1
Doç. Dr., Atatürk Üniversitesi, Kâz›m Karabekir E¤itim Fakültesi, Sosyal Bilgiler E¤itimi.
A
Allii S
Siin
naan
n B
B‹‹LLG
G‹‹LL‹‹
11Ö ÖZZEETT
fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî (1252-1334), fiah ‹smail taraf›ndan kurulan Safevî Devleti’ne ad›n› veren, ‹ran ve Türk illerinde büyük sayg› duyulan bir mürflittir. ‹ran’a hâkim olan ‹lhanl›lar ve daha sonra gelen Türk dev-letleri (Timurlular, Akkoyunlular, Safevîler), çeflitli gelirleri fieyh Safiyyüddin’in Erdebil flehrindeki dergâh›na vakfetmifllerdir. Safevîlerin atalar›n›n dergâh›na ba¤lad›klar› vak›flar›, Osmanl› Devleti 18. yüzy›l bafllar›nda böl-geyi ele geçirirdi¤inde tasdik etmifl ve deftere geçirmifltir. Bu vak›f defteri, Safevî ve Osmanl› devrinde Erdebi-lî vakf›n›n sosyo-ekonomik durumunu gösteren en önemli kaynakt›r. Araflt›rmada bu defter kaynak al›narak fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf›n›n flartlar›, gelir ve gider kalemleri, ekonomik de¤eri, çal›flan personeli ve al-d›klar› maafllar, dergâh, türbe, mescid ve imaretten oluflan kompleksin ihtiyaç maddeleri ve harcama kalemle-ri gibi hususlar ortaya konulmaya çal›fl›lm›flt›r. Bunun için “siyakat” yaz›s›yla kaleme al›nan vak›f deftekalemle-ri okuna-rak de¤erlendirilmifltir. Ortaya ç›kan bilgiler, vakf›n gelir kaynaklar› itibariyle önemli bir ekonomik güce sahip oldu¤unu göstermektedir.
A
Annaahhttaarr kkeelliimmeelleerr: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî, Osmanl› Devleti, Safevî Devleti, Vak›f Müessesesi. A
ABBSSTTRRAACCTT
Sheikh Safi-ad-din Ardabili (1252-1334), is a murshid who is the eponym of the Safavid Dynasty, which was founded by Shah Ismail It and highly respected in Turkish and Persian regions. The Ilkhanids ruled Iran at that time and later the other Turkish states (The Timurids, Aq Qoyunlu, the Safavids) made over some of
their incomes to the dargah (khanqah) of Sheikh Safi-ad-din in Ardabil. When it conquered this area at the be-ginning of the 18th century, The Ottoman Empire also recognized the foundations donated to this dargah by the ancestors of the Safevids, and recorded them in a register. This foundation register is the most important source showing the socio-economic status of the Sheikh Safi-Ad-Din Ardabili Foundation. Based on this regis-ter, in this study, it was tried to explore the conditions of the Sheikh Safi-Ad-Din Ardabili Foundation, its in-comes and expenditures, its economic value, its staff and their salaries, the needs of the complex of a dargah, a tomb, a masjid and an imaret, and their expenditures. For this purpose, the foundation register in “siyakat” writing system was completely read and evaluated. The information obtained in this study reveals that the fo-undation had a noteworthy economic power in terms of its sources of income.
K
Keeyy wwoorrddss:: Sheikh Safi-ad-din Ardabili, The Ottoman Empire, Safavid Dynasty, Organization of Foundation.
1 1--GGiirriiflfl
‹slam co¤rafyas›n›n en yayg›n içtimai ve iktisadi müessesesi vak›flard›r. ‹ran co¤raf-yas› da zengin bir vak›f müessesesine sahiptir. Bu vak›flar›n bafl›nda fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› gelmektedir. Osmanl› Devleti’nin Erdebil bölgesini ele geçirdikten sonra deftere geçirdikleri bu vak›f, Osmanl›lardan önce ihdas edilmifltir. Osmanl›lar ise tahrir defterindeki kay›tlardan da anlafl›laca¤› üzere, vakfiyesi gere¤i mukarrer k›lm›fl ve mu-hafaza etmifllerdir.
1
1--AArraaflfltt››rrmmaann››nn aammaacc›› vvee öönneemmii;; “Devletlik Pir; fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf›” ko-nulu bu araflt›rman›n amac›, fiah ‹smail’in 16. yüzy›l bafllar›nda kurdu¤u devlete ad›n› ve-ren fieyh Safiyyüddin ‹shak’›n Erdebil’deki türbe, mescid ve imaretine, Osmanl›lar›n ba¤-lad›¤› vak›flar› belirlemektir. Bilindi¤i gibi, Osmanl›-Safevî münasebetleri, Safevî Devle-ti’nin kuruluflundan y›k›l›fl›na (16-18. yüzy›l) kadar mücadele içinde geçmifltir. Birbirleri-nin en güçlü rakibi ve muhalifi olan bu iki devlet; askerî, siyasi, idari, dinî, ilmî ve eko-nomik alanda k›yas›ya bir mücadelede bulunmufllar, birbirlerine a¤›r zayiat verdirmifller-dir. Mücadelenin sonlar›na do¤ru 1725’te Safevîler için mukaddes olan Erdebil flehri Os-manl›lar›n eline geçmifltir. Safevîlerin rakip ve düflman olarak alg›lad›klar› Osmanl›lardan bekledikleri davran›fl, mukaddes kent Erdebil ve tabi ki mukaddes ata fieyh Safiyyüddin dergâh›na de¤er vermemek olmal›d›r. Oysa Osmanl›lar, Sultan Murad II’den itibaren Er-debil tekkesini de¤erli k›lm›fl, mücadelenin en fliddetli dönemlerinde dahi bu de¤eri ek-siltmemifltir. Nitekim 1725’te flehri ele geçirdiklerinde, gerek fieyh Safiyyüddin dergâh›-na ba¤lad›klar› vak›flar ve gerekse flehri tamir etmede gösterdikleri gayretler, verdikleri de¤eri göstermektedir. Safevî devrinin devam› niteli¤indeki bu vakf›n niteli¤inin belirlen-mesi araflt›rman›n tafl›d›¤› önemi ortaya koymaktad›r. Zira ülkemizde Osmanl›-Safevî mücadelesi, maalesef gerçeklere ayk›r› olarak sadece bir mezhep mücadelesi olarak alg›-lanmakta ve bilinmektedir. fieyh Safiyyüddin dergâh› vak›flar› bu yanl›fl bilgi ve
alg›lama-lar›n, tarihî hakikatlerin ne oldu¤unu göstermesi bak›m›ndan büyük önem tafl›maktad›r. Ayr›ca, Safevî kaynaklar›n›n yetersiz oldu¤u vak›f kay›tlar› bofllu¤unun, tapu-tahrir def-terleri gibi genellikle gerçekçi bilgilerle donat›lm›fl Osmanl› kaynaklar›ndan ç›kar›lmas›yla Safevî dönemi uygulamalar›na ait bilgilerin de gözler önüne serilmesi, Safevî tarih yaz›-m› için önemli bir bofllu¤u dolduracakt›r.
2
2--AArraaflfltt››rrmmaann››nn kkaayynnaakkllaarr››;; fieyh Safiyyüddin evkaf› hakk›nda kayna¤a dayal› pek faz-la araflt›rma yap›lmam›flt›r. ‹ran’da ‹mâdu’d-din fieyhu’l-Hukemâ’î (“Fihrist-i esnad-i buk’a-yi fieyh Safiüddin Erdebilî der bayganî-yi merkezî-yi Sazman-› Evkaf ve Umûr-› Hayriye”, Mirâs-› Cavidan, IX/33-34, Tahran 1380/2001) ile Gulam R›za, Aka-hanî, (Sa-rihü’l-milk, tashih-i sevâd-› vak›fname-yi fieyh Safiüddin ‹shak-› Erdebilî, Tahran 1374/1995, (Tahran Üniversitesi)) çal›flmalar yap›lm›fllard›r. fieyh Safiyyüddin vakf› hak-k›nda en k›ymetli eser ‹stanbul Baflbakanl›k Osmanl› Arflivi’nde bulunmaktad›r. Evkâf def-teri nevindeki bu eser üzerinde ülkemizde Osman G. Özgüdenli’nin “fieyh Safiu’d-din Er-debilî’nin Türbesinde Bulunan Kitaplar” (Orta ça¤ Türk-‹ran Tarihi Araflt›rmalar›, ‹stan-bul 2006) adl› bir çal›flmas› ‹stan-bulunmaktad›r. fieyh Safiyyüddin dergâh› için tutulan 18. yüzy›la ait bu vak›f defteri araflt›rmam›z›n bafll›ca kayna¤›d›r. Bu defter Osmanl›lar›n Er-debil’de yedi y›l süren (1725-1732) hâkimiyetleri zaman›nda yaz›lm›flt›r. Bilindi¤i gibi Osmanl›lar, mutad usûlleri gere¤i yeni fethettikleri bir yeri ilhak etmeye karar verdikle-rinde, bölgeyi tahrir ederlerdi. Böylece, her türlü gelir kayna¤›n› (nüfus ve arazi) tespit eder ve ayr›nt›l› biçimde mufassal denilen deftere yazarlard›. Erdebil de, genel ‹ran-Azer-baycan politikas› çerçevesinde Osmanl›lar›n yerleflmek istedikleri bir yerdi. Yerleflme po-litikas›n›n en önemli göstergelerinden biri de bölgedeki vak›flar› ihya etmeleridir.
Osmanl›lar Erdebil’in tahrir ifllemine bölgenin zapt›ndan (1725) hemen sonra baflla-m›fllar ve 1728 ortalar›nda sonuçland›rbaflla-m›fllard›r (Bilgili 2004: 20). Bu tahrir sonucunda ‹stanbul Baflbakanl›k Osmanl› Arflivinde (BA) Tapu-Tahrir Defterleri (TD) tasnifinde yer alan 896 numaral› evkaf ve 902 numaral› mufassal tahrir defterleri tutulmufltur. Bu def-terlerden 902 numaral› defterde vak›fla ilgili baz› kay›tlara yer verilmifl, 896 numaral› defterde ise tüm vak›f kay›tlar› yer alm›flt›r. Bu vak›f defterinin tutulufl sebebi, fieyh Sa-fiyyüddin Vakf›’n›n gerek manevi önemi ve gerekse gelirlerinin yüksekli¤idir. Vakfa ba¤-lanan gelirler, Erdebil flehri ve nahiyesi ile Serab, Miyane ve Pervane nahiyelerinden se-çilmifltir. Vak›f defterinde yer alan Erdebil flehri ve köylerine ait gelir kalemleri, mufas-sal deftere kaydedilmemifltir. Ancak di¤er nahiyelerdeki köyler belirtilmifltir.
TD 896 numaral› vak›f defterinin teknik özellikleri: TD 896, h.1140 (m.1728) tarihli olup flekil itibariyle ciltli ve ebrusuz, 55x20 cm ebad›ndad›r. Toplamda 69 sayfad›r. Defterin
birinci sayfas›nda yer alan kay›tta; “evkâf-› fieyh Safiyyüddin ‹shak kaddes-Allahü s›rr›hu el-aziz …” ifadesiyle fieyh Safiyyüddin’in makam›na uygun iltifat ve dua cümlesi yer almakta-d›r. Ard›ndan “evkâf-› mezbûr üslûb-› evkâf-› maziyye üzere …” kayd›yla Safevî dönemi bi-çimi korunarak kaydedilen vakf›n, “avar›z-› divaniye, tekalif-i örfiye, flakka ve sair sencü-vât…” gibi vergilerden “muaf ve müsellem …” oldu¤u beyan edilmifltir.
Defterin 1-3. sayfalar› aras›nda vakf›n mukata’a ve icâre, 3-56. sayfalar› aras›nda k›r kesiminin öflür ve rüsûm vergi gelirleri kaydedilmifltir. Defterin 56-57. sayfalar›nda vak-f›n giderleri (masraf) zikredilmifltir. 58. sayfada vak›f kütüphanesindeki 724 adet kitap (Özgüdenli, 2006: 375-387) ve “fagfûrân-› mahfûz der dâru’l-hadis” bafll›¤› alt›nda tür-bedeki çini porselen, 60. sayfada “türbe-i flerifden taflraya ç›k›l›nca olan kapular› beyan ider” bafll›¤› alt›nda kap› ve pencere kanatlar›, 61-66. sayfalar aras›nda Tebriz eyaletin-deki (Urmiye, Hoy, Gerger, Halhal ve Tebriz flehrinde Sahib-i Zeman Camiî) baz› vak›f-lar s›ralanm›flt›r.
Araflt›rman›n di¤er kaynaklar›, mühime defterleri ve baz› arfliv vesikalar› ile kronik ve araflt›rma eserlerdir.
2
2--EErrddeebbiill flfleehhrrii
Erdebil, Hazar Denizi’nin güneybat›s›nda, Savalan (Sabalan) da¤ silsilesinin eteklerin-de dört taraf› da¤lar ile çevrili, Bal›kl›su çay› ile sulanan bir ovada ve tarihî ticaret yolla-r› üzerinde yerleflmifl kadim bir Türk flehridir.
Erdebil flehrinin kurulufl dönemi ve kim taraf›ndan kuruldu¤u tam olarak bilinme-mekle birlikte, Hamd-allah Mustawfî Kazvinî (1915: 81), Keyanîlerden Keyhüsrev b. Si-yavufl, Yakut el-Hemevî (145), Melik Firuz, Evliya Çelebi (1314: II/272), Haykanyan me-liklerinden Erdebil v. Erdeminî taraf›ndan kuruldu¤unu yazarlar. Ancak en yayg›n kana-at Erdebil’in Sasanî hükümdar› Yezdicerd II’nin o¤lu Firuz taraf›ndan 5. yüzy›lda kurul-du¤udur (Bala 1993: 4/289; Muhammedo¤lu 1995: 11/276; Muradov 1983: 90). Sa-sanîlerden sonra Hazar Türklerinin eline geçen Erdebil, Hz. Ömer devrinde 642’de Hu-zeyfe b. el-Yeman taraf›ndan ‹slam topraklar›na kat›ld›. Hz. Ali devrinde Azerbaycan va-lisi tayin edilen Efl’as b. Kays el-Kindî buraya Arap afliretlerini yerlefltirerek flehri büyüt-tü ve bir de cami yapt›rd› (el-Belâzurî 1987: 467-473). Emevîler ve ard›ndan Abbasîle-rin eline geçen flehir, umumiyetle Afflin ve Mengü Çür gibi Abbasî hizmetindeki Türk ko-mutanlar› taraf›ndan yönetildi. fiehir, Abbasî hilafetinin sars›ld›¤› 9. yüzy›l sonlar›nda Sa-co¤ullar›n›n eline geçti (Y›ld›z 1979: 33; Y›ld›z 2000: 184; fieflen 1998: 49; Muhamme-do¤lu 1995: 11/276). Selçuklular devrinde Türk nüfusu artan Erdebil, 13. yüzy›lda
Mo-¤ol istilas›na u¤rad›. ‹lhanl›lar devrinde imar edilen ve Türk nüfusunun daha da artt›¤› fle-hir, 13. yüzy›l sonlar›na do¤ru bir y›ld›z gibi parlayan fieyh Safiyyüddin’e dergâh oldu ve onunla birlikte Erdebil ünlendi. fiehir 15. yüzy›l bafllar›nda Timur, ortalar›nda Karako-yunlu, 1470’de Akkoyunlu denetimine girdi (fierafe’d-din Alî Yezdî 1991: 93 v.d.; Ebu Bekr-i Tihranî 2001:34 v.d; Hasan-› Rumlu 2006: 460 v.d; Roux 2001: 205; Togan 1993: 2/103; Sümer 1957: 430-443; Aka 1995: 23; Hinz 1992: 62). 16. yüzy›l bafl-lar›nda Safevî Devleti’nin kurulmas›yla birlikte, devletin “mukaddes payitaht›” oldu (‹s-kender Beg Türkmân, 1334-1335: 10 v.d.; Gündüz 2008: 451).
16. yüzy›l bafllar›nda bafllayan Osmanl›-Safevî mücadelesinin ilk dönemlerinden itiba-ren Osmanl›lar, Erdebil’i ele geçirme iste¤inde bulundular. Ancak bu emellerine Sultan Ahmed III döneminde (1703-1730) ulaflabildiler; Erzurum beylerbeyi ve fiirvan muhaf›-z› olan Mustafa Pafla, 1724 Aral›¤›nda bafllatt›¤› harekâtla, A¤ustos 1725’de Tebriz’i, ar-d›ndan Urmiye ve Erdebil’i ele geçirdi (Târih-i ‹smail As›m 1282: 332 v.d). Ancak, Os-manl›lar istedikleri gibi flehre yerleflemediler ve 1730 y›l›n›n bafllar›ndan itibaren Erde-bil’i tehdit eden Safevîler, bu y›l›n sonlar›nda flehri kuflatt›. Bunun üzerine flehrin muha-fazas›yla görevlendirilen Gence muhaf›z› ‹brahim Pafla hükûmet merkezinden yard›m ta-lep etti. Hükümet de, fiirvan hâkimi Surhay Han ve fieki beylerbeyi Ali Pafla’y› Erdebil’in savunulmas› için görevlendirdi.2
Ancak Safevî sald›r›lar›na dayanamayan Osmanl› birlikle-ri, 1731 fiubat’›n›n sonlar›nda Erdebil’i boflaltarak Bakü’ye çekildiler.3
Fakat ayn› y›l için-de tekrar harekete geçen Hekimo¤lu Ali Pafla, Eriçin-debil’i tekrar ele geçirdi. Bu olay ‹stan-bul’da büyük flenliklerle kutland› ve Sultan Mahmud’a gazilik unvan› verildi (Uzunçarfl›l› 1982: 4/221; Koçu 1/333). fiehrin muhafazas›yla Ali Pafla görevlendirildi. Ancak, Kir-manflâhân anlaflmas› (10 Ocak 1732) gere¤i Erdebil tekrar Safevîlere b›rak›ld›¤›ndan 1732 fiubat’›nda Ali Pafla flehri boflaltt› (Uzunçarfl›l› 1982: 4/222; Bilgili 2002: 732). Böylece, Erdebil’deki Osmanl› hâkimiyeti sona erdi.
3
3--fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn--ii EErrddeebbiillîî vvee aahhffââdd››
Erdebil ad›n›, Türk-‹slâm dünyas›nda duyuran fieyh Safiyyüddin ‹shak, ‹ran ve Azer-baycan co¤rafyas›nda büyük bir etki yapan Safevî Devleti’ne de ad›n› verdi. Eminüddin 2
Osmanl›lar›n Erdebil’deki faaliyetleri hakk›nda bkz. (BA, MD 132, hnr.1, s.75, tarih; Evail-i Ra 1137/ Aral›k 1724; BA, MD 136, hnr.3, s.32, tarih; Evas›t-› M 1142/A¤ustos 1729; BA, MD 136, hnr.3, s.105, tarih; Evas›t-› C 1142/Ocak 1730; (BA, Cevdet Askeriye, Dosya No:1204 Gömlek No:53953, tarih; 12 N 1141; BA, MD 136, hnr.2, s.123-124, tarih; Evahir-i C 1142/Ocak 1730.
3
fiehrin 1731 fiubat ay›nda hâlâ Osmanl›lar›n elinde oldu¤u Karahisar-› Sahib sancakbeyi olup, Erdebil muhafazas›nda olan Genç Ali Pafla’ya gönderilen bir hükümden anlafl›lmaktad›r. (BA, MD 136, hnr.3, s.346, tarih Evahir-i B 1143/fiubat 1731).
Cebrail’in o¤lu olup h.650 (m.1252)’de Erdebil’de do¤du. fieyh ‹brahim Zahid-i Geyla-nî’ye intisap ederek onun yan›nda yetiflti ve onun vefat› üzerine fleyhlik makam›na geçti. ‹lhanl›lar döneminde Gazan Han ve veziri Reflidüddin Fazlullah’›n deste¤ini gördü. Azer-baycan, ‹ran Defltik›pçak ve K›r›m’da yapt›¤› irflad faaliyetleriyle Turan ve ‹ran’da büyük bir flöhret kazand›. Bunun için Evliya Çelebi (1314: 2/275) “bu zat cümle ‹ran ve Turan flahlar›n›n ilkidir” demekte ve “Kutb-› âlem-i ruhanî, sakin-i külbe-i Subhânî” olarak nite-lendirmektedir. “Hazret-i efl-fleyh Safî”’nin etraf›na toplanan mürit kitlesiyle “Safeviyye” veya “Erdebiliyye” ad› verilen tarikat teflekkül etti. Yine Evliya Çelebi’nin (1314: 2/275) deyimiyle “fieyh Safî memâlik-i Acem’e kutbiyyet ile hükmetti” ve 12 Muharrem 735 (12 Eylül 1334)’de Erdebil’de vefat ederek dergâh›n›n yan›ndaki türbeye defnedildi (Erdebil-i Necefî 1338: 1/263 v.d.; Tachbahfl 1340: 18 v.d.; Öngören 2008: 477-478; Bab(Erdebil-inger 10/64-65; Ekinci 1997: 51-54).
fieyh Safiyyüddin’den sonra ahfad›ndan fieyh Sadreddin, Hâce Ali, fieyh ‹brahim, fieyh Cüneyd, fieyh Haydar, Sultan Ali ve fiah ‹smail tarikat›n bafl›na geçti. Hâce Ali (1393-1429) zaman›nda bölgedeki bir k›s›m topraklar, Timur taraf›ndan Safeviyye dergâh›na vakfedildi (Felsefî 1345: 3/102; Togan 1993: 2/112; Yaz›c› 1993: 53). Ayr›ca Timur, yönetici zümreye bu tekkenin faaliyetlerine kar›flmama emri verdi. Bir nevi özerklik gibi alg›lanan bu durum, pek çok tasavvuf ehlinin dergâh etraf›nda toplanmas›na sebep oldu (Ekinci 1997: 55). Dergâh topraklar›n›n imtiyaz›ndan istifade etmek isteyenler gibi, Ti-mur’un Anadolu’dan göçürdü¤ü Tatar-› Rûm (Kara Tatarlar)’dan bir k›s›m kimseler de tekke etraf›nda topland› (Bilgili 2007: 212). Bafllang›çtan itibaren ehl-i sünnetin fiafiî mezhebine mensup bir tarikat olan bu teflekkül, Hâce Ali’den sonra, gerek fiiî mezhebi-nin gerek Türkmen hayat tarz› ve dinî-kültür inançlar›n›n ve gerekse ehl-i Sünnierce bâ-t›nî olarak nitelendirilen fikirlerin etkisiyle “K›z›lbafll›k” denilen anlay›fla temayül etmeye bafllad›. fieyh Cüneyd zaman›nda (1447-1460), siyasigayeler tafl›yan bu tarikat münte-siplerine, fieyh Haydar zaman›nda “K›z›lbafl” (sürh-ser) denildi (Müneccimbafl› Ahmed 1285: 3/179-180; Erdebil-i Necefî 1338: 79-81; Öngören 2008: 461; Yaz›c› 1993: 10/53-54; Uyar 2001: 91-93). Son olarak Safeviyye tarikat›, fiah ‹smail I (1494-1524)’in K›z›lbafll›¤› siyasallaflt›rmas› ve müntesiplerini teflkilatland›rmas›yla devletleflti (1501). Safevî müesses nizam›n›n tesisinden önce ve sonra Anadolu’dan ‹ran’a göç eden Türkmenler, Anadolu’dan Erdebil’e büyük bir nüfus ve servet tafl›d›lar.
4
4--fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn--ii EErrddeebbiillîî TTüürrbbee KKoommpplleekkssii
Safevî sülalesinden fiah ‹smail ile birlikte birçok kiflinin mezar›n›n da yer ald›¤› fieyh Safiyyüddin türbesi, tekke, kütüphane, mescid ve di¤er sosyal tesislerden oluflan bir
komplekstir (Musevî 1338: 1/79 vd.; Morton 1974: 31). Kompleks muhtelif zamanlar-da infla edilen Revak (Kandilhâne), Çinihâne, Cennetsera Mescidi, Ç›ra¤hâne, Çilehâne ve fiehidgâh ile genifllemifltir (Erdebil-i Necefî 1338: 1/318-319; Özgüdenli 2006: 382). 14. as›r sonlar›nda fieyh Sadreddin taraf›ndan Azeri Türkü mimar Evez Muhammed’e yapt›r›lan türbe, Orta Ça¤ türbe mimarisinin en nefis çizgileri ve ustal›kl› oymac›l›k iflle-melerini tafl›maktad›r (Amanzade 2002: 8/173). Sekizgen bir kubbe (kubbe-i aliyye) ile örtülü, dairevî sat›hta k›rm›z› ve mineli kerpiçlerden yap›lm›flt›r. Sanduka de¤erli bir ku-mafl örtü ile örtülüdür. Kubbelere pek çok alt›n ve gümüfl kandil as›lm›flt›r. Türbenin ya-n›nda kap›lar› sim (gümüfl) kapl› fiah ‹smail merkat› (BA, TD 896, s.59) ve 16. yüzy›lda infla edilmifl bir mescid yer al›r. Mescidin do¤usunda kütüphane bulunur (Tavernier 1980: 44; Bala, 291). Tahmasb I ve Abbas I taraf›ndan fieyh Sa’di’nin divan› gibi çok na-dide el yazmalar› kazand›r›lm›fl (Aliyarl› 1996: 678-679; Ça¤man ve Tan›nd› 1996: 53) olan kütüphane ve türbedeki de¤erli eflyalar, iflgal s›ras›nda Ruslar taraf›ndan soyulmufl-tur (Özgüdenli 2006: 384).
5
5--fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn--ii EErrddeebbiillîî VVaakkff›› fifiaarrttllaarr››
Vak›f defterinde kay›tl› olmayan vakfiyesine izafeten, Osmanl›lar taraf›ndan tayin ve tespit edilen vak›f flurûtu, vakf›n mahiyet ve hükmüne muvaf›k olan flartlar›yla amel olun-mak üzere çeflitli kay›tlara yer verilmifltir. Bunlardan baz›lar› flunlard›r:
1-Vak›f, Safevî dönemindeki flartlar› esas al›narak mukarrer k›l›nm›flt›r. 2-Vakfa ait topraklar, hass, zeamet ve timar nevinde mirîden ifraz olunmufltur. 3-Vakf›n kira veya vergi bedeli olarak belirlenmifl gelir kaynaklar›n›n (bütün rüsum ve hâs›lat) toplanmas›na serbestiyet statüsü verilmifl ve mutasarr›f› olan vakfa ait k›l›n-m›flt›r.
4-Vak›f görevlileri, avar›z-› divanîyye, tekâlif-i örfiyye, flakka ve sencüvât (tart› ve öl-çüler) gibi vergilerin tümünden muaf ve müsellem tutulmufltur (Bkz. Belge 1).
5-Vak›f görevlilerinden; huffâz (5 kifli) dergâh mescidinde her cCuma günü (Mülk su-resi veya baflka bir sure-i flerif) muhikkinlere, di¤er huffâz (5 kifli) fleyhin türbesinde her sabah, eczahân (30 kifli) fleyhin türbesinde her sabah bir cüz okumak ve mu’arrif de her Cuma Kur’an-› Kerim’i muhikkinlere okuma tarifi yapt›rmak flart›yla ücrete ba¤lanm›flt›r (Bkz. Belge 2).
6-Vakf›n türbe, mescid ve imaretten oluflan bölümlerinin ihtiyaçlar›, kalemlerine gö-re tefrik edilmifltir (Bkz. Belge 2 ve 3).
6
6--fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn--ii EErrddeebbiillîî VVaakkff›› GGeelliirr vvee GGiiddeerrlleerrii
fieyh Safiyyüddin, tarikat›n›n temellerini Erdebil ve etraf›nda dergâha ba¤›fllanan va-k›f topraklar› üzerinde atm›flt›r (Neseblî 2002: 8/894). Bu dönemde fieyh Safiyyüddin dergâh›n›n gelir kaynaklar›n› vak›f gelirleri ile ziyaretçilerin bahflifl ve adaklar›, ianeler ve “çera¤ akçesi” gibi yard›mlar teflkil etmekteydi. Safevîler devrinde Erdebil’de; 200 ev, 9 hamam, 8 kervansaray, bir kapal›çarfl›, 100 dükkân, Kelhuran, Tac›büyük, Talhab ve ‹b-rahimabâd köyleri toprak gelirleri ile ipekten al›nan gümrük resmi, Tebriz’de; 100 ev, 100 dükkân, iki köy ve Gilan, Astara ve Mugan’da emlak dergâha vakfedilmiflti (Mura-dov 1983:92; Hinz 1992:10). 17. as›r ortalar›nda bölgeyi ziyaret eden Evliya Çelebi (1314:2/275) de vak›flar›n çok oldu¤undan bahseder. Müneccimbafl› Ahmed Dede (1285: 3/179) yukar›da bahsedilen Kelhuran köyünde, fieyh Safiyyüddin’in dedelerinden Selahaddin, Kutbeddin, Salih ve babas› Eminüddin’in kabirlerinin bulundu¤unu yazar. 18. as›rda bu köyün 15 hane, 4 bekâr nüfusu vard› ve halk› y›ll›k 9800 akçe vergi ödemek-le mükelödemek-lefti. Bu köyün etraf›nda da Safî-abâd, Kârkân, Hangâh/Baba Seydan gibi Safe-viyye tarikat›n› hat›rlatan köyler bulunmaktad›r (BA, TD 902, s.54).
Osmanl›lar, Erdebil’i ele geçirdiklerinde fiah ‹smail I zaman›ndan bafllayarak devam edegelen fieyh Safiyyüddin türbesi evkaf›n› mukarrer ve muhafaza ettiler. Nitekim vak›f kayd›n›n bafl›nda geçen “evkâf-› mezbûr üslûb-› evkâf-› maziyye üzere mefruzü’l-kalem …” (BA, TD 896, s.1) kayd›ndan, geçmifl zaman, yani Safevî dönemi biçiminin korundu-¤u anlafl›lmaktad›r. Bu meyanda Osmanl›lar, bafllang›çta 299 köyün gelirinin tamam› ile bir k›s›m köylerin gelirinden hisse ile fiahsevenlerden 38 adet cemaatin vergi gelirlerini vakfettiler (MD 135, hnr.1, s.164, tarih; Evas›t-› RA 1141/Ekim 1728). Ancak, fiahse-ven isyan› bölgenin tahrip olmas›na, köylerin boflalmas›na ve halî kalmas›na sebep oldu-¤undan vak›f gelirleri düflmüfltür.
Osmanl›lar›n fieyh Safiyyüddin türbesine vak›f ba¤lanmas›, Safevîlerin siyasi maksat-la ortaya ç›kmas›ndan önce her y›l Erdebil tekkesine gönderdikleri “çera¤ akçesi”nin bir devam› niteli¤indedir. Öte yandan Türkmen unsuruna hofl görünerek onlar› kendi yan›na çekmek ve böylece yerleflmeyi ve hâkimiyeti kolaylaflt›rmak siyasetinin bir gere¤i olabi-lir. Osmanl› idaresinin son bulmas›ndan sonra da türbenin vak›flar› devam etti ve Kaçar döneminde 19. asr›n sonlar›nda bütün evkaf yine vergiden muaf tutuldu (Binbafl› Nizami 1995: 73).
fieyh Safiyyüddin vakf›n›n gelir kaynaklar› hakk›nda bilgi veren TD 902 numaral› def-terde 12 köyün 220.275 akçe tutan öflür ve resim gelirinin vakfa ait oldu¤u kay›tl›d›r (Tablo.4). TD 896 numaral› defterdeki gelir ve gider kay›tlar› ise afla¤›da ç›kar›lm›flt›r.
A
A--VVaakkff››nn GGeelliirr KKaalleemmlleerrii;;
Evliya Çelebi’nin “evkaf› azîmedir” dedi¤i vakf›n gelir kalemlerini mukata’alar, icâre-ler, resimler ve öflürler oluflturmaktad›r4
. Bu vakf›n en önemli özelli¤i Osmanl›lar›n mak-tu’ al›nd›y› serbest b›rakmas›, yani vak›f arazisinde devlet denetiminden tam ba¤›fl›kl›k vermesidir. Bu çerçevede vak›f, “min-külli’i-vücûh” avar›z-› divaniyye, tekâlif-i örfiyye ve flakka türü tüm vergilerden muaf ve müsellem tutulmufltur.
1
1--MMuukkaattaa’’aa ((nneeffss--ii flfleehhiirr)) GGeelliirrlleerrii;;
Mukata’a, arsas› vak›f ve üzerindeki bina ve a¤açlar› mülk olan akarda mutasarr›f ta-raf›ndan arsa vakf›na verilmek üzere arsa için kat' ve ta'yin olunan y›ll›k ücrettir. Vakfa ait mukata’alar flunlard›r;
1-Pazarlar “bâzâr-› h›nta ve berg ve revgan ve piyaz ve penpe-fürûfl” (Bu¤day, yiye-cek, ya¤, so¤an, pamuk sat›lan pazard›r), “bâzâr-› hallacân-› cedid” (pamuk, yün, yatak ve yorgan sat›lan yeni pamuk pazar›d›r), “bâzâr-› hallacân-› atik” (eski pamuk pazar›d›r), “bâzâr-› sitr” (örtü sat›lan pazard›r), “Meydan-› cüllah” (çul, bez, kumafl dokunan dük-kânlar›n yer ald›¤› meydand›r) pazarlar› mukata’a gelirleri.
2-Esnaf teflekkülleri “cemâat-i hallacân” (pamukçu esnaf›), “cemâat-i sellahân” (kasap esnaf›), “zehebabân” (kuyumcu esnaf›), “kannâd (flekerci) Masum Bey’in dükkân muka-ta’a gelirleri.
3-S›naî tesisleri ‹plik ve dokumalar›n boyanmas› iflleminin yap›ld›¤› “boyahane”, hay-vanlar›n kesildi¤i “kasaphane”, k⤛t imal edilen “ka¤›thane”, ok imal edilen “dabirhane” mukata’a gelirlerinden oluflur.
Mukata’a gelirlerinin yekûnu 266.400 akçe olarak kay›tl›d›r. Esasen bu miktar›n da-ha yüksek olmas› gerekmektedir. Ancak pek çok mukata’a kalemi da-harap hâde bulundu-¤undan bunlara ait gelirler kaydedilmemifltir (Bkz. Tablo 5).
2
2--‹‹ccâârree ((nneeffss--ii flfleehhiirr)) GGeelliirrlleerrii;;
‹care, müsakkâfât (tavan› havi binalar› içine alan ev ve dükkânlar) ve müstegallâttan (ba¤, bahçe, han, hamam ve arazi gibi gayrimenkul ve nemaland›r›lmas› meflrût paraya
4
Vak›flar›n gelir kaynaklar›n›n mahiyeti hakk›nda genifl bilgi için bkz. Bahaeddin Yediy›ld›z, (2003), XVIII. Yüz-y›lda Türkiye’de Vak›f Müessesesi, Bir Sosyal Tarih ‹ncelemesi, Ankara, TTK Bas›mevi, s.95-122.
ve vakf› adet olan menkûllere ve gedik tabir olunan aletler) muaccel (peflin) veya müec-cel (y›ll›k) olarak al›nan kira ücretidir (www.vgm.gov.tr).
1-Hamamlar: Tabar Mahallesi’nde “Masum Beg” ve “Zahrî”, Niyardebir Mahallesi’n-de “Amiran Beg”, Dervaze Mahallesi’nMahallesi’n-de “Han Ahmed”, Gumilan Mahallesi’nMahallesi’n-de “Çelebi” ve “Lulire”, de¤irmen yan›ndaki bir hamam ve “Meydan-› köhne” hamamlar›n›n 95.200 akçe tutan icâre gelirleri (Bkz. Tablo 6).
2-Kervansaraylar: Tabar Mahallesi’nde “Safîabâd, Cedid/Han-› Salsan”, “Ahdasî” (Be-kâr gençlerin kald›¤› kervansaray), “Hay›rhane”, “Ahdasî-i fiah Kubad”, “Çagekân”, Hak-kakân hamam› kurbundaki “Ahdasî”, “Yektalu-fürûfl/HakHak-kakân” (kutucu, hokkac›), “Ha-c› Niyazi”, “fiah Kubad”, “Molla Mihneti”, “Alahî” ve “di¤er Çagekân” kervansaraylar›n›n 123.120 akçelik icâre gelirleri (Bkz. Tablo 7).
3-Kapal›çarfl›lardaki dükkânlar: “Kayseriyye Kapal›çarfl›s›”, tek katl› oldu¤u için “Yek-ta çarfl›s›” olarak adland›r›lan çarfl› ve “B›çakç›lar” çarfl›s›ndaki dükkânlardan al›nan 23.400 akçelik icâre gelirleri (Bkz. Tablo 8).
4-Pazar, arasta ve mahallerdeki münferit dükkânlar: Dellal denilen sat›c›lar ile di¤er esnaf›n ifl yapt›¤› arasta-i Meydan’daki dükkânlar, “bazar-› bakara ve berg” (s›¤›r ve yi-yecek, az›k sat›lan pazard›r) dükkânlar›, “bazar-› cedid” (yeni pazar), “bazar-› hakkakân” (kutu, hokka sat›lan pazard›r), “bazar-› güllaç-dûz” (güllaç tatl›c›lar› pazar›), “bazar-› haddad” (demirci pazar›), “bazar-› h›nta-i atik” (eski bu¤day pazar›), “bazar-› kadim” (es-ki pazar), “bazar-› kehhân” (saman pazar›), “bazar-› muhayene-veren” (belirli bir süre için kiralanan dükkânlar›n bulundu¤u pazar/geçici pazar) dükkânlar›, “bühre” (dere için-deki çay›rl›k ve sazl›k), “helvahane” (helva da¤›t›lan/sat›lan yer), “Meydan” ve “mizan-› harir” (ipek tart›m› için konulan mizan terazisinin bulundu¤u yer) canibindeki dükkân-lar, “mahalle-i Mücanlât(?)”, “R›za Han Beg”, “Safiabâd” ve “Garp mahallesi” yolundaki dükkânlardan al›nan 120.000 akçelik icâre gelirleri (Bkz. Tablo 9).
5-Ba¤lar: “Medrese”, “Duhane”, “Bayram Beg/fiah Ba¤›”, “Saru Hoca”, “Seydikârî” ve “Teke Mansur” mevkiindeki “Ma’bere” ad› verilen ba¤lar›n tamam› “hali” olarak kayde-dilmifltir (Bkz. Tablo 10).
6-Haneler: “A¤aber”, “Ali Kul›”, “Arslan”, “Ayuc›”, “Cebu Ali”, “Dervifl”, “Gurbetan”, “Hac› Gökçe”, “Halife Ziver”, “Mansur”, “Mehmed Safi”, “Mehuce”, “Mihiman”, “Mir Ka-ziz”, “Muhtar”, “Samiabâd”, “fiehinflah Beg”, “Derunî”, “Camimî”, “Seyyid Hamid Aybar-dân”, “fiahnagân”, “Teke Mansur”, “Uzun Oluk”, “Ya¤manfla’ad”, Niyardebir
Mahallesin-de “A¤ayân”, asiyab kurbunda ve “Kazavlu” mahallesinMahallesin-de birer hanenin 1.3205
akçelik icâre geliri (Bkz. Tablo 11).
7-De¤irmenler (Asiyab); “Ali Beg”, “Çavufl”, “Gurbetân”, “Hamid”, “Hasan Yaru”, “Hecime”, “‹smail”, “Kaduresir”, “Kelceran”, “Kemalabâd”, “K›z›l A¤aç”, “Mirza Ahmed”, “Seyyid Masum Beg”, “fiah Kubad”, “fieyh Hamid” ve “fieyhflah Beg” adlar›n› tafl›yan de-¤irmenlerin 900 akçelik icâre geliridir (Bkz.Tablo 12).
3
3--RReessiimm vvee ÖÖflflüürr GGeelliirrlleerrii;;
1-Çift resmi ve ba¤lant›lar›; Osmanl› klasik çift-resmi sisteminin uyguland›¤› Erde-bil’de köylüler statülerine göre; çift resmi 50 akçe, nimçift resmi 25 akçe, bennak resmi 18 akçe, caba resmi 12 akçe ve mücerred resmi 6 akçe ödemekle mükellef tutulmufllar-d›r. Bu meyanda 486 çift haneden 24.300 akçe, 151 nimçift haneden 3.775 akçe, 634 bennak haneden 11.412 akçe, 556 caba haneden 6.672 akçe ve 272 mücerredden 1.632 akçe olmak üzere çift hane ve ba¤lant›lar›ndan toplam 47.791 akçe resim vakfa gelir kaydedilmifltir. Yukar›daki rakamlara göre 1827 hane ve 272 bekâr olmak üzere yaklafl›k 10.000 köylü fieyh Safiyyüddin vakf› reayas›d›r (Bkz. Tablo 13).
2-Tar›m ürünleri: Erdebil k›r kesiminde yetiflen bu¤day, arpa, erzen, zekerek, kuflne (karaburçak), mercimek, nohut, penbe, çeltik, bostan, meyve, sir (sar›msak), piyaz (so-¤an), keten ve yonca üretiminden al›nan vergilerdir. Aynî ve nakdî vergi usulüne göre mahsulün tahrir k›ymeti; bu¤day›n kilesi 40 akçe, arpan›n kilesi 30 akçe, dar›, zekerek ve kuflnenin kilesi 20 akçe, mercimek ve nohudun kilesi 60 akçe, pamu¤un mann› 1000 akçe, çelti¤in mann› 100 akçedir. Vak›f defterinin masraf k›sm›nda ölçüde ‹stanbul kile-si kullan›ld›¤› belirtilmifltir. Bu sebeple yukar›daki verilen kile, kilograma çevrilmek isten-di¤inde 1 kile-24,215 kg. olarak al›nmal›d›r. Ayr›ca 1 Tebriz mann› 3 kg’d›r. Defter ka-y›tlar›ndan gallât nevinden mahsulden beflte bir, hububat nevinden mahsulden öflür (on-da bir) nispetinde vergi al›nd›¤› anlafl›lmaktad›r. Buna göre, bu¤(on-day(on-dan 270.000 akçe (6750 kile), arpadan 102.750 akçe (3425 kile), erzenden 27.200 akçe (1360 kile), kuflneden 13.700 akçe (685 kile), mercimek ve nohuttan 8.880 akçe (158 kile), zeke-rekten 4.100 akçe (205 kile), penbeden 1.500 akçe (15 menn), çeltikten 2.250 akçe (225 menn) nakdî (aynî) vergi al›nmas› öngörülmüfltür.6
Ayr›ca bostandan 11.420 akçe,
5
Defter kayd›nda hane dökümü; aded: 26, ma’mur: 4, harab: 22, fi sene k›ymet: 1440 fleklindedir (BA, TD 896, s.2).
6
Defterde verilen bu rakamlar sadece aynî öflür (1/10) ve hums (1/5) yekûnunu gösterdi¤inden gerçek üreti-mi vermemektedir. Gerçek üretiüreti-minin bulunabilmesi için hububatta öflür üreti-miktar›n›n 10, gallâtta hums üreti- mik-tar›n›n 5 ile çarp›lmas› gerekmektedir.
sir ve piyazdan 5.000 akçe, keten ve yoncadan 8.270 akçe ve meyveden 300 akçe ver-gi kaydedilmifltir. Keza bina yap›m malzemesi ve hayvan yemi olarak kullan›lan saman-dan baha-i kâh nam›yla bir vergi al›nm›flt›r. Baha-i kâh olarak Erdebil’den 4.440 akçe, Serab’dan 3.240 akçe, Miyane’den 420 akçe ve Pervane’den 1.270 akçe olmak üzere toplam 9.370 akçe vergi konulmufltur. Buna göre tüm tar›m ürünlerden 460.990 akçe-lik miktar vakfa gelir kaydedilmifltir (Bkz. Tablo 14).
3-Ar›c›l›k ve hayvanc›l›¤a dayal› vergiler: Ar›c›l›k faaliyetlerinde bulunanlardan al›nan 20.365 akçe kevvare (kovan), küçükbafl hayvan besleyenlerden al›nan 9.789 akçe adet-i a¤nam, haradet-içten badet-ir sadet-ipahadet-inadet-in topra¤›na gelen kadet-imseleradet-in sahadet-ip olduklar› koyun/keçadet-iler- koyun/keçiler-den al›nan 13.480 akçe k›fllak, a¤›l, otlak ve yaylak resimleri vakfa gelir kaydedilmifltir. Ar›c›l›k ve hayvanc›l›¤a dayal› gelirlerin toplam› 43.634 akçedir (Bkz. Tablo 15).
4-Bâd-› hevâ türü vergiler: Bâd-› hevâ, resm-i arusiyye, cürm ü cinayet, tapu, yava, defltibâni v.s. vergiler için kullan›lan genel bir add›r. Arusiyyeden 7.200 akçe, defltibâni-den 34.400 akçe, bâd-› hevâdan 89.700 akçe olmak üzere toplam 131.300 akçe vak-f›n bu tür vergilerden gelen gelir kayna¤›d›r (Bkz Tablo 16).
5-De¤irmen (Asiyab) geliri: 29 köyde bulunan de¤irmenlerden toplam 4.660 akçe vakf›n gelir kaynaklar›ndand›r.
6-Toplam gelir: Defterde baz› köy ve mezraalar “halî” olarak kaydedilmifl, vergi ka-lemlerinin teferruat›na girilmeden; “hâs›l hums-› gallât ve öflr-i hububat ve resm” bafll›¤› alt›nda sadece yekûn hâs›l› verilmifltir. Buna göre vakf›n gelir kaynaklar›n›n 630.340 ak-çesini (%44,8) flehir merkezinden gelen mukata’a ve öflürler, 777.043 akak-çesini (%55,2) k›r kesiminden gelen resim ve öflürler oluflturmaktad›r (Bkz. Tablo 1 ve 17; Belge 4).
B
B--VVaakkff››nn GGiiddeerr KKaalleemmlleerrii
Vakf›n gider kalemlerini vazifelilere ödenen maafllar ve imaretin ihtiyaç duydu¤u mal-lara yap›lan harcamalar oluflturmaktad›r. Vakf›n masârifât kalemi; türbe, mescid ve ima-ret olmak üzere üç cihete bölünmüfltür.
1
1--fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn DDeerrggââhh›› PPeerrssoonneell GGiiddeerrlleerrii
fieyh Safiyyüddin dergâh›nda mütevelli, naz›r-› vakf, hatip, imam, vaiz, müderris, huffâz, eczahân, mu’arrif, muallim-i s›byan, kayyim, ferrafl, türbedâr, kâtib-i evkaf, ca-bi, hazinedâr, haf›z-› kütüb, kâtib-i kiler, vekil-i harç, bevvab, tabbâh, habbâz, suyolc› ve saka görev yapmaktad›r.7
Ayr›ca Evliya Çelebi’nin (1314: 2/275) kayd›na göre “yüzler-7
Vak›f vazifelileri hakk›nda genifl bilgi için bkz. Yediy›ld›z, 2003: 367-382; http://www.vgm.gov.tr. 13.02.2009
ce derviflân-› türbedâr›” vard›r. Bu görevlilerin bir k›sm› türbe, bir k›sm› mescit ve bir k›sm› da imaret k›sm›nda hizmet etmektedir. Bu hizmetlerine karfl›l›k da bir ücret almak-tad›rlar (Tablo 18). Vak›f görevlilerinin ald›klar› günlük ücretin toplam› 1235 akçedir. Defter hesaplamas›na göre bir y›l 354 gün olarak belirlenmifltir. Buna göre görevlilere y›ll›k 437.190 akçe ücret ödenmektedir.
2
2-- fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn VVaakkff›› TTüürrbbee vvee MMeesscciiddii MMaallzzeemmee GGiiddeerrlleerrii
fieyh Safiyyüddin türbe ve mescidinde kullan›lmak üzere asel (balmumu), flem’i-revgan (mumya¤›), flem’i-revgan-› sade (ya¤), has›r ve ferfl (döfleme) için harcanan parad›r. Bu meyanda çera¤da ve di¤er alanlarda kullan›lan bu maddelere günlük 380 akçe (y›ll›k 134.520 akçe), has›r ve ferfle y›ll›k 6000 akçe harcanaca¤› kaydedilmifltir (Tablo 19).
3
3-- fifieeyyhh SSaaffiiyyyyüüddddiinn VVaakkff›› ‹‹mmaarreettii MMaallzzeemmee GGiiddeerrlleerrii
Evliya Çelebi’nin (1314: 2/275) “rûz-› fleb ziyaretçilerine ni’meti mebzûldür” dedi¤i fieyh Safiyyüddin imaretinin ihtiyac› olan h›nta, revgan, pirinç, ganem, asel, za’ferân8
(safran), berk (az›k; yiyecek, içecek) ve hataba (odun) harcanan parad›r. Bu ihtiyaçlar›n bir k›sm› günlük, bir k›sm› haftal›k sat›n al›nmaktad›r. Sat›n al›nan malzemeden imaret-te çorba (florba), etli pilav ve zerde tatl›s› ikram› yap›ld›¤› anlafl›lmaktad›r. Defimaret-terde mal-zemelerin hangi yemek için al›nd›¤› belirtilmifltir. Buna göre; çorba için bu¤day ve ya¤, ekmek için bu¤day, pilav için pirinç, ya¤ ve et, zerde için pirinç, bal ve za’feran sat›n al›n-maktad›r (Bkz. Tablo 20). Piflirilen yemekler; gendüme ve yo¤urtla piflirilen ayran çor-bas›, safran, pirinç ve flekerle (bal) piflirilen zerde tatl›s›, et ve pirinçle piflirilen etli pilav-d›r. Bütün bu yemekler için harcanan para y›ll›k 524.160 akçeydi.
‹marete baflka flehir, kasaba ve köylerden gelen kimseler burada misafir edilip yemek ikram edildikten baflka, bunlar geri dönerken yolda yemeleri için kendilerine berk/bark verilirdi. Az›¤›n erzak› d›flar›dan sat›n al›n›rd›. Bunun için harcanan para y›ll›k 10.620 ak-çeydi.
Erdebil flehri co¤rafî konum ve iklim flartlar› itibariyle k›fl aylar› so¤uk geçen bir böl-ge olmas› sebebiyle, ›s›nma için odun böl-gerekliydi. Ayr›ca mutfakta yemeklerin
piflirilme-8
Za’feran safran bitkisidir. Safran so¤anl› bir bitki olup, baharat, boya maddesi, ilaç, kozmetik ve halk hekim-li¤inde kullan›l›r. ‹ran mutfa¤›n›n vazgeçilmezlerinden olan safran, tatl›lardan s›kl›kla aflure ve zerde yap›m›n-da ve lokum imalat›nyap›m›n-da kullan›l›r. Tad› biraz keskin ve samans›d›r. Yemeklere parlak sar› bir renk katar. Def-ter kayd›nda da zerde yap›m›nda kullan›lmak için sat›n al›nd›¤› belirtilmifltir.
sinde de odun laz›md›. ‹maretin günlük odun ihtiyac› Tebriz ölçüsüyle 200 batman, y›l-l›k odun ihtiyac› 70.800 batmand› (batman-› Tebrizî). Batman› 3 akçe olan odun için va-k›f gelirlerinden y›ll›k 212.400 akçe harcama yap›lm›flt›r.
‹maretin yukar›da bahsedilen masraf kalemlerinin toplam y›ll›k gideri 747.180 akçe olarak hesaplanm›flt›r (Tablo 21).
4
4--PPiirr AAbbdduullmmeelliikk MMeesscciiddii PPeerrssoonneell GGiiddeerrlleerrii
Erdebil flehrinin Niyardebir mahallesinde yer alan Pir Abdulmelik Mescidi’nin masraf-lar› da fieyh Safiyyüddin vakf›ndan karfl›lanmaktayd›. Zikredilen camide bir imam-hatip, iki müezzin ve bir kayyim görev yapmaktayd›. Günlük olarak imam-hatibe 30 akçe, mü-ezzinlere 10’ar akçe (ikisine 20 akçe), kayyime 10 akçe verilir ve flem’i-revgana 20 ak-çe harcan›rd›. Böylece mescidin günlük 80 akak-çe, y›ll›k 28.320 akak-çe gideri, fieyh Safiyyüd-din vakf›ndan karfl›lan›rd› (Bkz. Belge 5).
5
5--‹‹mmaannîî MMeesscciiddii PPeerrssoonneell GGiiddeerrlleerrii;;
Masraflar› fieyh Safiyyüddin vakf›ndan karfl›lanan di¤er bir cami, flehrin Tabar Mahal-lesi’nde yer alan ‹manî Mescid’di. Bu mescitte görev yapan imam-hatibe 30 akçe, iki mü-ezzine 10’ar akçeden 20 akçe, kayyime 10 akçe günlük ücret ödenir ve flem’i-revgana 20 akçe harcan›rd›. Toplam harcama tutar› günlük 80 akçe, y›ll›k 28.320 akçeydi (Bkz. Belge 6).
6
6--GGeelliirr--ggiiddeerr HHeessaabb››nnaa GGöörree BBaakkiiyyee
Defter kay›tlar›na göre fieyh Safiyyüddin vakf›n›n gelir toplam› 1.401.495 akçe, mas-raf toplam› 1.381.530 akçedir (Bkz. Tablo 2). Gelirden gider ç›kar›ld›¤›nda 19.965 ak-çe bakiyedir (Bkz. Belge 7). Ancak bizim hesaplar›m›za göre vakf›n gelirleri 1.407.383 akçe tutmaktad›r. Bu durumda bakiye, 25.853 akçeyi bulmaktad›r.
7 7--SSoonnuuçç
Araflt›rmada afla¤›daki sonuçlar elde edilmifltir:
1-Osmanl› Devleti, 16-18. yüzy›llar boyunca rekabet içerisinde bulundu¤u ve muhâ-samâta dayal› bir tarihe sahip olmas›na ra¤men, ‹ran, Azerbaycan, Anadolu ve di¤er Türk co¤rafyas›nda büyük üne sahip ve muhabbet duyulan bu Safevî ceddine gereken sayg›y› göstermifltir. Küçük Çelebi-zâde Efendi’nin (1282: 332) Osmanl› serdar›n›n “ecdâd-› flâ-hân-› acem” ve “daru’l-irflâd” olan Erdebil flehrinin tahrip olmas›n› istemedi¤ine dair kay-d› ve araflt›rma konumuz olan vak›f mukarreri bunun göstergesidir.
2-A.Yaflar Ocak (1999: 8), Osmanl›-Safevî mücadelesini esas itibariyle bir siyasi re-kabet veya husumet meselesi olarak görür ve “teolojik aç›dan mütalaa etmenin eksik bir de¤erlendirme olaca¤›n›, meselenin sosyal ve iktidar kavgas› olarak ele al›nmas› gerekti-¤ini” belirtir. Osmanl›lar›n bu vakf› muhafaza etmesi ve devaml›l›¤›n› sa¤lamak için önem-li ölçüde geönem-lir kaynaklar› ba¤lamas›, Ocak’›n yukar›daki görüflünü desteklemektedir. Zi-ra Osmanl› Devleti, k›z›lbafl anlay›fla sahip bu vakf› düflük bir akarla tutabilir veya topZi-rak- toprak-lar›n› mirî (hass, zeamet, timar) için zapt edebilirdi. Böyle bir durumun bölgenin iktisadî ve sosyal hayat›n› derinden etkileyece¤i aflikârd›r. Ancak, Osmanl›lar›n bölgeye yerleflme politikas›n› ve gayretlerini etkileyece¤inden vakf›n üslub-› maziye üzere muhafazas›, si-yaseten Osmanl› yerleflme politikas›na uygunluk arz etmektedir. Çünkü yok etme siyase-ti uygulamak, bir kazanç olarak alg›lanmam›fl, bilakis vak›f ve vak›f muafiyetleri, içten-likle veya siyaseten her ne suretle olursa olsun, bölge halk›n›n ve fieyh Safiyyüddin mün-tesiplerinin tepkisinin azalt›lmas› ve hatta bir isyana kalk›flmamalar› temin için bir araç olarak kullan›lm›fl olabilir.
3-Defter kay›tlar› vakf›n gelir kaynaklar› itibariyle önemli bir ekonomik güce sahip ol-du¤unu göstermektedir. Erdebil sanca¤›n›n mukata’a, icâre, resim ve öflürlerden oluflan flehir ve k›r kesimi vergi gelirlerinin toplam› 4.814.207 akçedir (Bkz. Tablo 3). Bu geli-rin yaklafl›k yüzde 30’luk bir kesimi fieyh Safiyyüddin vakf›na aittir. Tespit etti¤imiz bu oran, B. Yediy›ld›z’›n (2003: 146-150) Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun genelinde vak›flar›n iktisadi gücüyle ilgili “18. as›rda vak›f gelirlerinin hacmi, hemen hemen devlet gelirleri-nin üçte birine eflittir.” tahmigelirleri-nine uygun düflmektedir. Bu sonuç, Osmanl›lar›n kadim za-mandan beri hâkim olduklar› co¤rafyada uygulad›klar› sosyal ve iktisadi politikalar›, ‹ran-Azerbaycan co¤rafyas›nda da uygulad›klar›n› göstermektedir.
4-Erdebil, Safeviler için “mukaddes baflkent”tir. Osmanl›lar›n 1723 askerî harekât› esnas›nda Azerbaycan-‹ran co¤rafyas›ndaki birçok kentin halk› katliamdan korkarak
fle-hirlerini terk etmifltir (Bilgili, 2004: 147-174). Bu göç olay›n›n Erdebil’de ise çok az ol-du¤u 902 numaral› tahrir defterindeki nüfus bilgilerinden anlafl›lmaktad›r. Nitekim zik-redilen deftere göre, 1728’de flehrin nüfusu yaklafl›k 15 bin kifliydi (BA, TD 902, s.6-40; Bilgili 2004: 151). Bu nüfus, Osmanl› Anadolu’suna göre büyük ölçekli bir flehri ifa-de eifa-der. Göç olay›n›n gerçekleflmemesinifa-de temel etkenin fieyh Safiyyüddin ifa-dergâh›n›n manevi ve maddi varl›¤› oldu¤u düflünülmektedir.
5-Osmanl›lar›n sanayi tesisleri ve ticarethaneleri vakfa gelir kaydetmesi, yerleflme po-litikas› çerçevesinde bilinçli bir davran›fl olarak de¤erlendirilmektedir. Zira vak›flar›n var-l›¤›n›n, -Erdebil’de oldu¤u gibi- flehirlerdeki ticarethane ve sanayi tesislerinin faal olarak ifllemesini sa¤lad›¤› ve halî ve harab olmas›n›n önüne geçti¤i bilinmektedir. Nitekim fieyh Safiyyüddin vakf›na ait defter kay›tlar›nda, halî olanlardan çok daha fazla faal sanayi-ti-caret tesislerinin bulunmas› yukar›daki görüflü desteklemektedir. Üretim ve tisanayi-ti-caret tesis-lerinin faaliyetlerini sürdürmesinde, k›r kesimi gelirtesis-lerinin vakfa akmas›n›n etkisi de önemlidir. Bu suretle flehirdeki sanayi ve ticaret sürdürülebilmifl, bu olguya dayal› olarak flehrin mimari, ekonomik, kültürel ve sosyal geliflimi sa¤lanabilmifltir.
B
BEELLGGEELLEERR
Belge 1/a: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› flart› ve baz› gelirlerini gösteren orijinal belge
Belge 1/b: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› flart› ve baz› gelirlerini gösteren belge-nin metni
Evkâf-› fieyh Safiyyüddin ‹shak kaddes-Allahü s›rruhu el-aziz der nefs-i Erdebil. Ev-kâf-› mezbûr üslub-› evEv-kâf-› maziyye üzere mefruzü’l-kalem ve maktu’ü’l-kadem serbest olub avar›z-› divanîyye ve tekâlif-i örfîyye ve flakkâdan ve sâir sencü-vatdan min-külli’l-vücuh muaf ve müsellem olunmak üzere sebt-i defter olund›.
mukata’at-› der nefs-i flehr-i Erdebil ____________________________________ mukata’a-i bazar-› h›nta ve berk ve revgan ve piyaz ve penbe fûrufl, fi sene 96000 mukata’a-i bazar-› hallacân-› cedid, fi sene 14400
mukata’a-i boyahane der flehr-i mezbur, fi sene 132000
mukata’a-i boyahane ve kasaphane der karye-i fiimasi, fi sene 24000 mukata’a-i bazar-› hallacân-› atik, fi sene harab
mukata’a-i bazar-› sitr, fi sene harab
mukata’a-i ka¤›dhane der flehr-i m., fi sene harab mukata’a-i kasaphane der flehr-i m., fi sene harab mukata’a-i dabirhane der flehr-i m., fi sene harab mukata’a-i cemaat-i sellahân der flehr-i m., fi sene harab mukata’a-i zehebaban der flehr-i m., fi sene harab mukata’a-i cemaat-i hallacân der mahalle-i Pir harab mukata’a-i meydan-› cüllah fi sene harab
mukata’a-i kannâd Masum Beg ber-vechi hemam fi sene harab
icarât-› der flehr-i mezbûr ____________________________________________ hamam der kurb-› asiyab, bab 1, harab
hamam-› Masum Beg der mahalle-i Tabar, bab 1, fi sene 6000 hamam-› Zahri der mahalle-i Tabar, bab 1, fi sene 15600
hamam-› Amiran Beg der mahalle-i Niyardebir, bab 1, fi sene 16000 hamam-› Han Ahmed Beg der mahalle-i Dervaze, bab 1, fi sene 9600 hamam-› Çelebi der mahalle-i Gumilan, bab 1, fi sene 24000
hamam-› Lulire? der mahalle-i Gumilan, bab 1, fi sene 9600 hamam-› meydan-› köhne, bab 1, fi sene 14400
karbansaray-› Safiabâd der mahalle-i Tabar, fi sene 36000 karbansaray-› Cedid el-meflhur Han Aflan, fi sene 84000 karbansaray-› Ahdasî, bab 1, fi sene 960
karbansaray-› Hayr›hane, bab 1, fi sene harab
karbansaray-› Ahdasi-i fiah Kubad, bab 1, fi sene harab karbansaray-› Çakakan, bab 1, fi sene harab
karbansaray-› Ahdasî der kurb-› hamam-› Çagakân harab karbansaray-› Çagakân nam-› di¤er Yektalu fûrufl harab karbansaray-› Hac› Niyazî, bab 1, fi sene 720
karbansaray-› fiah Kubad, bab 1, fi sene harab karbansaray-› Molla Mihnetî, bab 1, fi sene harab karbansaray-› Alahî, bab 1, fi sene 1440
karbansaray-›, Çagakân-› di¤er, bab 1, fi sene harab dekakin der Kaysere (Kayseriyye), bab 44, fi sene 23.400 icare-i Yekta ve Kaysere, bab 8, fi sene harab
icare-i B›çakç›lar, bab 5, fi sene harab ba¤-› Medrese, bab 1, fi sene harab ba¤-› Dühane fieyh Haydar, fi sene harab
ba¤-› Bayram Beg nam-› di¤er fiah Ba¤›, fi sene harab ba¤-› Saru Hoca (Havace), fi sene harab
ba¤-› Seydîkâri, fi sene harab
ba¤-› Ma’bere der mahalle-i Teke Mansur, fi sene harab
icare-i haneha-i der flehr-i mezbûr ___________________________________ hane-i fiehinflah Beg, bab 1, harab
hane-i Derunî, bab 1, harab
hane-i Camimî hane-i mezbûr, bab 1, harab ……..
hane-i Seyit Hamid Aybardan ?, bab 1, fi sene 600 hane-i A¤ayân der mahalle-i Niyardebir, bab 1, fi sene 480 hane der yed-i Mecid, bab 1, fi sene 240
yekün haneha-i vakf-› mezbur aded 26, mamur: 4 harab: 22 fi sene k›ymet 1440 icarât-› dekakîn ______________________________________________
dükkan der kurb-› asiyab der canib-i behrun, bab 30 dükkan der kurb-› asiyab der canib-i helvehane, bab 32 dükkan der bazarha-i kadim, bab 1
dükkan der bazarha-i cedid, bab 16 dükkan der canib-i mizan-› harir, bab 67
dükkan der canib-i Meydan der küçe-i Kariz, bab 64 dükkan der arasta-i Meydan, bab 49
dükkan der arasta-i Meydan-› sakinlü-i Dellal, fi sene dükkan der bazar-› hakkakân, bab 28
dükkan der bazar-› h›nta-i atik, bab 18 dükkan der bazar-› güllaç düz, bab 15 dükkan der bazar-› haddad, bab 27 dükkan der bazar-› muhayene veren, bab 19 dükkan der bazar-› keh(a) hân), bab 24 dükkan der bazar-› bakara ve berg, bab 22 dükkan der mahalle-i Kazru küçe, bab 17 dükkan der tarik-i mahalle-i Garb, bab 2 dükkan der mahalle-i Mücenlât?, bab 49 dükkan der kurb-› Han Safiabâd, bab 2
yekün dekakin bab 529, mamur 129, harab 400, fi sene ______120.000 icarât-› asiyabha der flehr ve kura der nahiye-i m.
asiyab-› Mirza Ahmed, bab 1,harab asiyab-› der karye-i Kelceran, bab 1 asiyab-› Çavufl, bab 1
asiyab-› ‹smail, bab 1 asiyab-› fieyh Hamid, bab 1
asiyab-› fiah Kubad der karye-i Giren, bab 1 asiyab-› K›z›l A¤aç, bab 1
asiyab-› der tarik-i mahalle-i Gurbetân, bab 1 asiyab-›der tarik-i karye-i Hecime, bab 1 asiyab-› der tarik-i karye-i Kemalabad, bab 1 asiyab-› fieyh fiah Beg, bab 1
asiyab-› Hamid der Kemalabad, bab 1 asiyab-› Ali Beg, bab 1
asiyab-› der karye-i Hasan Yaru, bab 1 asiyab-› Kadure-sir, bab1
asiyab-› Seyyid Masum Beg, bab 1
yekün icare-i asiyab beher 16 ma’mur, bab 2, harab bab 14, fi sene ____ 900 yekün mukata’at ve icarât gayr› ez harab el-yevm has›l-› flûd fi sene __ 626.460 Kaynak: BA, TD 896, s.1-3.
Belge 2/a: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› görevlilerine ait baz› flartlar› gösteren ori-jinal belge
Belge 2/b: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› görevlilerine ait baz› flartlar› gösteren bel-genin metni
Minha _______________________el-masarifât bi-cihet vezâif ve masârif-i imaret bi-cihet-i tevliyet, fi yevm k›ymet 150
bi-cihet-i naz›r-› vakf, fi yevm k›ymet 120 bi-cihet-i hitabet, fi yevm 60
bi-cihet-i imamet, fi yevm 60 bi-cihet-i vaiz, fi yevm 60
bi-cihet-i müderris, fi yevm k›ymet 60
bi-cihet-i huffâz, neferen 5, fi k›ymet 15, fi yevm k›ymet 75. Mescid-i flerifde beher Cum’a günlerinde muhikkinlere devr-i k›râat eyleye.
bi-cihet-i huffâz-› di¤er, neferen 5, fi k›ymet 15, fi yevm k›ymet 75. fieyh-i müflarü-nileyh türbesinde beher sabah Furkan-› Kerîm tilâvet eyleye.
bi-cihet-i eczahân, neferen 30, fi 2, fi yevm k›ymet 60. Beher sabah türbe-i flerifde eczâ tilâvet eyleye.
bi-cihet-i mu’arrif, fi yevm k›ymet 20. Beher Cum’a muhikkinlere tarif-i k›râat eyleye. bi-cihet-i muallim-i s›byan, fi yevm k›ymet 40
bi-cihet-i kayyim-i mescid-i flerif, neferen 3, fi 10, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i ferrafl-› türbe, neferen 2, fi 10, fi yevm k›ymet 20
bi-cihet-i türbedar, neferen 2, fi 15, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i katib-i evkaf, fi yevm k›ymet 80
bi-cihet-i cabi, neferen 2, fi 15, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i hazinedar-› türbe, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i haf›z-› kütüb, fi yevm k›ymet 20 bi-cihet-i katib-i kiler, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i vekil-i harç, fi yevm k›ymet 15
bi-cihet-i bevvab-› türbe, neferen 2, fi 15, fi yevm k›ymet 30 bi-cihet-i tabbah-› imaret, neferen 3, fi 15, fi yevm k›ymet 45 bi-cihet-i suyolc›, neferen 3, fi 15, fi yevm k›ymet 45
bi-cihet-i saka-i imaret, fi yevm k›ymet 5 beray-› baha-i flem’i-asel
fi yevm k›ymet k›yye
120 1 beray-› türbe
120 1 beray-› mescid
beray-› baha-i flem’i-revgan fi yevm k›ymet k›yye 40 1 beray-› türbe 40 1 beray-› mescid 80 2
beray-› baha-i flir-i revgan fi yevm k›ymet k›yye
30 1 beray-› türbe
30 1 beray-› mescid
60 2
beray-› baha-i has›r ve ferfl-i türbe ve mescid fi sene k›ymet 6.000
Yekün ______________________________ fi yevm _________k›ymet 1615 fi sene ________ k›ymet 577710
Belge 3/b: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› imareti masraflar›n› gösteren belgenin metni
beray-› masârif-i imâret H›nta beray-› florba beher yevm
keyl-i ‹stanbulî
aded 4, fi 60, k›ymet 240 fi sene k›ymet 84960
Revgan-› sade beray-› florba beher yevm
k›yye 8, fi 60, k›ymet 480 fi sene k›ymet 169920
H›nta beray-› nan-› aziz beher yevm
keyl-i ‹stanbulî
aded 8, fî 60, k›ymet 480 fi sene k›ymet 169920 Pirinç beray-› pilav
beher hafta k›yye 40 fi sene keyl-i ‹stanbulî 192, fi 90
k›ymet 17280
Revgan-› sade beray-› pilav beher hafta k›yye 10 fi sene k›yye 480, fî 60 k›ymet 28800
Ganem beray-› pilav beher hafta re’s 2 fi sene re’s 96 k›ymet 28800
Pirinç beray-› zerde beher hafta keyl-i ‹stanbulî 1 fi sene keyl 48, fi 90 k›ymet 4320
Asel beray-› zerde beher hafta k›yye 5 fi sene k›yye 240, fi 60 k›ymet 14400
a’feran beray-› zerde beher hafta dirhem 10 fi sene dirhem 480, fi 12 k›ymet 5760
berk
beher yevm k›yye 10, fi 3 fi sene k›ymet 10620
Hatab
beher yevm batman-› Tebrizî 200 fi sene batman 70800 k›ymet 212400 Yekün ____________ fi sene k›ymet 747180 Kaynak: BA, TD 896, s.57.
Belge 4/a: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› gelirleri toplam›n› gösteren belgenin ori-jinali
Belge 4/b: fieyh Safiyyüddin-i Erdebilî vakf› gelirleri toplam›n› gösteren belgenin met-ni
el-mecmû _________________________________ mukata’at ve bâ-ruy-› kurrahâ der nevahi-i mezkûrân
fi sene _____________ k›ymet 1401495 Kaynak: BA, TD 896, s.56.
beray-› vezâif-i mescid-i Pir Abdulmelik mahalle-i Niyardebir der nefs-i Erdebil vazife-i imam ve hatibi fi yevm k›ymet 30
vazife-i müezzin, nefer 2, fi 10, fi yevm k›ymet 20 vazife-i kayyim, fi yevm k›ymet 10
baha-i flem’i-revgan, fi yevm k›ymet 20
yekun fi yevm _____________ k›ymet 80 fi sene _____________k›ymet 28.320 Kaynak: BA, TD 896, s.57.
Belge 5/a: Pir Abdulmelik Mescidi görevlilerine ait gündelikleri gösteren belgenin ori-jinali
Belge 5/b: Pir Abdulmelik Mescidi görevlilerine ait gündelikleri gösteren belgenin metni
Belge 6/a: ‹manî Mescidi görevlilerine ait gündelikleri gösteren belgenin orijinali
beray-› vezâif-i mescid-i ‹manî an mahalle-i Tabar der nefs-i Erdebil vazife-i imam ve hatibi fi yevm k›ymet 30
vazife-i müezzin, nefer 2, fi 10, fi yevm k›ymet 20 vazife-i kayyim, fi yevm k›ymet 10
baha-i flem’i-revgan, fi yevm k›ymet 20
yekun fi yevm ______________ k›ymet 80 fi sene _____________k›ymet 28.320 Kaynak: BA, TD 896, s. 57.
T
TAABBLLOOLLAARR
Belge 7/a: Vakf›n masraf giderleri ve
Cem’an el-masârifât __________________________________________________ fi sene _________________ k›ymet 1381530
el-bak›yye radd-bad-› vakf fi sene ______________k›ymet 19965
V
Vaakk››ff ggeelliirrlleerriinniinn NNaahhiiyyeessii KKaazzaass›› KKööyy ssaayy››ss›› GGeelliirrii//YY››llll››kk
ççeeflfliittlleerrii ((AAkkççee))
Mukata’a ve icâreler9
Erdebil flehri Erdebil - 630.340
Resim ve öflürler Erdebil Erdebil 72 519.540
Serab Erdebil 9 156.788
Miyane Germerûd 2 33.500
Pervane Germerûd 5 67.215
Toplam 88 1.407.38310
Kaynak: BA, TD 896, muhtelif sahifeler T
Taabblloo 11:: Vakf›n toplam gelir dökümü (Akçe)
eell--mmaassâârriiffââtt bbee--cciihheett--ii vveezzââiiff vvee mmaassrraaff--›› iimmaarreett ffîî sseennee AAkkççee
masârif-i vezâif-i türbe ve mescid 577.710
masârif-› imaret 747.180
vezâif-i mescid-i Pir Abdulmelik 28.320
vezâif-i mescid-i ‹manî 28.320
cceemm’’aann eell--mmaassâârriiffââtt 11..338811..553300 Kaynak: BA, TD 896, s.57
T
Taabblloo 22:: Vakf›n toplam masraf dökümü (Akçe)
9
Defterde; “Mukata’ât ve icârât gayr› ez harab el-yevm sad›l-› flûd fi sene 626.460” akçe olarak kay›tl›d›r. 10
Defterde; Erdebil flehir merkezindeki Mukata’a ve icareler 626.460 akçe, Erdebil kazas›na ba¤l› merkez nahiyesi 517.540 akçe, Erdebil kazas›na ba¤l› Serab 156.780 akçe, Germerûd kazas›na ba¤l› Miyane ve Per-vane nahiyelerinin birlikte 100.715 akçe olmak üzere toplam 1.401.495 akçe olarak kay›tl›d›r.
G
Geelliirr nneevvii MMiirrîî VVaakk››ff TTooppllaamm MMiirrîî %% VVaakk››ff %% TTooppllaamm %% fi
fieehhiirr ggeelliirrlleerrii 74.325 630.340 704.665 10,55 89,45 100 K
K››rr ggeelliirrlleerrii 3.432.499 777.043 4.209.542 81,54 18,46 100 T
Tooppllaamm 3.406.824 1.407.383 4.814.207 70,77 29,23 100
T
Taabblloo 33:: Erdebil sanca¤›n›n gelir toplam› (Akçe)
K
Kööyyüünn AAdd›› GGeelliirrii KKööyyüünn AAdd›› GGeelliirrii KKööyyüünn AAdd›› GGeelliirrii
Abdalabâd 9000 Naklat 19000 Sabalan 15000
fialg›n 25200 fieyh Ahmedlü 13500 Mezra’abâd 9215
Evenlik 14500 Garip Dost 8600 Türkman 20900
Bicend 40200 Candarc› 21500 Ender-ab 23660
T
Tooppllaamm 222200..227755 aakkççee T
Taabblloo 44;; TD 902’ye göre vakf›n gelirleri (Akçe)
N
Neevvii MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Bazar-› hallacân-› atik fiehir merkezi Harap
Bazar-› hallacân-› cedid fiehir merkezi 14400
Bazar-› h›nta, berg, revgan, fiehir merkezi 96.000
piyaz, penpe fîrufl
Bazar-› sitr fiehir merkezi Harap
Boyahane fiehir merkezi 132000
Boyahane ve kasaphane fiimaspî köyü 24000
Cemaat-i hallacân fiehir: Pir Mahallesi Harap
Cemaat-i sellahân fiehir merkezi Harap
Dabirhane fiehir merkezi Harap
K⤛thane fiehir merkezi Harap
Kannâd Masum Beg fiehir merkezi Harap
Kasaphane fiehir merkezi Harap
Meydan-› cüllah fiehir merkezi Harap
Zehebabân fiehir merkezi Harap
T
TOOPPLLAAMM 226666440000
T
A
Add›› MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Amiran Beg Niyardebir 16.000
Çelebi Gumilan 24.000
Han Ahmed Dervaze 9.600
Kurb-› asiyab Harap
Lulire Gumilan 9.600
Masum Beg Tabar 6.000
Meydan-› Köhne 14.400
Zahrî Tabar 15.600
T
TOOPPLLAAMM 9955220000
T
Taabblloo 66:: TD 896’ya göre vakf›n hamamlardan al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
A
Add›› MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Ahdasî 960
Ahdasî Hakkakân hamam› kurbunda Harap
Ahdasî-i fiah Kubad Harap
Alahî 1.440
Cedid/Han Salsan 84.000
Çagekân Harap
Çagekân-› di¤er Harap
Hac› Niyazi 720
Hay›rhane Harap
Molla Mihneti Harap
Safîabâd Tabar 36.000
fiah Kubad Harap
Yektalu furîfl/Hakkakân Harap
T
TOOPPLLAAMM 112233112200
T
Taabblloo 77:: TD 896’ya göre vakf›n kervansaraylardan al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
A
Add›› AAddeeddii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
B›çakç›lar 5 Harap Kayseriyye 44 23.400 Yekta-Kayseriyye 8 Harap T TOOPPLLAAMM 5577 2233..440000 T
Taabblloo 88:: TD 896’ya göre vakf›n çarfl› içerindeki dükkânlardan al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
A
Add›› MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii AdAdeeddii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Arasta-i Meydan 49
Arasta-i Meydan-› sakinlü-yi Dellal
-Bazar-› bakara ve berg 22
Bazar-› cedid 16
Bazar-› hakkakân 28
Bazar-› güllaç-dûz 15
Bazar-› haddad 27
Bazar-› h›nta-i atik 18
Bazar-› kadim 21
Bazar-› kehhân 24
Bazar-› muhayene veren 19
Canib-i behrun kurb-› asiyab 30
Canib-i helvahane kurb-› asiyab 32
Canib-i Meydan kuçe-i Kariz 64
Canib-i mizan-› harir 67
Dekakin kuçe-i Kazru 17
Mahalle-i Mücanlât ? 49
R›za Han Beg 30
Safiabâd kurb-› Han 2
Tarik-i mahalle-i Garp 2
T
TOOPPLLAAMM1111
1 12200..000000 T
Taabblloo 99:: TD 896’ya göre vakf›n pazar, arasta ve münferit mahallerdeki dükkânlardan al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
A
Add›› MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii AdAdeeddii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Bayram Beg/fiah Ba¤› 1 Harap
Duhane 1 Harap
Ma’bera Teke Mansur 1 Harap
Medrese 1 Harap
Saru Hoca 1 Harap
Seydikârî 1 Harap
T
TOOPPLLAAMM 66
T
Taabblloo 1100:: TD 896’ya göre vakf›n ba¤lardan al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
11
A
Add›› MMeevvkkiissii// AAddeedd GGeelliirrii// AdAd›› MMeevvkkiissii// AAddeedd GGeelliirrii// M
Maahhaalllleessii YY››llll››kk MMaahhaalllleessii YY››llll››kk
((AAkkççee)) ((AAkkççee))
A¤aber 1 Harap Mansur 1 Harap
A¤ayân Niyardebir 1 480 Mehmed Safî 1 Harap
Ali Kul› 1 Harap Mehuce 1 Harap
Arslan 1 Harap Mihiman 1 Harap
Ayuc› 1 Harap Mir Kaziz 1 Harap
Camimî 1 Harap Muhtar 1 240
Cebu Ali 1 Harap Sami-abâd 1 Harap
Derunî 1 Harap Seyyid 1 600
Mehmed Aybardân
Dervifl 1 Harap fiehinflah Beg 1 Harap
Gurbetan 1 Harap fiehnagân 1 Harap
Hac› Gökçe 1 Harap Teke Mansur 1 Harap
Halife Ziver 1 Harap Uzun Oluk 1 Harap
Asiyab kurbunda 1 Harap Ya¤manfla’ad 1 Harap
Kazavlu mahallesi Kazavlu 1 Harap TTOOPPLLAAMM 2626 113322001122
T
Taabblloo 1111:: TD 896’ya göre vakf›n hanelerden al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
A
Add›› MMeevvkkiissii//MMaahhaalllleessii AdAdeeddii GGeelliirrii//YY››llll››kk ((AAkkççee))
Ali Beg 1
Çavufl 1
Gurbetân tarik-i mahalle-i Gurbetan 1
Hamid karye-i Kemalabâd 1
Hasan Yaru karye-i Hasan Yaru 1
Hecime tarik-i karye-i Hecime 1
‹smail 1
Kaduresir 1
Kelceran karye-i Kelceran 1
Kemalabâd tarik-i karye-i Kemalabâd 1
K›z›l A¤aç 1
Mirza Ahmed 1
Seyyid Masum Beg 1
fiah Kubad karye-i Giren 1
fieyh Hamid 1 fieyh-flah Beg 1 T TOOPPLLAAMM1133 1 166 990000 T
Taabblloo 1122:: TD 896’ya göre vakf›n de¤irmenlerden al›nan icâre gelirlerinin da¤›l›m› (Akçe)
12
Defterde hane dökümü; beher: 26, ma’mur: 4, harab: 22, fi sene: 1440 fleklindedir (s.2). 13
Kelceran-› Ulya Erdebil 24 1200 11 275 37 666 64 768 12 72 fiimaspi Erdebil 25 1250 12 300 22 396 26 312 3 18 Kaldigân Erdebil 11 550 2 50 6 108 7 84 - -Zerdeli Erdebil 13 650 4 100 10 180 17 204 8 48 Mandikan Erdebil 4 200 2 50 2 36 1 12 - -Çeçin Erdebil 16 800 6 150 22 396 24 288 7 42 Niyar Erdebil 11 550 8 200 32 576 38 456 16 96 Küredil Erdebil 10 500 2 50 7 126 9 108 4 24 Zerenas Erdebil 2 100 - - -
-Yanan/Mir Afluk Erdebil 2 100 - - 3 54 - - -
-Cibrabâd/Cibral Erdebil 1 50 - - -
-Yusuf Aturî/
Molla Yusuf Erdebil 1 50 - - -
-Hasan Bazuk Erdebil 2 100 - - 6 108 2 24 -
-Ç›z›k/Gezen Erdebil 7 350 - - 6 108 3 36 1 6
Nüvedesir Baban Erdebil - - - - 4 72 - - -
-Beg K›rk-bulak Erdebil 16 800 11 275 18 324 36 432 15 90
Merenî Erdebil 20 1000 6 150 22 396 26 312 11 66
Gözüm-çeflme Erdebil 5 250 - - 3 54 1 12 -
-Debre-ruzk Erdebil 9 450 - - 4 72 4 48 2 12
Suhma Erdebil 17 850 - - 17 306 5 60 2 12
Ba¤rabâd Erdebil 8 400 - - 3 54 4 48 -
-Hir ve k›fllak Erdebil 5 250 6 150 3 54 7 84 2 12
Alar›k Erdebil 8 400 11 275 28 504 10 120 2 12 Mihmandusen-i Erdebil 9 450 1 25 6 108 3 36 - -küçük Canzanik/Koyluga Erdebil 20 1000 12 300 49 882 52 624 28 168 fiahma/fiamiyan Erdebil 17 850 1 25 3 45 8 96 3 18 Baruk Erdebil 26 1300 4 100 33 594 36 432 20 120 Ahug›n/A¤miyan Erdebil 9 450 6 150 11 198 18 316 7 42 Huflkerûd Erdebil 1 50 2 50 5 90 6 72 1 6 Ruvire Dizek/ 3 150 8 200 6 108 5 60 4 24 Konakk›ran Erdebil
fieyh Ahmedlü Erdebil 4 200 4 100 6 108 5 60 -
-Metedar Erdebil 6 300 2 50 14 252 11 132 5 30
T
TOOPPLLAAMM EErrddeebbiill 331122 1155660000 112211 33002255 338888 66998844 442288 55113366 115533 991188
T
Taabblloo 1133:: TD 896’ya göre vakf›n çift resmi sistemine tabi olan köylülerden al›nan resim gelirlerinin da¤›l›m› (Say›-Akçe)
Ç
ÇSS AAkkççee NNÇÇSS AAkkççee BBSS AAkkççee CCSS AAkkççee MMSS AAkkççee K
Veküfl Serab 8 400 - - 19 342 10 120 10 60 Ender-ab Serab 20 1000 - - 28 504 30 360 9 54 Abdalabâd Serab 7 350 - - 6 108 4 48 2 12 fialg›n Serab 20 1000 1 25 6 108 7 84 9 54 A¤miyan Serab 8 400 2 50 6 108 2 24 - -Mehnib Serab 6 300 - - 9 162 3 36 2 12 Candarc›c›/ Serab 17 850 4 100 13 234 11 132 8 48 Kendüvan Bicend Serab 30 1500 2 50 82 1476 35 420 23 138 T TOOPPLLAAMM SSeerraabb 111166 55880000 99 222255 116699 33004422 110022 11222244 6633 337788 Evenlik Miyane 8 400 2 50 12 216 5 60 6 36 Naklat Miyana 10 500 4 100 12 216 2 24 12 72 TOPLAM Miyane 18 900 6 150 24 432 7 84 18 108
fieyh Ahmedlü Pervane 7 350 1 25 2 36 1 12 9 54
Garip Dost Pervane 1 50 1 25 5 90 - - 3 18
Sabanan/Sabalan Pervane 9 450 2 50 17 306 5 60 3 18 Mezra’abâd Pervane 6 300 2 50 12 198 4 48 9 54 Türkman Pervane 17 850 9 225 17 306 9 108 14 84 TOPLAM Pervane 40 2000 15 375 53 954 19 228 38 228 G GEENNEELL TTOOPPLLAAMM 448866 2244330000 115511 33777755 663344 1111441122 555566 66667722 227722 11663322 Ç
ÇSS AAkkççee NNÇÇSS AAkkççee BBSS AAkkççee CCSS AAkkççee MMSS AAkkççee K
T
Taabblloo..1144:: TD 896’ya göre vakf›n tar›m ürünlerinden al›nan vergi gelirlerinin da¤›l›m› (Kile-Akçe) Bostan Sir ve Keten ve Meyve Kile Akçe Kile Akçe Kile Akçe Kile Akçe (Akçe) Piyaz-A Yonca-A Kile Akçe Kile Akçe (Akçe) Ahug›n/A¤miyan Erdebil 130 5200 65 1950 2 6 520 13 260 150 100 130 10 600 -Alar›k Erdebil 170 6800 85 2550 3 4 680 17 340 200 120 160 ---Ba¤rabâd Erdebil 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 100 100 8 0 8 480 -Baruk Erdebil 300 12000 150 4500 6 0 1200 30 600 200 100 150 30 1200 -Beg K›rk-bulak Erdebil 300 12000 150 4500 6 0 1200 30 600 300 150 300 ---Canzanik/ Koyluga Erdebil 320 12800 160 4800 6 4 1280 32 640 200 150 320 32 1920 -Çeçin Erdebil 250 10000 125 3750 5 0 1000 25 500 300 200 300 ---Ç›z›k/Gezen Erdebil 100 4000 50 1500 2 0 400 10 200 100 100 100 ---Debre-ruzk Erdebil 100 4000 50 1500 2 0 400 10 200 150 120 100 10 600 -Hir ve k›fllak Erdebil 100 4000 50 1500 2 0 400 10 200 150 120 100 10 600 -Huflkerûd Erdebil 20 800 10 300 4 8 0 2 40 20 10 20 1 6 0 -Kaldigân Erdebil 150 6000 75 2250 3 0 600 15 300 200 300 200 ---Kelceran-› ulya Erdebil 450 18000 225 6750 9 0 1800 45 900 1500 800 450 ---Küredil Erdebil 150 6000 75 2250 3 0 600 15 300 100 80 100 ---Mandikan Erdebil 70 2800 35 1050 1 4 280 7 140 150 120 100 ---Merenî Erdebil 300 12000 150 4500 6 0 1200 30 600 300 160 300 ---Metedar Erdebil 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 100 50 80 4 240 -Mihmandusen-i küçük Erdebil 130 5200 65 1950 2 6 520 13 260 100 80 150 ---Niyar Erdebil 200 8000 100 3000 4 0 800 20 400 300 300 200
---Ruvire Dizek/ Konakk›ran
Erdebil 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 100 100 8 0 4 240 -Suhma Erdebil 200 8000 100 3000 4 0 800 20 400 150 120 200 20 1200 -fiahma/fiamiyan Erdebil 180 7200 90 2700 3 6 720 18 360 150 100 180 18 1080 -fieyh Ahmedlü Erdebil 70 2800 35 1050 1 4 280 7 140 50 20 70 3 180 -fiimaspi Erdebil 350 14000 175 5250 6 0 1200 35 700 1000 1200 350 ---Zerdeli Erdebil 180 7200 90 2700 3 6 720 18 360 200 300 200 ---TOPLAM Erdebil 4460 178400 2230 66900 882 17640 446 8920 6270 5000 4420 150 8400 -Abdalabâd Serab 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 300 -200 -8 1 60 100 A¤miyan Serab 100 4000 50 1500 2 0 400 10 200 300 -200 -10 200 -Bicend Serab 400 16000 200 6000 8 0 1600 40 800 800 -600 -40 800 -Candarc›/ Kendüvan Serab 200 8000 100 3000 4 0 800 20 400 400 -500 -20 400 -Ender-ab Serab 220 8800 110 3300 4 4 880 22 440 600 -500 -22 440 -Mehnib Serab 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 300 -200 -8 1 60 200 fialg›n Serab 250 10000 125 3750 5 0 1000 25 500 500 -300 -25 500 -Veküfl Serab 120 4800 60 1800 2 4 480 12 240 300 -300 ---TOPLAM Serab 1450 58000 725 21750 290 5800 145 2900 3500 -2800 -133 2660 300 Erzen Kuflne Mercimek Zekerek Köy Ad› N ahiye H›nta fiair
Evenlik Miyane 120 4800 60 1800 2 4 480 12 240 300 -200 -12 240 -Naklat Miyana 150 6000 75 2250 3 0 600 15 300 300 -300 -15 300 -TOPLAM Miyane 270 10800 135 4050 5 4 1080 27 540 600 -500 -27 540 -Garip Dost Pervane 80 3200 40 1200 1 6 320 8 160 200 -120 8 480 8 1 60 -Mezra’abâd Pervane 70 2800 35 1050 1 4 280 7 140 250 -3 0 -7 140 -Sabanan/Sabalan Pervane 150 6000 75 2250 3 0 600 15 300 200 -1 5 3 00 -fieyh Ahmedlü Pervane 150 6000 75 2250 3 0 600 15 300 200 -200 -15 300 -Türkman Pervane 220 8800 110 3300 4 4 880 22 440 200 -200 ---TOPLAM Pervane 670 26800 335 10050 134 2680 67 1340 1050 -550 8 480 45 900 -6750 270000 3425 102750 1360 27200 685 13700 11420 5000 8270 158 8880 205 4100 300 GENEL TOPLAM Bostan Sir ve Keten ve Meyve Kile Akçe Kile Akçe Kile Akçe Kile Akçe (Akçe) Piyaz-A Yonca-A Kile Akçe Kile Akçe (Akçe) Erzen Kuflne Mercimek Zekerek Köy Ad› N ahiye H›nta fiair
