W - P T
DERYA GİBİ BİR DENİZCİ
PİRÎ REİS
Orhan Duru
V
iyana’nın 100 kilometre kadar kuzey-batısında o- vaya egemen Schloss Greillenstein adlı şato’nun bir salonunda değerli sayı lan bir harita asılı. Artık müze haline getirilmiş olan bu şato Kufstein ailesine ait. 1629 yılında Viyana'dan kalkıp T una nehri üzerinden gemilerle İstanbul’a giden büyükelçi kont Hans Ludwig von Kufstein, birlikte götürdü ğü ressamlara genç IV. Murat’ın ve annesinin insan büyüklüğünde tablo larını yaptırmış ve orada satın aldığı bir haritayla dönmüştü yurduna. Bu harita Piri Reis'in 1513 yılında yaptığı öne sürülen dünya haritasının bir kopyasıydı. Orjinalinden, 70-80 yıl sonra yapılmış olsa da ilginç bu kopya. Çünkü ünlü Türk denizcisi ve haritacısı Piri Reis’in ceylan derisi üzerine çizdiği dünya haritasının orjinalinin sadece yarısı var elimizde, Topkapı Sarayında. O da Afrika’nın bir bölümü ile Amerika kıyılarını gösteri yor. Dünyada bilinen en eski Amerika haritası. Kont Kufstein’ın o dönemde böyle bir haritanın kopyasını İstanbul’ da bulabilmesi iki olayı kanıtlıyor. Öncelikle Piri Reis’in dünya haritası nın aradan zaman geçmesine karşın önemini yitirmediğini, ayrıca o çağ larda İstanbul’da harita yapımcılığının sürdürüldüğünü.Nitekim Evliya Çele bi de 17.yüzyılda İstanbul’da 10 pusulacı dükkanı, 15 kum saati yapımcısı ve 8 dükkan haritacı esnafı bulunduğunu yazıyor. Haritacıların çoğu da Latince biliyordu. Bunlar“
Pirî Reis’in önemi sadece
dünya haritasından kaynak
lanmıyor. Bir de “Kitab ı Bah
riye” adlı yapıtı var ki bunda
tüm Akdeniz kıyılarını, kentle
riyle, adaları ve dağlarıyla
çizilmiş buluyoruz.
”ürettiklerini denizcilere satıyorlar ve böylece geçiniyorlardı.
Pirî Reis'in dünya haritası ya da elimize kalan orjinal parçası bilim tarihi açısından önemli. Piri Reis haritasını küresel biçimde yapmış. Sanki bugün okullarda kullandığımız
bir yeryüzü küresini görmüş de bunu düz bir alana yaymış gibi. Oysa bilim tarihlerine göre bu çeşit küresel dünya haritalar çok daha sonraları, yaklaşık bir yüzyıl sonra çıkıyor ortaya. Bu çeşit yeryüzü kürelerinin o çağda Portekizliler tarafından yapıl dığını öne sürenler de var. Ama kanıtlanmış değil. Bu açıdan Piri Reis’in dünya haritası şaşırtıyor insanı.
Ayrıca Piri Reis kaynaklarını saklamıyor. Tam bir bilim adamı anlayışı ile açıklıyor bunları. Kendi haritasını yapmadan önce 20 kadar başka haritadan yararlandığını, Por tekizlilerin "portulan” adı verilen haritaları ile Arapların “ Caferiye" denilen haritalarını incelediğini, Am e
rika kıyılarına yaptığı gezilerden sonra Colombus’un yaptığı haritaların da kendisine geldiğini ve bunlardan yararlandığını da açıklıyor. Haklı olarak kendini de övüyor ve "bu çağda bu haritanın benzeri yoktur” diyor. Pirî Reis, haritasının bir köşe sinde Colombus gezilerinin çok gerçekçi bir öyküsünü de anlatıyor. Bu haritaların Piri Reis’in eline nasıl geçtiğini de gene ondan öğreniyoruz. Amcası Kemal Reis’in tutsağı olan bir İspanyol Denizcisinin üç kez Colom bus ile Amerika’ya gittiğini, başların dan geçenleri anlattığını biliyoruz. Colombus, Amerika'ya dört gezi yapmış ve bunlardan üçüncüsünün bitiminde bulduğu yerleri gösteren bir harita çizdirmişti. Bu haritanın Piri Reis’in eline geçtiği anlaşılıyor.
21 - PiriReis'in haritalarında Tunus kenti
22 Osmanlı donanmasının en çok kullandığı çeklirl tipi. Bu çektiriler 26-36 arasında değişen kürekten oluşurdu.
T The war galley most frequently used by the Ottoman fleet. These types consisted ot 26-36 oars.
Piri Reis’in yaşadığı dönem, Türk denizcilerinin Akdeniz’e egemen ol duğu bir dönem. Dünya haritasında Afrika'nın Batı'ya yani Okyanus’a bakan bölümünde Türkçe coğrafya adları buluyoruz: Babadağı, Akburun, Yeşil Burun, Kızıl Burun, Altın Irmağı, Güzel Körfez, Kozluk Burnu gibi... Aynı durum Piri Reis'in Akdeniz için çizdiği haritalardada'var.
Piri Reis’in önemi sadece dünya haritasından kaynaklanmıyor. Bir de
" Kitab-ı Bahriye” adlı yapıtı varki' bunda tüm Akdeniz kıyılarını, kentle riyle, adaları ve dağlarıyla çizilmiş buluyoruz. Yüzyıllar boyu Akdeniz’e açılan denizeller kılavuz olarak bu kitabı kullandılar. Bu kitapta o çağ denizcilerinin gereksinim duyabile
cekleri herşey gösteriliyor. Kıyıya yakın tuzlalar, kuyular, suları içilebile- cek kaynaklar, deniz altındaki gizli kayalar ve başkaları. Ayrıca nerede hangi köşeye demir atılabileceği,
hangi rüzgârda palamarı ne yönde bağlamak gerektiği, anlatılan her limanın özelliğine göre belirtiliyor.
Piri Reis, Gelibolu’da doğdu 1465-1470 yılları arasında. Kesin doğum tarihi bilinmiyor. Çağın önemli bir deniz üssü idi burası. Bir yazara göre Gelibolu'da doğan çocuklar timsah gibi su içinde büyürler, gemi sesleri onlara ninni gibi gelirdi. Beşikleri ise gemilerdi. Asıl adı
Muhiddin Piri idi. Babasının adı Hacı Mehmet. Amcası ünlü korsan Kemal Reis yaşamında etkin rol oynadı. Bu Kemal Reis 1481 yılında Eğriboz Adasında azap reisi oldu ve bir de “ kalite” donatarak korsanlığa başladı. Küçük Piri ise 11 yaşındayken Kemal Reis'in yanında denize açıldı. Böyle- ce çekirdekten denizci oldu. 1486 yılında amcası İle birlikte Cezayir’e geldi. Burada ispanya’dan kaçan Gırnata (Granada) müslümanlarını,
engizisyon'dan kaçan musevileri kur tarma işinde uğraştılar. Daha sonra Fransa, İtalya, ispanya kıyılarına akınlar düzenlediler. 1493 yılına kadar Batı Akdeniz ve Cezayir kıyılarında kaldılar. Piri, amcasının yanında yetişerek gemi yönetecek duruma yükseldi.
Piri Reis'in o korsanlık dönemiyle ilgili anılarını “ Kitab-ı Bahriye" de satır aralarında bulmak mümkün. Bunlar
26
dan bir bölümünü bugünün Türkçe- sine çevirip aktaralım. Bu olaylar Balear Adaları ile Güney Fransa kıyılarında geçiyor:
” ... Kaprera bir adadır. Türk dilinde
Keçi Adası derler. Limanı ise Santa Maryadır. Adı geçen Umanda bir gözcü kalesi vardır. O kaleyi merhum Kemal Reis ile bir defa feth eyledik. Ama şimdi gene adam koymuşlar dır... Mayorka Adasından Kalifigare poyraz üzerine 15 mildir. Bu Kalifiga- re, incirlik Bucağı demek olur. Umanı çok iyidir. Büyük gemiler girip çıkar. Hatta bir tarihte çuha yüklü yedi gemiyi denizden kova kova o limana koyduk. Ağzı dar ve iki taralı dik yamaç olduğu için içeri giremedik. Yerli halk üzerimize iki taraftan büyük taşlar uçurdular.. KavoFirmantora'ya 10 mil kadar uzaklıkta karayele karşı bir körfez vardır. Orada 11 yoldaşımız şehit oldu. Gafı! avlandık, karadan kâfir bastı...
Sicilya'da Terranova denilen bir yer ve kale vardır. O kaleyi merhum Kemal Reis ile fethine kalktık, rastgefmedi. Tulon'un güneydoğu sundaki adalara Türkler Üç Adalar derler. Fransa memleketinin o adaları ünlüdür. Kâfirlerin ticaret gemileri eksik olmaz. Merhum Kemal Reis'le adı geçen yerde üç gemiyi avladık. Oradan Tunusa geçirip sattık... Kemal Reis ile bir defa feth eyledik. Ama şimdi gene adam koymuşlar dır... Mayorka Adasından Kalifigare poyraz üzerine 15 mildir. Bu Kalifiga re, incirlik Bucağı demek olur. Umanı çok iyidir. Büyük gemiler girip çıkar. Hatta bir tarihte çuha yüklü yedi gemiyi denizden kova kova o limana koyduk. Ağzı dar ve iki tarafı dik yamaç olduğu için içeri giremedik. Yerli halk üzerimize iki taraftan büyük taşlar uçurdular.. KavoFirmantora'ya 10 mil kadar uzaklıkta karayele karşı bir körfez vardır. Orada 11 yoldaşımız şehit oldu. Gafil avlandık, karadan kâfir bastı...
Sicilya'da Terranova denilen bir yer ve kale vardır. O kaleyi merhum Kemal Reis ile fethine kalktık, rastgelmedi. Tulon’un güneydoğu sundaki adalara Türkler Üç Adalar derler. Fransa memleketinin o adaları
ünlüdür. Kâfirlerin ticaret gemileri eksik olmaz. Merhum Kemal Reis'le adı geçen yerde üç gemiyi avladık. Oradan T unu sa geçirip sattık...
Piri Reis'in korsanlık dönemi 1494 yılına kadar sürdü. O yıl amcası Kemal Reis, Cezayir korsanlarında Kara Haşan Reis birlikte İstanbul'a gidip devlet görevine girdiler. OsmanlI imparatorluğu denizlerde Venedik'le savaş durumundaydı. Donanma Ad riyatik kıyılarında Venediklilerle çar pışıyordu. Burada Modon Kalesi önünde verilen deniz savaşında Piri Reis yararlık gösterdi. Savaş sırasın da Venedik Amirali Tirevizani, bir ara Osmanlı Amirali Davut Paşa’nın baştardasına rampa etti, iki gemi savaşsa bir sorun olmazdı ama karşıt yönden gelen bir Venedik mavnası da Türk Komutanının gemisine borda edince, Davut Paşa iki ateş arasında kaldı, iki Venedik gemisi Davut Paşa’yı açığa doğru sürüklemeye başlamışlardı kİ Piri Reis gemisiyle yetişip Tirevizani’ye saldırdı. Böylece Davut Paşa’yı, belki de donanmayı kurtardı.
Piri Reis daha sonra Gelibolu'ya çekilip dünya haritasını ve “ Kitab-ı Bahriye"yi hazırladı. Dünya Haritasını 1513 tarihinde tamamladığı sanılıyor. Haritayı gören Yavuz Sultan Selim’in “Dünya ne kadar küçükmüş..” dediği söylenir. Kitab-ı Bahriye ise çok tutuldu. Bugün çeşitli Kütüphaneler de 29 el yazması var.
1550 yılında yaşlanmış durum dayken Kızıldeniz’e Donanma Komu tanı olarak atandı. Ümit Burnundan dolaşarak gelen Portekizliler Arap Yarımadasına ve Basra Körfezi dolaylarına saldırıyorlardı. Bunların engellenmesi gerekiyordu. Piri Reis Kızıldeniz de başarılı seferler yaptı. Bir ara Maskat Kalesini ele geçirdi. Ancak Basra Körfezine yaptığı sefer de talihi açık gitmedi. Burada Hürmüz Kalesini kuşattı, Portekiz gemilerinin geldiğini duyunca bazı gemilerini bırakıp Körfez dışına çıktı. Sis yüzün den gemileri dağıldı. Basra Valisi, Piri Reis’i suçlayıp İstanbul’a aleyhinde, haberler gönderdi. Sonuçta Mısır'a dönen Piri Reis’in boynu vuruldu. Tarih: 1554.
Koca denizcinin acıklı sonu, geriye bıraktığı yapıtların parlaklığını örtemiyor.
PİRİ REİS: A Sailor like an
ocean
Orhan Duru
A
valuable map hangs on the wall of the living room of the living room of a chateau called Schloss Greillenstein, (castle) 100 km. to the north west of Vienna. This castle, now transformed into a museum, belongs to the Rufstein family. Ambassador Count Hans Ludwig von Kufstein left Vienna in 1629 for Istanbul taking along a few painters who painted young Murat the IVth and his mother. Upon his return home, the count brought with him a map - a copy of the map climed to have been drawn by Piri Reis in 1513. Although it has been produced23 Günümüz haritalarını aratmıyacak ustalıkla bir çizim: Kıbrıs haritası
70 - 80 years after the original, it still is a interesting copy since only half of the original map made by the famed Turkish sailor and cartographer Piri Reis on-antelope skin has reached our timse and is exposed in the Topkapi Palace. This half shows only part of Africa and the shores of America. It is the oldest known map of America.
The fact that Count Kufstein was able to find such a map at those days is the evidence of two major events. Primarily, it shows that regardless of the time that went by, the world map of Piri Reis did not lose its significance and secondly that surveying existed in Istanbul in those days. In fact, Evliya çelebi cites that 10 compass selling shops, 15 sand watch manufacturing shops and 8 cartographers existed in Istanbul In the 17 the century. Most of these cartographers knew Latin and as a living they sold toteh sailors what they manufactured.
24 Kalite adı verilen yelkenli
▼ The sailboat named Kalite
25 Tüm denizcilerin yol rehberi Kitab-ı Bahriye'den Bozburun kıyıları.
▼ The coast ot Bozburun. from Kitab-ı Bahriye, the guide-book o l all sailors
The piece of Piri Reis’ world map which has survived until today is important from the point of view of the history of science. Piri Reis seems to have drawn this map spherically. It seems as though has has seen the globe models used at schools today and spread them on a plane surface, while maps drawn in this manner apepar only 100 years later accord ing to the history of science. Some say that in those days such world maps were drawn by the Portugese however there is no evidence. This is the reason why the map of Piri Reis leaves us in bewilderment. Also, Piri Reis makes not secret of his references. On the contrary, just like an ethical man of science, he lists all his references. He admits to have made use of about 20 other maps. Among these are the map of the Portugese called, “Portulan" and the map of the Arabs called "Caferiye”. He also states that following the trips he made to America, he gained
27 İskenderiye limanı ► The port ot Alexandria
26 Güney Amerika kıyıları
a The coasts ot South America.
access to the maps drawn by Colombus making use of them. He is not very humble when he says, "These maps have no peers in these days.”
In one corner of his map, Piri Reis also gives the realistic story of Colombus trips and tells us how he managed to get hold of these maps.
A Spanish sailor who became the prisoner of his uncle Kemal Reis had mentioned that he had been to America with Colombus 3 times. It is true that Colombus had m ade4 trips to America. At the end of the third, he had had a map drawn. It is understood that Piri Reis got hold of this particular map.
The times of Piri Reis were those when the Turkish sailors had control over the whole of the Mediterranean Sea. Turkish names such as Babadağı, Akburun, Yeşil Burun, Kızıl Burun, Altın Irmağı, Güzel Körfez, Kozluk Burnu, etc. appear on the west coast of Africa, that is the
30
part overlooking the ocean, of the world map. The same can be perceived on the map of the Mediterranean drawn by Piri Reis.
Pin Reis isnot just important for his map, but he also wrote a book called “ Katib-i Bahriye” * (Book of the Sea) where the shores of the Mediter ranean with all their details such as mountains, cities, islands, etc. are drawn and indicated. Seamen who sailed into the the Mediterranean used this book as theirguidein those days because every single detail such as salt mines close to the shores, wells, potable water sources, rocks at the bottom of the sea etc. were indicated. Also ports and their special features, where to anchor, which mooring ropes to be used for what wind etc. were also Indicated.
Piri Reis was born In Gallipoli sometime between 1465 and 1470. The exact date of his birth is not known. The region was an important maritime base at that era. According to one of the authors, children born in Gallipoli grow up in the water just like
28 Piri Reis haritalarından bir kalyon
a A galleon İr om the maps o l Piri Reis.
crocodiles. The sound of the ships is like a lullaby to them and theshipsare their cradles. His real name was Muhiddin Piri and his father’s Hadji Mehmet. His uncle was the notorious pirate Kemal Reis who later became the head of the pirates.
Young Piri first sailed with his uncle when he was only 11 years old. In 1486 he went to Algeria with his uncle where they worked at the rescue of Garanada Moslemsfleeing from Spain and Jews fleeing the inquisition.
They later raided the shores of France, Italy and Spain. They remained at the shores of Algeria until 1493. Following his apprenticeship with his uncle, Piri finally came to the position of managing his own ship
By reading between the lines, it is possible to learn about the times he spent as a pirate, in his book called "Kitab-i Bahriye". Let's glance at one part of this book. The incidents take place in the Balear islands and at the shores of France.
"... Kaprera is an island. It is called the ‘goat island’ in Turkish Santa Maria is its port. There is a watch tower in this port. We conquered that fortress once together with the deceased Kemal Reis. However now they have placed a watchman once more... When the north wind blows, it is 15 minitues from the island of Mallorca to Kalifigare. It has a very good port wehere large boats can sail in and out.At a certain date, we chased seven boats full of m erchan
29 Rüzgar Gülü
T The wind-rose.
30 Yabancıların yaygın olarak kullandığı yelkene dayanan kalyon.
a A galleon with sails, used extensively by the Europeans toreigners.
dise into this port. We could notget into the port as the entrance is too narrow with steep slopes at its both sides. The local people threw huge stones at us. Ten miles from Kavo Firmantora, there is a harbor facing the north west wind. There we lost eleven comrades in a combat because we were unprepared for a raid from the land side. There is a region called Terranova in Sicily with a fortress. We tried to conquer it with the deceased Kemal Reis however colud not succeed. The islands at the southeast of Toulon are called ‘the three islands’ by the Turks. These islands of the French country are very famous. Together with the deceased Kemal Reis we hunted three vessels in the said region, brought them to Tunisia and sold them there.
Piri Reis remained a pirate until 1494. That year, his uncle Kemal Reis and an Algerian pirate called Kara Hasan went to Istanbul and under took an official job. The Ottoman Empire was at warwith the Venetians. The navy was fighting the Venetians at the Adriatic Sea. Piri made himself useful at the battle that took place in front of the Modon Fortress. During the night, the Venetian admiral Tirevizani, anchored his ship to the vessel under the commard of Davut Paşa. There would have been no problem had onlythetwoshipsfought each other however a third one, a Venetian ship anchored the Ottoman vessel from the otherside leaving the Ottoman one under Davut Paşa’s command in a very bad situation. Piri Reis attcked Tirevizani just in time,
perhaps saving the hole navy from a defeat.
Piri Reis later retired to Gallipoli and prepared his map as well as his book “ Kitab-i Bahriye". He is thought to have completed his world map in 1513. It is said that Sultan Yavuz Selim, upon seeing this map, says, “How small the world is!..”. Kitab-i Bahriye became very popular. 29 hand written editions still exist in various libraries.
In 1550, when he was quite old, he was appointed as the Commander of the Navy to the Red Sea.The Portugese who sailed from the Cape of Hope were attacking the Arab peninsula and the Persian Gulf. These had to be perevented. Piri Reis was quite
successful in establishing order at the Red Sea. At a certain time, he also managed to conquer the Fortress of Maskat however was not as lucky during a war at the Persion Gulf. He beseiged the Ormuz Fortress how ever whenhe learned that Portugese vessels were approaching, he went out of the harbor leaving back some of his ships. Due to a fog, his ships were scattered. The Governor of the Gulf blamed Piri Reis for the defeat and sent a report against him to Istanbul. Finall, upon his return to Egypt in 1554, Piri Reis was sentenced to death.
Even the tragic end of this famed sailor cannot conceal the glitter of his masterpieces.
33
