[Son üç vezirden biri]

~r T -

26

ziriazamlarmdan, diğer bir ifade ile Sadrazamlarından artık kimse yoktur. Fakat Vezirlerinden ikisi

sağ bulunuyordu. Bu ikiden biri“

birkaç hafta önce öldüğü için tek bir Vezir hayatta kalmış oluyor ki, o da sayın Şerif Çerdaroğ’ u, yani eski vükelâdan ve eski Dar...

mat Mehmet Şerif Paşaiİff. Bu

defa öldüğünü telgrafların dünya­

nın dört köşesine bildirdikleri

zata gelince, Osmanlı devleti Ve­ zirlerinden olduğunu, belki ken­

disi de tamamen unutmuştu ve

keyfiyet akima geldikçe dudak­

larında ihtimal ki bir tebessüm

nice zamandır belirmekte idi; Bu zat. bu Osmanlı Veziri. Suu­

di Arabistan ve Hicaz Mei'ki

Majeste III. Abdülâziz’dir. Mısır Sultanı Hüseyin Kâmil’in ölü­ müyle bir Abdülâziz Müşiri, Hi­ caz Kralı Şerif Hüseyin ve eski Bulgar Kralı Ferdinanden ölüm­ leriyle II. Abdülhamid’in bir Ve­ ziri ve bir Müşiri vaktiyle öldük­ leri gibi İÜ. Abdülâziz’in bu defa vefatiyle de V. Mehmet devrinin bir Veziri ötmüş oluyor.

Bu münasebetle âdeta bir tarih kitabı hazırlamağa ve halen A- rabistan yarımadasının büyük bir kısmına sahip bulunan İbnissuut hanedanmın bütün mazisini hika­ ye etmeğe, elbette ki kalkışacak değilim.

Sade şu kadarım söyliyeyim ki,

bu hanedan İslâm dininde ciddî

bir inkılâp vücude getirmek iste­ yen bir miiçtehidin telâkkileriyle Arabistan’ın Osmanlı idaresi dı­ şında kalmış bir kısmından taşıp

Hicaz’a inmiş, Irak hudutlarına

dayanmış ve Mekke ile Medine’­ yi onun elinden kurtarmak iste­ yen padişah ve halife, yani II. Mahmut, bu işi kendi kuvvetiyle

başaramadığından henüz isyan

etmemiş bulunan Mısır Valisi

Mehmet Ali Paşadan istiane et­

miş, Kavalalı’nın kuvvetleri Hi­

caz’ı istirdat ettiği gibi çöl içer­ lerine eirİD Ibnissuut'ların asıl

OMA

»/iA

IA;

(f

/tfifc

/

aüüşktydo

û

46

fa ¿rnurt âTtiM

û

_{’ û/â}

J

| mülklerini de ele geçirmişti. Ve i İbnissuudlarm reisleri olan Ab- s dullah İbniâsuut’la oğulları ayak­

larına pranga vurulmuş olarak

Kaıhire’ye, oradan İstanbul’a ge­ tirilmişler, payitaht halkına tes­ hir edildikten sonra da boyunları

kesilip idam edilmişlerdi. Fakat

yıkılıp yakılan mülklerinde Os­

manlI idaresini kurmağı Mısır or­ dusu tabiî düşünmiyecek, Mısır'­ dan gelen sel çöllerden çekildik­ ten bir müddet sonra da haneda­ nın başka bir ferdi eski hâkimi­ yeti mütevazi bir ölçü dahilinde

yeniden kuracaktı. İbnissuutlar

birbirleriyîe çarpışa çarpışa ve

galip gelen kardeş veya amca

oğlu mağlûbu öldürüp yerini ala ala, zaman İl. Abdülhamit devri­

nin ortalarına kadar akıp gele­

cekti. Fakat 1896 da birden bü­ yük b'r felâket zuhur etmişti. Yi­

ne çöllerde kurulmuş bir başka

devlet taslağı, İbnirreşit’lerin

devleti, Sultan Hamit’ in himaye­ sine mazhar bulunuyor ve Os­ manlI padi&ahı îbnirreşit’leri İb- nissuut’lara karşı kullanmak şar­ tıyla açılan bir harpte İbnirrs- şitler büyük bir zafer elde etmiş­

lerdi. İbnissuut’larm o sıradaki

reisleri Abdurrahman, yanında

genç oğlu Obdiilâziz - yani bu

defa ölen Kral - bulunduğ'u

hnl-de mülkünü terkediyor, Kuveyt

Seyhiiğine sığınmak zorunda ka­ lıyordu: Küçücük Kuveyt o tarih­

te Basra vilâyetimizin resmen

bir kazası idi, vârisi şeyhine Os­

manlI devleti kaymakam sıfatı

vermiş buluyordu.

İngiltere'nin himaye ettiği Ku­ veyt’te mülteci hayat: sürüldüğü sırada Abdurrahman riyaset sıfat ve hakkım oğluna terketti. Ve bu mültecilik 1904 e kadar sürdük­ ten sonra. Sultan Hamit’in Ara­ bistan yarımadasındaki prestiji

ve hâkimiyeti Yemen İmamına

mağlûp olup vilâyet merkezi

San’a’yı kaybedişiyle büyük tür

sarsıntı geçirince Abdülâziz Kü-

veyt Şeyhinin ve İngiltere’nin

yardımlariyle çöle döndü, tbnir- reşit’lerle yeni bir savaşa girdi ve artık İstanbul’dan yardım gö­ remeden İbnissuudları mağlûp e- derek baba mülkünde hükümran olmağa başladı. Sultan Hamit bu hale boyun eğmek zorunda kal­ mıştı. .10 temmuz inkılâbını ta­ kip eden siyasi dağdağalar esna­ sında imparatorluk Arabistan iç­ lerine nüfuz siyaseti takip etmi- - yoceği iç'n Abdülâziz’ in yarlığı

, ve hâkimiyeti daha sonra da fark

takip ettiği intizar siyaseti saye­

sinde İstanbul’un dikkat ve en­

dişesini davet etmemeğe çok dik­

kat ediyordu. Arzettiği tehlike

ancak Balkan Harbi felâketleriy­

le Osmanlı İmparatorluğundaki

çöküntü başlayınca farkedilecek.

Çünkü Abdülâziz, İbnissuut bu

vaziyetten faydalanarak Basra

vilâyetinin Melikiyle hemhudut! olan Necid Sancağını hemen ka­ milen işgal edip Basra körfezine çıkacak, bu geniş sancaktan eli­ mizde bir iki limandan başka hiç toprak kalmayacaktı.

Fakat Osmanjı İmparatorluğu

o pek uzak Necid çölleri için bir tedip seferine girişebilecek halde

değildi ve Basra taraflarındaki

yarı müstakil şeyhlerin hâm.si

rolünde bulunan İngiltere ile bir

anlaşma müzakeresine girişmiş

bulunuyordu. Eski Sadrazam Hak

kı Paşa bu maksatla Londra’ya

yollanmıştı. Birinci Cihan Harbi­

ne iştirakimizden sonra Mekke

Emiri Şerif Hüseyin Paşa İngil­

tere tarafına gittikçe kayar ve

onun yardımıyla nihayet istiklâ­ lini ilân ederken, Abdülâziz tb- nissuut bir intizar vaziyetine gir­

di ve Osmanlı devletine karşı

düşmanca hiçbir harekette bu­

lunmadı. İşte bundan dolayı da

Osmanlı devletine hâkim olan İt­

tihat ve Terakki hükümeti Ab-

d'ülâziz’e zaten fiilen elinde bu­ lunan ve mülkü vaziyetine giren Necid k:t’asını bir vilâyet şek­ linde terk ve kendisine Vezir pa­ yesi tevcih ediyordu.

Bu tevcihin V. Mehmet Reşit

devrine tesadüf ettiğini, onun

imzasını taşıdığını hatırlıyorsam da tam tarihini hafızamda bulup

kaydedemedim. Bunun için eski

Takvimi Vakayı tozlu sahifeleri- nı karıştırmak icap ederdi ve bu­ na lüzum görmedim: Eski Vezir­ lerle Müşirler tâyindeki kıdemle­ rine göre herhangi bir alayda yer

almayacaklar, zaten do Majeste

III. Abdülâziz'in irtihalleriyle es­ ki devirlerden artık bir tek Vezir kalmış bulunmaktadır.

v

Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi