekilde karşılanm asını sağlayacak hüküm ler konm alıdır. Böylece işçiye, işyerinde ucuz ancak beslenme değeri yüksek besin leri yiyebilme olanağı sağlanmalıdır, işçiler beslenme konusunda eğitilm eli, beslenm e ile işçi sağlığı arasındaki ilişkiler araştırılm a lıdır.
SUMMARY
NUTRİTİONAL STATUS OF THE MİNE WORKERS WORKING AT THE CENTRAL ANATOLIA MINE-COOPERATION IN
ÇAYIRHAN
Güner, L, Arslan, P. This survey had been conducted on 250 m ine w orkers working a t th e m ine cooperation in Çayırhan region. . According to their w o rk statu s they need excessive am ount of energy. Their average daily energy expenditure w as found 4486 ± 537.6 kilocalories (63.1 ± 2.2 K cals/kg) and the energy consum ption \vas 4012±42 kilocalo ries. Although the average daily protein consum ption seemed to be norm al, the quality was low. Calcium was found less than daily reçom m ended allowances.
K A Y N A K L A R
1 — Aygün, İ. N . : iş ç i S ağlığı v c İş G üvenliği. Z onguldak M aden işç ile r i S en d ik ası Y ayını, D oğuş M atbaası, 3 - 7 , Ankara, 1975.
2 — K oksal, O .: T ü rk iye’d e B eslen m e. T ürkiye 1974 B eslen m e, S ağlık ve Gıda T ü k etim i A raştırm a R aporu, A nkara, 1977.
3 — FAO/WHO H and B o o k on H um an N u trition al R eq u irem en ts (1974), N u tritio n R ev iew s, 3 : 147, 1975.
4 — B aysal, A . : B eslen m e, H a cettep e Ü n iv ersitesi Y ayınları A/13, 1984. 5 — T opuzoğlu, I., Y ücccan, S . : iş ç ile r in B e sle n m e S oru n ları. B eslen m e
ve D iyet D ergisi, 1 0 :3 7 , 1981.
6 — P assm ore, R . : E nergy B alan ces in Man. B rith. J. N utr. 26 : 97, 1967. 7 — B aysal, A., B ozkurt, N., G üneyli, U., K eçecicglu , S., A ksoy, M .: D iyet
El K itabı, H a cettep e Ü n iversitesi Y ayınları A/44, Ankara, 141, 1983. 8 — Türk - Iş K oop eratifçilik B ü lten i. T ürkiye iş ç i S en d ik aları K on fed eras
yonu Yayın Organı, 3 (14) K asım - Araiık, 1982.
9 — H egsted , D, M .: D ictary Stan d ard s, J. o f Amer. Diet. A ssoc. 66, 13, 1975. 10 — Garza, C., S crim sh aıv, N. S., Y oung, V. R . : H u m an P rotein R eguir-em en ts : E valu atioıı o f th e 1973 FAO/W HO S a fc L evel o f P rotein In- 1akc fo r Y oung Men At H igh E nergy, T he B rit. J. N utr. 3 7 :4 0 3 , 1977. 11 — Aran, İ . : D iş S ağlığı ve B esle n m e. B e sle n m e ve D iyet D ergisi, 7 : 78, 1978. 12 — U sm en, E . : B e sle n m e ve D iş H ek im liğ i A rasında E tk ileşm eler. B eslen
m e vc D iyet D ergisi, 4 : 1 1 , 1975.
13 — T opuzoğlu, İ., Y ücecan, S . : iş ç ile r in B eslen m e S oru n ları. B eslen m e vc D iyet D ergisi, 1 0 :3 7 , 1981.
14 — M itchell, H. S., R vnbergcn, H . J., A nderson, L., D ibble, M. V . : N u tritio n in H ealth an d Diser.se. J. B. L ip p in co tt C om pany, P hiladelphia, 1976.
