İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER ... İ ÇİZELGELER ... İİİ GRAFİKLER ...İV ÖZET...1 SUMMARY ...2 TEŞEKKÜR ...3 1.GİRİŞ ...4
2. KONU İLE İLGİLİ ÇALIŞMALAR ...7
3. MATERYAL VE YÖNTEM...9
3.1MATERYAL... 9
3.2YÖNTEM... 9
4. ARAŞTIRMA BÖLGESİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER...11
4.1.İLİN ÖZELLİKLERİ... 11
4.1.1.İlin Konumu... 11
4.1.2. BİTKİ ÖRTÜSÜ... 12
4.1.3.ARAZİ DAĞILIMI... 12
4.2.SOSYO-EKONOMİK YAPI... 13
4.2.1. Nüfus ... 14
4.3.EĞİTİM... 17
4.4.EKONOMİK YAPI... 18
4.5.SANAYİ... 19
4.6.İMALAT SANAYİ... 19
4.7.TARIMSAL ÜRETİM SİSTEMİ... 21
4.7.1. İşletme Yapısı ve Arazi Kullanımı ... 21
4.7.2. Üretim Tarzına Göre İşletmelerin Dağılımı... 23
4.7.3. İzmit’ te Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Çalışmaları... 25
4.7.4. Tarım Sektörünün Kocaeli İli Ekonomisindeki Yeri ... 26
4.7.5. Hayvan Sayıları ... 29
4.7.6. Büyükbaş Hayvan Sayısı ... 30
4.7.7. Küçükbaş Hayvan Sayısı ... 31
4.7.8. Hayvansal Üretim ... 32
4.7.9. Hayvansal Üretimi Oluşturan Alt Dalların GSH Değerleri ve Oranları ... 33
4.7.10. Hayvansal Üretim Değerlerinin Oranları... 34
4.8.TARIMSAL ÜRETİM DEĞERLERİ... 35
4.9.KOCAELİ İLİNDE BULUNAN SÜT TEŞVİK PRİMİ KAPSAMINDA YER ALAN SÜT İŞLETMELERİ... 36
4.10.KOCAELİ İLİNDE FAALİYET GÖSTEREN SÜT İŞLETMELERİNİN YILLIK ÜRETİM KAPASİTELERİ... 37
5.DÜNYADA SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ ÜRETİMİ VE DIŞ TİCARETİ ...39
5.1.SÜT ÜRETİMİ VE DIŞ TİCARETİ... 39
5.2.PEYNİR... 41
5.3.TEREYAĞI... 42
6. TÜRKİYE’ DE SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ ÜRETİMİ VE DIŞ TİCARET ...44
6.1.SIĞIR YETİŞTİRİCİLİĞİ... 45
6.2.SÜT SIĞIRCILIĞI... 46
6.3.SÜT... 46
6.4.PEYNİR... 49
6.6.TEREYAĞI... 51
7. ARAŞTIRMA VE BULGULAR...55
7.1.SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİNİN SATIN ALINDIĞI YERLER... 55
7.2.SÜT SATIN ALMA SIKLIĞI... 56
7.3.SATIN ALINAN SÜTÜN KULLANIM AMAÇLARI... 58
7.4.SÜTTE TERCİH EDİLEN AMBALAJ VE ÖZELLİKLER... 60
7.5.SÜT TERCİHİNDE KALİTE KAVRAMI... 60
7.6.SÜT SATIN ALMADA MARKA BİLİNİRLİLİĞİ... 61
7.7.SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SATIN ALIMINDA TERCİH EDİLEN FAKTÖRLER... 64
7.8.SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SATIN ALMADA TÜKETİCİ GELİRİNİN ETKİSİ... 71
7.9.SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ SATIN ALMADA EĞİTİM DÜZEYİNİN ETKİSİ... 71
8. SONUÇ VE ÖNERİLER...72
9. KAYNAKLAR ...76
ÇİZELGELER
ÇİZELGE 3.2.TÜRKİYE VE KOCAELİ’DE SOSYO EKONOMİK STATÜ GRUPLARIN DAĞILIMI... 10
ÇİZELGE 4.1.ALT BÖLGELER KAPSAMINDAKİ İLÇELER... 11
ÇİZELGE 4.1.3.TÜRKİYE,KOCAELİ VE KOCAELİ ALT BÖLGELERİNDE ARAZİLERİN DAĞILIMI (HA) ... 13
ÇİZELGE 4.2.1.TÜRKİYE VE KOCAELİ’NDE SAYIM YILLARINA AİT NÜFUS DEĞERLERİ... 14
ÇİZELGE 4.3.1.TÜRKİYE’DE (1999–2000DÖNEMİ) VE KOCAELİ’NDE (2000/2001DÖNEMİ)ÖĞRETMEN, ÖĞRENCİ VE OKUL SAYILARI(1999–2000DÖNEMİ). ... 17
ÇİZELGE 4.3.2.KOCAELİ İLİNDE OKUR-YAZARLIK VE EĞİTİM DURUMUNA GÖRE NÜFUSUN DAĞILIMI... 18
ÇİZELGE 4.6.İLİMİZDEKİ SANAYİ KURULUŞLARININ MESLEK GRUPLARINA GÖRE DAĞILIMI... 21
ÇİZELGE 4.7.İŞLETME BÜYÜKLÜĞÜNE GÖRE İŞLETME SAYILARI VE İŞLENEN ARAZİ MİKTARLARI 1991YILI GENEL TARIM SAYIMI)... 22
ÇİZELGE 4.7.1.TÜRKİYE’DE VE KOCAELİ’NDE YASAL DURUMLARINA GÖRE İŞLETME SAYILARI VE DAĞILIMI... 23
ÇİZELGE 4.7.2.İŞLETME BÜYÜKLÜKLERİ BAZINDA GENEL ÜRETİM TARZINA GÖRE İŞLETMELERİN DAĞILIMI... 24
ÇİZELGE 4.7.3.İL GENELİNDE ALT GRUPLAR BAZINDA 2001 VE 2002YILI DGD VE ÇKSÇALIŞMALARI. 26 ÇİZELGE 4.7.5.ALT BÖLGELERE GÖRE HAYVAN VARLIĞININ DAĞILIMI... 29
ÇİZELGE 4.7.6.KOCAELİ İLİNDE BÜYÜKBAŞ HAYVAN VARLIĞINDAKİ DEĞİŞİM... 31
ÇİZELGE 4.7.7.KOCAELİ’NDE KÜÇÜKBAŞ HAYVAN VARLIĞINDAKİ DEĞİŞİM... 31
ÇİZELGE 4.7.8.KOCAELİ’NDE HAYVANSAL ÜRETİM MİKTARLARI (TON) ... 32
ÇİZELGE 4.7.9.HAYVANSAL ÜRETİMİ OLUŞTURAN ALT DALLARIN GSHDEĞERLERİ VE ORANLARI... 33
ÇİZELGE 4.7.10:ALT BÖLGELER BAZINDA HAYVANSAL ÜRETİM DEĞERLERİNİN ORANLARI (%) ... 34
ÇİZELGE 4.8.KOCAELİ İLİNİN TARIMSAL GSHDEĞERLERİ (TL) ... 35
ÇİZELGE 4.9.KOCAELİ İLİNDE BULUNAN SÜT TEŞVİK PRİMİ KAPSAMINDA YER ALAN SÜT İŞLETMELERİ. 37 ÇİZELGE 4.10.KOCAELİ İLİNDE FAALİYET GÖSTEREN SÜT İŞLETMELERİNİN YILLIK ÜRETİM KAPASİTELERİ( TON)... 38
ÇİZELGE 5.1.DÜNYA TOPLAM SÜT ARZ KULLANIM VE TİCARETİ :2002-2005 ... 39
ÇİZELGE:5.2.DÜNYA PEYNİR ARZ VE KULLANIMI... 41
ÇİZELGE 5.3DÜNYA TEREYAĞI ARZ VE KULLANIMI 2002–2005 ... 42
ÇİZELGE 6.1.TÜRKİYE’DE SIĞIR VARLIĞI... 45
ÇİZELGE 6.2.BÜYÜKBAŞ HAYVANLARDAN ELDE EDİLEN SÜT MİKTARI (TON ) ... 46
ÇİZELGE 6.3.TÜRKİYE SÜT ARZ VE KULLANIMI 2002-2006 ... 47
ÇİZELGE 6.4.TÜRKİYE PEYNİR ARZ VE KULLANIMI 2002-2006 ... 49
ÇİZELGE 6.5.TÜRKİYE YOĞURT/AYRAN ARZ VE KULLANIMI 2002-2006 ... 50
ÇİZELGE 6.6.TÜRKİYE TEREYAĞI ARZ VE KULLANIMI 2002-2006... 52
GRAFİKLER
GRAFİK 1TÜRKİYE’ DE VE KOCAELİ’NDE NÜFUS ARTIŞ HIZLARI... 15
GRAFİK 22000YILI KOCAELİ NÜFUSUNUN İLÇELERE GÖRE DAĞILIMI... 16
GRAFİK 3KOCAELİ’NDE NÜFUSUN ŞEHİR NÜFUSU VE KIRSAL ALAN NÜFUSUNA GÖRE DAĞILIMI... 17
GRAFİK 4KOCAELİ İLİNDEKİ TARIM İŞLETMELERİNİN FAALİYET KOLLARINA GÖRE DAĞILIMI... 24
GRAFİK 5KOCAELİ İLİ TARIMSAL ÜRETİM DEĞERLERİNDE HAYVANSAL ÜRETİMİ OLUŞTURAN ALT DALLAR... 34
GRAFİK 6.KOCAELİ İLİ GAYRİ SAFİ ÜRETİM DEĞERİNİN DAĞILIMI... 36
GRAFİK 7DÜNYA TOPLAM SÜT KULLANIMI(MİLYON TON) - DÜNYA TOPLAM SÜT ARZI (MİLYON TON)... 40
GRAFİK 8 BAŞLICA ÜLKELERDE SÜT FİYATLARI ($/ TON) ... 40
GRAFİK 9DÜNYA TOPLAM PEYNİR KULLANIMI (1000 TON)-DÜNYA TOPLAM PEYNİR ARZI (1000 TON) 41 GRAFİK 10DÜNYA PEYNİR FİYATLARI ($/TON) ... 42
GRAFİK 11DÜNYA TOPLAM TEREYAĞI ARZI (1000 TON)-DÜNYA TOPLAM TEREYAĞI KULLANIMI (1000TON)... 43
GRAFİK 12DÜNYA TEREYAĞI FİYATLARI ($/TON) ... 43
GRAFİK 13TÜRKİYE TOPLAM SÜT ARZI - TÜRKİYE TOPLAM SÜT KULLANIMI... 48
GRAFİK 14TÜRKİYE’ DE PERAKENDE SÜT FİYATLARI... 48
GRAFİK 15TÜRKİYE TOPLAM PEYNİR ARZI - TÜRKİYE TOPLAM PEYNİR KULLANIMI... 49
GRAFİK 16TÜRKİYE’ DE PERAKENDE PEYNİR FİYATLARI... 50
GRAFİK 17TÜRKİYE TOPLAM YOĞURT/AYRAN KULLANIMI - TÜRKİYE TOPLAM YOĞURT/AYRAN ARZI 51 GRAFİK 18TÜRKİYE’ DE YOĞURT VE AYRAN PERAKENDE FİYATLARI... 51
GRAFİK 19TÜRKİYE TOPLAM TEREYAĞI ARZI - TÜRKİYE TOPLAM TEREYAĞI KULLANIMI... 52
GRAFİK 20TÜRKİYE TEREYAĞI PERAKENDE FİYATLARI... 53
GRAFİK 21SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİNİN SATIN ALINDIĞI BİRİMLER... 55
GRAFİK 22HANGİ SIKLIKTA SÜT ALIYORSUNUZ... 56
GRAFİK 23SÜT ÇEŞİTLERİNİN TERCİH ORANLARI... 57
GRAFİK 24BİR DEFADA SÜT ALIŞ MİKTARLARI... 57
GRAFİK 25SÜTÜ KULLANIM AMACI... 58
GRAFİK 26TÜKETİCİLERİN SÜT ALIRKEN TERCİH ETTİKLERİ AMBALAJ... 59
GRAFİK 27TÜKETİCİLERİN SATIN ALDIKLARI SÜTTE ARADIKLARI ÖZELLİKLER... 59
GRAFİK 28SÜT ALIRKEN TERCİH EDİLEN KALİTE GÜVENCE STANDARDI... 60
GRAFİK 29TÜKETİCİLERİN TERCİH ETTİKLERİ SÜT MARKALARI... 61
GRAFİK 30TÜKETİCİLERİN SÜT ALIM TERCİHLERİNDE ETKİLİ OLAN FAKTÖRLER... 64
GRAFİK 31SÜTÜN YARARLARI... 65
GRAFİK 32BEYAZ PEYNİR SATIN ALMA TERCİHLERİ... 66
GRAFİK 33TÜKETİCİLERİN TERCİH ETTİKLERİ PEYNİR MARKALARI... 67
GRAFİK 34TÜKETİCİLERİN PEYNİRDE ARADIKLARI ÖZELLİKLER... 67
GRAFİK 35TÜKETİCİLERİN PEYNİRDE TERCİH ETTİKLERİ KALİTE GÜVENCELERİ... 68
GRAFİK 36YOĞURT SATIN ALMA TERCİHLERİ... 69
GRAFİK 37TÜKETİCİLERİN TERCİH ETTİĞİ MARKALAR... 69
ÖZET
YÜKSEK LİSANS TEZİ
TÜRKİYE’ DE SÜT VE SÜT ÜRÜNLERİ TÜKETİM DÜZEYİ VE İZLENEN POLİTİKALAR: İZMİT BÜYÜKŞEHİR ÖRNEĞİ
MEHTAP KILIÇ Trakya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Ekonomisi Ana Bilim Dalı
Danışman: Yrd. Doç. Dr. Okan GAYTANCIOĞLU 2005
Beslenme uzmanlarına göre kişi başına yılda 36.5 kg süt tüketilmesi gerekirken Türkiye’ de bu rakam 6 kg civarındadır. Halbuki bu miktar ABD’ de 88, İsviçre’de 98, İngiltere’ de ise 107 kg’ dır. Bu denli düşük tüketim miktarı ilerleyen yaşlarda birçok sorunlara yol açabilmektedir.
Bu araştırma, öncelikle süt ve süt ürünleri tüketiminin demografik verilere göre ( eğitim, gelir düzeyi, vb) nasıl gerçekleştiğini tespit etmeye yönelik olacaktır. Daha sonra ise araştırma sonuçlarına göre Türkiye’ de süt ve süt ürünlerinde uygulanan üretim politikalarını da inceleyerek tüketimin arttırılabilmesi için gerekli olan politikaları tespit etmeye yönelik öneriler getirmeye çalışacaktır.
Tüketicilere anketler uygulanırken karşılıklı görüşmeler yoluyla bilgi alınmıştır. Kocaeli ilinde dört farklı sosyo ekonomik gurubu temsil eden toplam 220 kişilik tüketici gurubunun içme sütü alışkanlıkları belirlenmiştir. Araştırma bulgularına göre ildeki içme sütü tüketimini ve süt ürünleri kullanımını arttırıcı çözüm önerileri sunulmuştur.
SUMMARY Thesis of Master
CONSUMPTION LEVEL OF MILK AND MILK PRODUCTS IN TURKEY AND BASIC POLICY : IZMIT METROPOLITAN MUNICIPALITY CASE
The University of Trakya
Graduate school of Natural and Applied Sciences Department of Agricultural Economics Advisor: Yrd.Doç. Dr. Okan GAYTANCIOĞLU
2005
According to the nutrition experts, 36.5 kg/aph(annual per head) milk consumption is needed, but in reality this ratio is approximately 6 kg/aph in Turkey, whereas this ratio is 88 kg/aph in USA, 98 kg/aph in Switzerland, 107 kg/aph in UK. Like a low consumption level causes a lot of problems in declining ages.
This study, firstly, aim to clarify how a consumption of milk and milk products is occured according to the demographic datas (education, income level, etc.). Afterwards, referring to the results of the study, in order to increase the consumption level, it is tried to make suggestions aiming to determine the required policies by looking into production policy in milk and milk products in Turkey.
When questionnaires are made, the datas are obtained via interviews. Drinking milk habits of 220 consumers who represent four different socio economic groups in Kocaeli are determined. Referring to the results, a solution proposal is presented in order to increase the consumption of the drinking milk and usage of milk products.
TEŞEKKÜR
Bu çalışmanın gerçekleşmesi sırasında deneyim ve bilgilerinden yararlandığım bölüm başkanım ve değerli hocam Sayın Prof. Dr. Hakkı İNAN’ a ve tezimle ilgili konu seçimimden sonuçlandırılmasına kadar geçen sürede benden hiçbir desteğini esirgemeyen danışman hocam Sayın Yrd. Doç.Dr. Okan GAYTANCIOĞLU’na ve yapıcı eleştirileri için jüri üyelerinden Sayın Yrd.Doç. Dr.Bilal BİLGİN’e sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
Ayrıca bana moral gücü veren ve hep yanımda olan annem Semahat ÖZKAN’a, babam Ekrem ÖZKAN’a, kardeşim Murat ÖZKAN’a, bana çalışma ortamı sağlayan ve destek veren eşim İrfan KILIÇ’ a ve sevgisiyle yanımda olan oğlum Berkay KILIÇ’a, anketlerin uygulanma ve değerlendirmesinde yardımcı olan devre arkadaşlarıma ve Filiz ALTINDİREK ve ailesine sevgi ve teşekkürlerimi sunarım.
1.GİRİŞ
Bebeklikten çocukluğa, ergenlikten yaşlılığa süt; hayatımızın her döneminde vücudumuz için en gerekli besin maddelerinden biridir. Süt, taklit edilmesi mümkün olmayan bir üründür. Laboratuar ortamında üretilemeyen, güneş ve toprak olduğu sürece bitmeyecek bir kaynak gözüyle bakabileceğimiz süt, kalsiyum açısından zenginliği ile vücudumuz açısından hayati önem taşımaktadır.
Sütün bu kadar önemli bir besin maddesi olmasına rağmen ülkemizdeki üretim ve tüketim düzeyinde bir takım sorunlar bulunmaktadır. Şöyle ki; süt sığırı başına düşen ortalama yıllık süt verimi Türkiye’de 1.578 kg iken, dünya ortalaması 2.110 kg’dır. AB ülkelerinde üretilen sütün %90-98’i modern tesislerde işlenmekte, ülkemizde ise %50 si hiç pazara arz edilmemekte, % 40’ı küçük ve ilkel mandıralarda, sağlıksız bir şekilde süt ürünlerine dönüştürülmektedir. Kalan %10’luk miktar da modern tesislerde işlenmektedir.
Ülkemizde süt ve süt mamulü üreten işletmelerin büyük çoğunluğu küçük imalathanelerden oluşmaktadır. İşletmelerin iş gücü potansiyelleri, finansman kaynakları ve ürünlerini pazarlayabilecekleri pazarlama kanalları yeterli değildir. Bu işletmeler çoğunlukla süt üretim merkezlerine yakın olmalarından dolayı sahip oldukları ucuz hammadde ve iş gücü olanaklarını kullanarak üretimlerini sürdürmektedirler. Son yıllarda, süt ve süt ürünleri sektörüne yerli ve yabancı yatırımcıların girmesi, hammadde temini, mevcut pazarı ve pazar payını koruma, piyasaya değişik ambalajlar içinde yeni ürünler sunma vb konularda rekabetin yoğunlaşmasına neden olmuştur.
Türkiye’de yılda 10 milyon ton civarında süt üretilmektedir. Üretilen sütün yüzde 42’si tüketiciye çiğ süt (sokak sütü / açık süt) olarak ulaşmakta olup, modern işletmelerde işlenen sütün oranı yüzde 18-20’ dir. Mandıralarda işlenen sütün oranı ise yüzde 40’ dır. Ülkemizde kişi başına toplam süt ve süt ürünleri tüketimi, yılda yaklaşık 170 litre olup bu miktar içinde yılda kişi başına işlenmiş-ambalajlı süt tüketiminin payı ise 4-5 litre civarındadır. Türkiye’ de 2002 yılı verilerine göre, kişi başına düşen aylık ortalama yoğurt tüketimi 1,539 gram, süt tüketimi 2,8 litre, peynir tüketimi ise 430 gramdır.( DİE, 2003)
Türkiye'de süt tüketiminin az olmasının pek çok nedeni vardır: Birinci sırayı fiyatın yüksek olması almaktadır. Daha sonra süt tüketim alışkanlığı olmaması, tadını sevmemek, uzun ömürlü sütlerin(4-6 ay) katkı maddesiz bozulmayacağının mümkün olmadığına inanmaları gibi pek çok madde sıralanabilmektedir. Türkiye pazarında genellikle çocuklara yönelik reklâmlar, tanıtım ve pazarlama stratejileri uygulanmaktadır. Yetişkinler ihmal edilmekte ve süt içmeme alışkanlığı ciddi şekilde artmaktadır.
Türkiye’ de bir başka önemli sorunda hızlı sanayileşmedir. Hızlı sanayileşme sonucunda köylerden kentlere önemli göçler ve nüfus hareketleri olmaktadır. Çarpık bir şehirleşme beraberinde birçok sorunu da gündeme getirmiştir. Birçok yönden sanayileşmeye uygun şehirlerin nüfuslarında önemli artışlar görülmüştür. Bu şehirlerden birisi de Kocaeli ilidir. Kocaeli ilinde nüfus 1980’ li yıllara göre oldukça artmış, plansız bir şehirleşme gerçekleşmiştir. Bir diğer olumsuz sonucu da arazi rantında görülen artıştır. Sanayileşmenin yoğun olduğu İzmit-Gebze hattında tarım arazilerinin önemli bir kısmı zamanla sanayi sektörüne kaymış ve bu yapı hala sürekliliğini korumaktadır. Türkiye’de olduğu gibi Kocaeli’nde de çeşitli yollarla araziler parçalanmaktadır. Tarım arazilerinin küçük ve parçalı olması temel anlamda, üretimde verim düşüklüğüne ve maliyetlerin yükselmesine neden olmaktadır.
Genellikle Türkiye’de süt hayvancılığı bitkisel üretim yanında yapılan ikinci bir faaliyet olup, ilk amaç hayvancılığın aile iç tüketimine katkıda bulunmasıdır. Süt hayvancılığı yapan işletmeler genellikle küçük aile işletmeleridir ve işletmelerin hayvan varlığı 2-3 adet başla sınırlıdır. Türkiye’de sütçülük sektöründe üretim düzeyinin düşük olmasının en önemli nedeni hayvancılık işletmelerinin çok küçük ölçekli olmasıdır. Tarımsal işletmelerin %67,9’unda 1 ile 10 adet arasında değişen büyükbaş hayvan bulunmaktadır. İşletmelerin %22,8’in de ise hiç büyükbaş hayvan bulunmamaktadır. İşletmelerin sadece %9,3’ünde 10 adet ve üstü büyükbaş hayvan bulunmaktadır (Tan, 2001).
Ülke kalkınmasının sanayileşmeden geçtiği herkesçe bilinen bir konudur, ancak; insanların fizyolojik ve biyolojik ihtiyaçlarının başında beslenme ve beslenme imkân ve olanaklarının güvence altına alınmasının yattığı gerçeği de hiçbir zaman göz ardı edilmemelidir.
Bu araştırmanın amacı; Kocaeli ilindeki tüketicilerin süt ve süt ürünleri tüketimini bölge ve gelir guruplarına, eğitime, cinsiyete göre farklılıklarını tespit ederek, bu faktörleri etkileyen nedenler ortaya koyarak, tüketimin arttırılabilmesi için politikalar geliştirmeye çalışmaktır.
Araştırma sekiz bölümden oluşmaktadır.
Birinci bölüm olan “Giriş” de araştırmanın önemi, sütün insan hayatındaki önemi, içerdiği besin maddeleri ve Türkiye’ de ki süt tüketimine kısaca değinilmiştir.
İkinci bölümde konu ile ilgili olarak yurtiçinde yapılmış diğer araştırmalar hakkında bilgi verilmiştir.
“Materyal ve Metod” bölümü olan üçüncü bölümde, araştırmada kullanılan materyalin nereden ve nasıl toplandığı ile araştırmada kullanılan metod açıklanmıştır.
Dördüncü bölümde araştırma bölgesi olan Kocaeli ili ilgili genel bilgiler yer almaktadır. Bu bölümde Kocaeli ilinin doğal durumu, nüfus ve tarımsal yapısı bakımından incelenmiştir.
“Dünya ‘ da süt ve süt ürünleri üretimi, dış ticareti ” adlı beşinci bölümde Dünyada kişi başına üretim miktarları, izlenen politikalar incelenmiştir.
“Türkiye ‘de süt ve süt ürünleri üretimi, dış ticareti ” adlı altıncı bölümde Türkiye’ de kişi başına üretim miktarları, izlenen politikalar, Türkiye ‘nin dış ticareti incelenmiştir.
Yedinci bölümde; araştırma bölgesi olan Kocaeli ilinde süt ve süt ürünleri tüketiminin yapılan anket sonuçları, değerlendirilip analiz ve yorum yapıldığı bölümdür.
Sekizinci bölüm olan son bölümde ise, önceki bölümlerdeki bulgulara dayanılarak araştırmanın sonucu hakkında genel değerlendirme yapılarak önerilerde bulunulmuştur.
2. KONU İLE İLGİLİ ÇALIŞMALAR
Türkiye’ de süt ve süt ürünleri tüketim düzeyi ve izlenen politikalar ile ilgili pek çok araştırma bulunmaktadır. Konu ile ilgili daha öne yapılmış çalışmalarla ilgili bazı örnekler verilmiştir. İzmit Büyükşehir örneği ile ilgili ise Tarım ve Köyişleri Bakanlığı‘nın yaptığı geniş çaplı bir araştırmaya rastlanılmıştır.
Semerci, Mete (2002) “Kocaeli Mastır Planı” konulu araştırmasında Tarım ve
Köyişleri Bakanlığı tarafından yapılması öngörülen il bazında tarımsal kalkınma planı hazırlanmıştır. İlin genel, ekonomik, sosyal, agro-ekolojik özelliklerinin tarım sektörü ile olan karşılıklı ilişki ve etkileşimlerini, potansiyeller ve problemler çerçevesinde belirleyip inceleyerek Kocaeli ilinin tarımsal kalkınma planını ortaya çıkarmıştır.
İçöz,vd.(2005), “Süt ve Süt Ürünleri: Durum ve Tahmini Raporu ” isimli
araştırmasında üretimin sağlıklı ve sürdürülebilir bir biçimde yapılabilmesi için dünyadaki gelişmeleri izleyerek, Türkiye ile karşılaştırmış. İleriye yönelik olarak süt ve süt ürünlerinin ihtiyaca cevap vermesini hedefleyerek incelemelerde bulunmuşlardır.
Azabağaoğlu, vd. (2002), “Trakya Bölgesinde Süt Sanayi Sektör Analizi” isimli
çalışmalarında Trakya Bölgesinde süt sektöründe görülen yapısal sorunlar yanında üretim ve pazarlamada karşılaşılan çeşitli sorunların ortaya koyup, bunların çözümünde kullanılabilecek yol ve yöntemleri belirlemişlerdir.
Tan ve Ertürk (2002) “Peynir” başlıklı araştırmalarında Türkiye ve Dünyada
peynir tüketimi, ithalatı, ihracatını inceleyip, peynir üretim ve pazarlamasında karşılaşılan sorunlara değinmişlerdir.
İnan vd. (1995), “Süt Sanayinin Durumu, Sorunları ve Çözüm Önerileri”
konusunda yaptığı araştırmada süt sanayinin mevcut durumu, karşılaşılan sorunlar ve bunlara ilişkin çeşitli çözüm önerileri verilmiştir. Nüfus artış hızı yüksek olan ülkemizde buna orantılı olarak sağlıklı beslenmek için süt ve süt ürünleri sanayinin geliştirilmesinin ana hedef olması gerektiği belirtilmiştir.
Arıkan (1985), “Süt ve Mamulleri Pazarlaması” adlı çalışmasında; süt ve
mamulleri pazarlaması ve Türkiye ekonomisindeki yeri, üretim ve arz yapısı, talep durumu, fiyat oluşumu, pazarlama fonksiyonları, pazarlama marjı, arz ve talep projeksiyonları yapılmıştır. Ayrıca süt ve mamulleri dış ticareti ele alınmıştır.
Bilen ve Uzuntepe (2005), “Süt İçme Bilincini ve Alışkanlığını Ölçme
Araştırması” adlı çalışmasında ülkemizde yetişkinlerin süt içme alışkanlıklarını olmamasının nedenlerini incelemişlerdir. Süt tüketimini arttırmak için yapılabilecek etkili ve doğru pazarlama faaliyetleri önermişlerdir.
Durmaz vd. (2002), “Yüksekokul Öğrencilerinin İçme Sütü Tüketim Alışkanlıkları” araştırmasında Yüksek okul öğrencilerinin süt hakkındaki bilgileri ve günlük süt tüketim düzeylerini incelemişlerdir. Ankete katılan öğrencilerin günlük süt tüketiminin yetersiz olduğu ve öğrencilerin süt hakkında sınırlı düzeyde bilgiye sahip oldukları belirlenmiştir.
Kızıloğlu S. (1990 ), “Türkiye’ de Süt ve Süt Mamulleri Sanayinin Mevcut
Durumu” konulu araştırmasında Türkiye genelinde üretilen süt ve süt ürünlerinin, üretim ve pazarlama da karşılaşılan sorunlarına, yapısal problemlerine değinmiş ve çözüm önerileri getirmiştir.
Aral S. (1984), “Türkiye’de Süt Üretimini Arttırmada Ekonomik Politikalar ve
Süt Üretimi” araştırmasında Türkiye’ de süt üretimini arttırmak için izlenebilecek politikalar belirlemiştir. Ayrıca Türkiye’ de süt üretimi arz ve yapısını incelemiştir.
Kılıç vd. (1994), “Türkiye’ de Süt Mamulleri Durumu” adlı çalışmasında
Türkiye’ de üretilen, tüketilen süt ürünlerinin talep ve arzları, üretim kapasiteleri incelenmiştir. Süt mamullerinin üretim, pazarlama aşamasında karşılaştığı sorunları ve bunlara ilişkin çözüm önerileri verilmiştir.
3. MATERYAL VE YÖNTEM
3.1 Materyal
Araştırmanın orijinal materyali İzmit Büyükşehir ‘de yaşayan tüketicilerle yapılacak olan anket çalışmalarından elde edilecek birincil verilere dayanacaktır.
İkincil veriler ise süt ve süt ürünlerinin üretimi ve tüketimine yönelik yapılmış yerli ve bu konudaki yabancı literatürlerden toplanacaktır.
3.2 Yöntem
Kocaeli ilinde anket yapılacak tüketicilerin seçiminde 2000 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre İzmit Büyükşehir Belediyesi’ni oluşturan semtlerde yaşayan insanlardan yararlanılmıştır. Araştırma bölgesinin nüfusu 1.206.085 tir. Süt tüketimi ile ilgili bilgileri elde etmek için popülasyonu temsil edecek maksimum örneğe ulaşmak için oran % 50 alınmıştır(Malkotra, 1993).
Tüketicinin seçiminde aşağıdaki örnekleme yönteminden yararlanılmıştır. Formülden elde edilen sonuca göre Kocaeli ilinde 220 kişiye anket uygulanmıştır.
q p d Z n . . 2 2 / = α η = Örnek hacmi
p= Araştırma ilinde süt tüketim oranı. q = 1-p
d= Örnekleme hatası.
Zα/2 =Güvenirlilik derecesi.
Tüketiciye yönelik araştırmalarda örnek çerçevesi belirlenirken kullanılan en etkili yöntem Sosyo Ekonomik Statü(SES) gruplarına göre dağılım kriteridir.
Çizelge 3.2. Türkiye ve Kocaeli’de Sosyo Ekonomik Statü Grupların Dağılımı.
Sosyal Sınıflar Türkiye(%) Kocaeli(%) Anket Dağılımı(adet)
A 4.7 11.4 25
B 10.3 10.8 24
C 30.7 42.8 94
D 54.3 35.0 77
Toplam 100.0 100.0 220
İzmit merkez ağırlıklı olmak üzere toplam 220 kişiye anket uygulayarak veriler toplanmıştır. Anketler kişilerle kimi karşılıklı görüşmeler, kimi aracılar vasıtasıyla doldurulmuştur.
Sınıfların tanımlanmasında ve birbirinden ayrılmasında semtler, kişilerin gelir düzeyleri ve gelir düzeyi hakkında destekleyici fikir veren diğer bazı göstergeler kullanılmıştır. Buna göre:
A grubu; Yahya Kaptan, Armada kent vb semtlerde oturan aylık gelirleri 2000 Ytl den fazla olan yazlık, kışlık ev yanında kredi kartı, elektronik eşyalar gibi varlıklardan bazılarına sahip olan kişiler,
B grubu; Yuvam Akarca, İzmit merkezde oturan aylık geliri 1000–2000 Ytl arasında bulunan en azından bir kışlık evi olan ve yukarıda sayılan bazı eşyalara sahip olan kişiler,
C grubu; Derince, Yuvam da oturan aylık geliri 500-1000 Ytl arasında olan genelde kiracı olan (bazı durumlarda kışlık evi de olan) orta halli kişiler
D grubu; Bekirpaşa, Tavşantepe gibi semtlerde oturan aylık geliri 500 ytl nin altında olan kişiler dahil edilmiştir.
Anketlerden elde edilen veriler Excel Office 2003 paket programı aracılığı ile bilgisayar ortamına yüklenerek elde edilen bulgular çeşitli çizelge ve grafiklere dökülerek mutlak ve oransal rakamlarla yorumlanmıştır.
4. ARAŞTIRMA BÖLGESİ HAKKINDA GENEL BİLGİLER
4. 1. İlin Özellikleri 4.1.1.İlin Konumu
Kocaeli, Marmara Bölgesinin Çatalca-Kocaeli Bölümünde 29022’-30021’ doğu
boylamı 400 31’- 410 13’ kuzey enlemi arasında yer alır. Doğu ve Güneydoğuda
Sakarya güneyde Bursa İlleri batıda Yalova İli, İzmit Körfezi Marmara Denizi ve İstanbul İli, kuzeyde de Karadeniz’ le çevrilidir. İzmit’ in doğusundan geçen 300 doğu boylamı Türkiye saati için esas kabul edilir.
Kocaeli ilinde en son 09.12.1999 tarih ve 23901 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe giren 584 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Derince ilçe statüsüne kavuşmuştur.
Kocaeli ilinin yüzölçümü 3505,27 km2 Asya ile Avrupa’yı birleştiren önemli bir yol kavşağında bulunmaktadır. Doğal bir liman olan İzmit Körfezi işlek bir deniz yoludur.
Kocaeli ilinin kuzeybatı yüzündeki İstanbul il sınırı Gebze ile İstanbul arasında akan Kemikli deresinin doğusundan geçer. Güneybatıda İstanbul-Kocaeli sınırı İzmit Körfezinin karşı kıyısında Yalova topraklarıyla son bulur. Bursa sınırını Samanlı Dağlarının tepelerinden geçen hat oluşturur. Güneydoğuda bu sınır Maşukiye’nin hemen yanındaki Sapanca Gölü kıyısında Sakarya İline dayanır.
Çizelge 4.1. Alt Bölgeler Kapsamındaki İlçeler
I. ALT BÖLGE II. ALT BÖLGE III. ALT BÖLGE
1.Kandıra 1.İzmit (Merkez) 2.Derince
1.Gebze 2.Gölcük 3.Karamürsel 4.Körfez
4.1.2. Bitki Örtüsü
Kocaeli’nin bitki örtüsü genelde Marmara Bölgesi özelliği taşımakla birlikte, kıyısıyla dağlık alanlar arasında farklılıklar gösterir. Ayrıca kuzeyden güneye doğru gidildikçe Karadeniz bitki örtüsünü Akdeniz bitki örtüsü almaya başlar. Samanlı dağları ile Karadeniz kıyısı ardındaki alanlar sık ve nemcil ormanlarla kaplıdır. Bu ormanlar daha çok kayından oluşur. Bazı kesimlerde kayın, gürgen, kestane ve meşe de karışır. Samanlı dağlarının yüksek kesimleri iğne yapraklılarıyla örtülüdür. İzmit Körfezinin kuzey ve doğusunda Akdeniz iklimine ait makilere rastlanır. Eskiden körfezin kuzey kıyılarında yaygın olan zeytinlikler, kent ve sanayi alanı elde edilmesi amacıyla yok edilmiş durumdadır. Tahrip edilen ormanlık alanlar step bitkilerle ve yalancı makilerle kaplıdır.
4.1.3. Arazi Dağılımı
Kocaeli İli sahip olduğu coğrafi konumu sayesinde tarihin ilk çağlarından itibaren önemli bir yerleşim yeri olmuştur. İlin toplam yüzölçümü 350,527 km2 olup, Türkiye’nin yüzölçümü bakımından en küçük illerinden birisidir.
Kocaeli İli’nin toplam yüzölçümü 3505,27 km2 olup, Türkiye yüzölçümündeki payı ise % 0,44’tür. İl yüzölçümünden tarım alanları % 44,72, ormanlık ve fundalık alanlar % 39,42 , çayır-mera alanları % 0,6 , diğer araziler ise % 8,6 oranında pay almaktadır. Türkiye genelinde ise bu durum sırası ile % 34,42, % 26,42 % 26,16 ve % 13 oranında dağılım göstermektedir.
Kocaeli ilinin Türkiye yüzölçümündeki payının % 1’in altında olmasına rağmen tarım alanı, orman ve fundalık alan Türkiye ortalamasının üzerinde, çayır ve mera alanları ise ortalama değerin oldukça altında kalmaktadır.
Çizelge 4.1.3. Türkiye, Kocaeli ve Kocaeli Alt Bölgelerinde Arazilerin Dağılımı (Ha) ALT BÖLGELER TARIM ALANI ORMAN VE FUNDALIK ÇAYIR-MERA DİĞER ARAZİLER YÜZÖLÇÜMÜ I. ALT BÖLGE 57998 45450 4500 11752 119700 II. ALT BÖLGE 54980 26100 6841 5379 93300 III. ALT BÖLGE 43781 66620 2556 24930 137527 İL GENELİNE ORANI (%) 44,72 39,42 3,86 22,00 100,00 KOCAELİ (2001) 156759 138170 13537 42061 350527 TÜRKİYE (1999) 26968000 20703000 20500000 10184700 78355700 ORANI (%) 34,42 26,42 26,16 13,00 100,00 Kocaeli /Türkiye (0/00) 5,8 6,6 0,6 8,6 4,4
Kaynak: D.İ.E.-‘Tarım İstatistikleri Özeti 1980–1999’, DİE Yayın No: 2430, Ankara, Nisan,2001.
4.2. Sosyo-Ekonomik Yapı
1960´larda girdiği hızlı sanayileşme süreciyle birlikte önemli ölçüde göç alan Kocaeli ili, çeşitli ekonomik ve sosyal işlevler açısından İstanbul Metropoliten alanının bir parçasını oluşturmaktadır. Kocaeli ilinde sanayi ve ticaretin erken gelişmeye başlaması, tarım sektörünün Kocaeli ekonomisi içerisindeki ağırlığını sanayi lehine azaltmıştır. Bu yapısal değişimden hayvancılıkta etkilenmiştir. Körfezin gelişen sanayi ve kentsel yapının atıklarıyla büyük boyutta kirlenmesi ile balık tür ve miktarlarındaki yok oluş ve azalışlar balıkçılıkla uğraşanların bu faaliyeti terk etmelerine neden olmuştur. Dolayısıyla eskiden çevre illere de balık satmakta iken, günümüzde elde edilen balık ürünleri Kocaeli’nin tüketimine de yetmemektedir. Kocaeli Marmara Bölgesinin ormanlar bakımından zengin olan doğu bölümünde yer aldığı halde ormancılık konusunda Türkiye ekonomisine katkısı çok azdır. Yeraltı kaynakları zengin değildir. Bu nedenle madencilik gelişmemiştir. Bu alanda taş ve toprağa dayalı sanayilerin hammaddeleri üretilmektedir. Kocaeli, ülke imalat sanayinde İstanbul´dan sonra en gelişmiş ildir. Kocaeli ekonomisinin tamamına yakını sanayiye dayalıdır.
4.2.1. Nüfus
Kocaeli ilinin (Merkez İlçe dahil) 7 ilçesi, 245 köyü, 341 köylere bağlı mahallesi ve 45 belediyesi bulunmaktadır. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayımı kesin sonuçlarına göre İlin nüfusu 1206085’tir. İlin yüzölçümü 3505,27 km2 olduğu dikkate alındığında ortalama nüfus yoğunluğunun 344 kişi/km 2 olduğu görülür. Nüfus yoğunluğu ilçeden ilçeye 12,5 kat farklılık gösterebilmektedir.
1927 – 2000 yılları arasında Türkiye ve Kocaeli’nde genel nüfus sayımı değerleri Çizelge 4.2.1.’de gösterilmiştir. 1950–1955 yılları arasında Kocaeli ilinin nüfus artış hızının yüksek derecede ve negatif gerçekleşmesinin temel nedeni, o yıllarda Kocaeli iline bağlı bazı ilçelerin Sakarya’nın il olmasıyla birlikte bu ile bağlanmasından kaynaklanmaktadır.
Çizelge 4.2.1. Türkiye ve Kocaeli’nde Sayım Yıllarına Ait Nüfus Değerleri
Türkiye Kocaeli
Yıllar Türkiye Yıllık Nüfus Kocaeli Yıllık Nüfus
Artış Hızı (0/00) Artış Hızı (0/00) 1985 50664458 62,61 742245 43,59 1990 56473035 43,1 936163 46,42 1997 62865574 28,74 1177379 33,28 2000 67844903 1206085 Kaynak: DİE, 2000
Türkiye’de en yüksek nüfus artış hızı 1980–1985 yılları arasında, Kocaeli’nde ise 1985–1990 yılları arasında yaşanmıştır.
1990–1999 yılları arasında Türkiye nüfusu yıllık ortalama yüzde 8.1 oranında artış hızı kaydederek 56.2 milyondan 64.3 milyona yükselmiştir. En kalabalık bölge 15,2 milyon kişi ile Marmara Bölgesi olmuştur. Bu bölge aynı zamanda yüzde 30.9 oranında nüfus artış hızıyla en hızlı nüfus artış hızına sahip bölgedir.
0 10 20 30 40 50 60 70 1935 1940 1945 1950 1955 1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1997 Yıllar Nü fu s Ar tı ş H ız ı ( 0 /00)
Türkiye Yıllık Nüfus Artış Hızı
Kocaeli Yıllık Nüfus Artış Hızı
Grafik 1.Türkiye’ de ve Kocaeli’nde Nüfus Artış Hızları
Yukarıdaki grafik incelendiğinde 1940–1945, 1945–1950,1970–1975,1975– 1980,1985–1990 ve 1990–1997 yılları arasında Kocaeli’nin yıllık nüfus artış hızının Türkiye genelinden daha yüksek olduğu göze çarpmaktadır. Kocaeli ilinde hızlı nüfus artışı özellikle 1970’li yıllardan itibaren (sanayileşme çabalarının başladığı ve yoğunlaştığı ) hissedilebilir derecede kendini göstermiştir.
Türkiye’de 1990-1999 döneminde hızlı bir illeşme süreci gerçekleşmiş ve 1990 yılında 71 olan il sayısı Ardahan, Bartın, Batman, Iğdır, Karabük, Kilis, Osmaniye, Şırnak ve Yalova ilçelerinin il olmalarıyla 1999 yılında 80’e yükselmiştir. İlleşme süreci gözlenen bölgelerden Marmara Bölgesi’nde il sayısı 1 adet artarken, diğer bölgelerde bu sayı 2 olmuştur.
30,93 8,07 34,98 8,92 4,02 8,73 4 % 0,00 5,00 10,00 15,00 20,00 25,00 30,00 35,00 40,00 KAND IRA GEBZ E GÖL CÜK KARA MÜR SEL KÖRF EZ
Grafik 2. 2000 Yılı Kocaeli Nüfusunun İlçelere Göre Dağılımı
2000 yılı nüfus sayımına göre Kocaeli ilinin nüfusunun 2/3’ünü İzmit merkez ilçe ve Gebze ilçeleri oluşturmaktadır. Kocaeli’nde en az nüfusa sahip ilçe ise Karamürsel’dir. Karamürsel Kocaeli ilinde daha çok tatil için gidilen, yaz mevsiminde nüfusunda artış görülen bir ilçedir.
İl genelinde nüfusun % 64,92’si kentlerde, % 35,08’i ise köylerde yaşamaktadır. Köy nüfusunun kent nüfusundan fazla olduğu ilçeler ise İzmit ve Kandıra’dır.
Kocaeli İlinde, kırsal alanlardan kentsel alanlara göç ve bunun sonucu olarak çıkan hızlı ve bozuk yapılaşma, yetersiz altyapı Kocaeli ilinin yaşadığı en önemli sorunlardan biridir. Tüm bunlar Kocaeli ilinde hava, görüntü, ses, su kirliliğine neden olmaktadır. Hızlı nüfus artışı sanayinin getirdiği kaçınılmaz bir sonuçtur. Nüfus artışının doğal çevre üzerinde yarattığı turizm, rekreasyon ya da endüstri kaynaklı kullanım talepleri, birim alandaki insan varlığını, bunun coğrafi dağılımını ve meydana gelen kullanımların çeşitliliğini arttırmaktadır.
0 50000 100000 150000 200000 250000 300000 350000 400000 KAND IRA İZM İT DER İNCE GEBZE GÖLC ÜK KARA MÜR SEL KÖR FEZ Şehir Nüfusu Köy Nüfusu
Grafik 3. Kocaeli’nde Nüfusun Şehir Nüfusu ve Kırsal Alan Nüfusuna Göre Dağılımı 4.3. Eğitim
Kocaeli ilinin genelinde okul ve öğretmen sorunu bulunmamaktadır. Okullaşma oranı Türkiye ile karşılaştırıldığında Kocaeli ilinin durumunun daha iyi olduğu alttaki Çizelge 4.3.1. de görülmektedir.
Elde edilen verilere göre Türkiye’de okul öncesi çocuklara eğitim veren öğretmenlerin % 1,81’i, ilköğretimde çalışanların % 1,83’ü ve ortaöğretim kurumlarında görevli öğretmenlerin de % 1,84’ü Kocaeli ilinde faaliyet göstermektedir.
Çizelge 4.3.1. Türkiye’de (1999–2000 Dönemi) ve Kocaeli’nde (2000/2001 Dönemi) Öğretmen, Öğrenci ve Okul Sayıları(1999–2000 Dönemi).
OKUL ÖNCESİ İLKÖĞRETİM ORTAÖĞRETİM
Okul/Ana Sınıfı Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Okul Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı Okul Sayısı Öğrenci Sayısı Öğretmen Sayısı KOCAELİ 125 4222 211 309 193930 5954 104 51633 2528 TÜRKİYE 8571 213944 11667 43323 9915280 324835 5851 2019501 137516 Kocaeli / Türkiye (%) 1,46 1,98 1,81 0,71 1,96 1,83 1,78 2,56 1,84
Kaynak: Kocaeli Valiliği İl Yıllığı,2001.
Okul öncesi eğitim kurumlarında Türkiye genelinde bir öğretmen 18 öğrenci düşerken bu değer Kocaeli ilinde 13’tür. İlköğretim kurumlarında Türkiye genelinde bir öğretmene 30 öğrenci düşerken bu değer Kocaeli’nde 33, ortaöğretimde ise sırası ile Türkiye için 15, Kocaeli için de 20’dir. 2000 yılı DİE verilerine göre; okur-yazarlık ve eğitim durumuna göre nüfusun dağılımı çizelge 4.3.2 de verilmiştir.
Çizelge 4.3.2. Kocaeli İlinde Okur-Yazarlık ve Eğitim Durumuna Göre Nüfusun Dağılımı Bitirilen Okul Toplam Okuma-Yazma Bilmeyen Okuma-yazma Bilen Fakat Okul Bitirmeyen İlkokul Ortaokul ya da Dengi Meslek Okulu Lise ya da Dengi Meslek Okulu Yüksek okul Bilinmeyen 619936 69854 38420 318473 60756 90947 41323 163 Oranı (%) 11,27 6,20 51,39 9,8 14,67 6,67 -
Kaynak: Kocaeli İl Milli Eğitim Müdürlüğü, 2002.
4.4. Ekonomik Yapı
Kocaeli ili ekonomik açıdan Türkiye’nin en gelişmiş illerinden birisidir. Kocaeli % 4,8’lik payıyla Türkiye genelinde 4. sırayı almıştır. Aynı yıl kişi başına ortalama 7882 US $ GSH ile Türkiye genelinde birinci sırayı almıştır(DİE, 1997).
Kocaeli ilinin GSYİH’ sının sektörel dağılımı şöyledir: Sanayi % 59, ticaret % 8,6, ulaştırma ve haberleşme % 7,6, inşaat % 3,6, tarım % 2,7. İl GSYİH’sı içinde ithalat vergisinin payı % 11,5, devlet hizmetlerinin payı ise % 4,2 ‘dir.
4.5. Sanayi
Kocaeli konumu itibariyle tarihsel gelişim sürecinde ticaretin ve sanayinin önemli merkezlerinden birisi olmuştur. Özellikle Cumhuriyetten sonra Türkiye’nin ekonomik yapılanmasında bölgedeki sanayi yatırımlarıyla lokomotif gücü üstlenen illerden birisi de Kocaeli’dir.
Körfezden Marmara’ya, Kandıra üzerinden de Karadeniz’e açılan Kocaeli, karayolu ve demiryolu ulaşım ağıyla Avrupa’yı Asya’ya bağlayan önemli bir kavşak noktasıdır.
Kocaeli İli ülkemizde planlama dönemi içinde başlayan ve özellikle 1960 – 1970 yılları arasında yoğunluk kazanan sanayi yatırımlarıyla Türkiye’nin en hızlı gelişen sanayi bölgelerinden birisi haline gelmiştir.
Sanayi Kocaeli’nde odaklanması ile başlayan yapılanma neticesinde Türkiye imalat sanayi içindeki payı % 13’lere ulaşarak ve İstanbul’dan sonra ikinci sanayi merkezi olma özelliğini son 20 yıldır korumaktadır.
4.6. İmalat Sanayi
Ara ve yatırım malları üreten bir yapıya sahip olan Kocaeli imalat sanayinin Türkiye imalat sanayindeki payı % 13’tür. İmalat sanayinin alt dallarındaki dağılım ise şöyledir: tüketim malları üretimi % 2, ara malları üretimi % 23,62, yatırım malları üretimi % 18,43.
Kocaeli’ndeki imalat sanayinin sektörlere göre Türkiye toplam değerindeki paylarının dağılımı da şöyledir: kimya sanayi % 33, makine sanayi % 20, metal ana sanayisi % 18, taş ve toprağa bağlı sanayi % 10, kağıt ürünleri sanayi % 10, taşıt araçları sanayi % 6.
Son yıllarda bölgede otomotiv sanayine yapılan yatırımlar, 2000’li yılların başlarında Kocaeli’ni sektörde liderler arasına sokmuştur. Bu gün, Hyundai, Honda, Toyota, Isuzu, Chrysler ve Ford Otosan fabrikaları faaliyette olup, Kocaelinde bulunan lastik, kord bezi, çelikord, plastik ve kauçuk, boya fabrikalarının yanı sıra Taşıt Araçları Yan Sanayi Organize Bölgesi’nin faaliyete geçmesi ile birlikte Kocaeli’nin otomotiv sanayinin önemli merkezlerinden birisi haline gelmesi beklenmektedir.
Sanayide gelişmişliğin bir başka göstergesi de tüketilen elektrik miktarıdır. Yapılan araştırmalarda Türkiye’de tüketilen elektriğin % 7’sinin Kocaeli sanayisi tarafından kullanıldığı tespit edilmiştir.
Büyük sanayi kuruluşlarının kuruluş yeri olarak Kocaeli’nin seçilmesi diğer illere göre taşıdığı ayrıcalık ve üstünlüklerden ileri gelmektedir. Diğer sanayi tesislerinin kuruluş yerlerine göre Kocaeli ilinin maliyet analizlerinin düşük olmasını sağlayan bu yaklaşımda etkili olan bir takım temel unsurlar vardır. Bunları ana hatlarıyla şöyle özetlemek mümkündür:
o Ulaşım olanakları yüksek kapasitelidir. Türkiye’nin en işlek kara trafiği (karayolu ve demiryolu) yanında, deniz ulaşımı olanağı da bulunmaktadır.
o Türkiye’nin en büyük piyasası olan İstanbul’a 83 km uzaklıktadır. Ayrıca bu en büyük piyasaya yakınlığın yanısıra Anadolu piyasasına ulaşımda da avantajlı durumdadır.
o Zengin yer altı ve yerüstü olanakları vardır. o Enerji nakil hatları yeterli düzeydedir.
o Kurulu sanayi nedeniyle kalifiye işgücü bulma olasılığını, diğer yörelere kıyasla artırmaktadır.
o En büyük sanayi merkezi İstanbul’ a göre arsa fiyatlarındaki ucuzluk çekici bir etkendir.
Kocaeli ekonomisinin tamamına yakını sanayiye dayalıdır. İstanbul gibi büyük bir ticaret merkezine yakın bir konumda olup, transit karayolu taşımacılığına imkan vermektedir. 5 devlet limanı, 43 özel iskele ile deniz yolu taşımacılığında önemli bir yere sahiptir. Bu nedenlerle 3505 km2 lik yüzölçümü ile Türkiye´nin en küçük dört ili olmasına rağmen Türk sanayi üretimi içinde üretim payı ile en büyük dört il içerisinde yer almaktadır. Sanayileşme hızı bakımından ülkemizin en önde gelen illerinden biri olan Kocaeli ilinde 400 civarında 1. sınıf gayrisıhhi müessese, 6000 civarında 2. ve 3. sınıf gayrisıhhi müessese vardır.
Türkiye’nin 100 büyük sanayi tesisinden 16’sı Kocaeli’nde faaliyetlerini sürdürmektedir. Aynı zamanda en büyük kuruluş olan Tüpraş ve ihracat rekortmeni Çolakoğlu’da Kocaeli ilinde bulunmaktadır.
Çizelge 4.6. Kocaeli İlindeki Sanayi Kuruluşlarının Meslek Gruplarına Göre Dağılımı
Meslek Grubu Adet
Gıda maddeleri sanayi grubu 44
Et-tavukçuluk ve yem sanayisi grubu 21
Un –unlu ve şekerli maddeler 36
Orman ürünleri ve mobilya sanayisi grubu 52
Kağıt ürünleri ve basım sanayisi grubu 48
Ana kimya sanayisi grubu 66
İlaç ve diğer kimyasal ürünler sanayisi grubu 60
Petrol ve sınai gazlar sanayisi grubu 60
Plastik eşya sanayi grubu 91
Yapım işleri sanayi grubu 26
Yapım ve malzemeleri üretimi planlama ve bakımı sanayi grubu 80
Taş ve toprağa dayalı sanayi grubu 66
Metal ana sanayisi grubu 60
Çelik yapı ve malzemeleri sanayisi grubu 58
Diğer sanayi grubu 514
TOPLAM 1258 Kaynak: Kocaeli İl Tarım Master Planı, 2002
4.7. Tarımsal Üretim Sistemi
4.7.1. İşletme Yapısı ve Arazi Kullanımı
Kocaeli İli sınırları içerisinde tarım yapılmasına rağmen ekonomiyi yönlendiren sanayidir. Ekonomik yapıyı %2,30 tarım, %75,43 ile sanayi ve %22,27 ile diğer hizmetler oluşturur. Kocaeli yüzölçümü itibariyle Türkiye’nin en küçük illerinden biri olmakla birlikte sanayi üretimi içinde Ülke sanayinin, %14,7’lik üretim payı ile sanayileşme hızı bakımından ülkemizin önde gelen illerinden biri durumundadır.
1991 Genel Tarım Sayımı sonuçlarına göre Kocaeli ilinde 32334 tarım işletmesi bulunmaktadır. Bu işletmelerin 1383 adedi yalnız hayvancılık faaliyetleri ile uğraşarak geçimlerini sağlamaktadır. Kocaeli’ndeki topraksız işletme sayısı ise 389’dur.
Çizelge 4.7.İşletme Büyüklüğüne Göre İşletme Sayıları ve İşlenen Arazi Miktarları 1991 Yılı Genel Tarım Sayımı)
İşletme Büyüklüğü (da) İşletme Sayısı (adet) Oranı (%) İşlenen Toplam Arazi (da) Oranı (%) 5 < 4040 12,65 10766 0,73 5—9 2120 6,64 12646 0,86 10—19 4438 13,89 57773 3,91 20—49 8767 27,44 262792 17,77 50—99 7825 24,50 524095 35,44 100—199 4475 14,01 542448 36,69 200—499 279 0,87 64108 4,34 500 + 1 0,00 4000 0,27 TOPLAM 31945 100,00 1478628 100,00
Kaynak: 1991 Yılı Genel Tarım Sayımı Sonuçları, DİE Yayınları.
İşletme sayılarının işletme büyüklüklerine göre dağılımı incelendiğinde, işletmelerin 100 dekar ve altındaki gruplarda yoğunlaştığı görülür. İşletmelerin yaklaşık olarak % 52’si ise 20 – 100 dekarlık grupta yer almaktadır.
İşlenen arazi varlığı dağılımında ise; 100 da ve altındaki 27190 işletmenin işlenen arazi varlığı içinde % 58,71’lik kısmını işlediği görülür. Diğer bir ifade ile işletme sayısı ve işlenen arazi varlığı dağılımındaki çarpıklık Türkiye geneli ile paralellik göstermektedir. Kocaeli ilinde aynı yılın verilerine göre 500 da ve üzerinde arazi işleyen sadece bir işletme bulunmaktadır. Yasal durumları itibariyle Kocaeli’ndeki işletme sayıları ve Türkiye geneline oranı alttaki Çizelge 4.7.1.de verilmiştir.
Çizelge 4.7.1.Türkiye’de ve Kocaeli’nde Yasal Durumlarına Göre İşletme Sayıları ve Dağılımı
Yerleşim Alanı
Yasal Durumlarına Göre İşletme Sayıları
Hanehalkı Hanehalkı Ortaklığı Şirket, Koop., Tarım İşletmesi Toplam Kocaeli 29261 3072 1 32334 Türkiye 4046236 22135 61 4068432 İlin Oranı (0/00) 7,23 138,3 16,4 7,95
Kaynak: Kocaeli İl Tarım Master Planı, 2002
Kocaeli ilindeki mevcut tarım işletmelerinin sayısı Türkiye genelinin sadece
0/
07,95’idir. Şirket, kooperatif ve tarım işletmesi bazında bu değer % 1,64’e
ulaşmaktadır.
4.7.2. Üretim Tarzına Göre İşletmelerin Dağılımı
1991 Yılı Genel Tarım Sayımı sonuçlarına göre Kocaeli ilinde mevcut 32334 işletmenin ; % 67’si hem bitkisel üretim hem de hayvancılık , % 28,73’ü sadece bitkisel üretim ve % 4,27’si ise sadece hayvancılık yapmaktadır.
Kocaeli ilinin toplam arazi varlığı 156759 ha tarım arazisinin % 29,03’ü I–IV sınıf olup, % 70,97’si VI sınıf ve üzeri araziler oluşturmaktadır. Kocaeli’nde 1991 yılı verilerine göre 32334 tarım işletmesi var. Bunların % 28,72’si sadece bitkisel, %67’si bitkisel-hayvansal ve %4,28’i de hayvansal üretim faaliyetinde bulunuyor. İldeki toplam tarım işletmelerin %85,12’si ilin toplam tarım arazisinin % 57,70’ini işliyor. İlde işletme başına düşen tarım alanı varlığı Türkiye ortalamasından düşük, işletme başına düşen arazi parça sayısı ise yüksektir.
Çizelge 4.7.2. İşletme Büyüklükleri Bazında Genel Üretim Tarzına Göre İşletmelerin Dağılımı
İşletme İşletme Tiplerine Göre İşletme Sayıları Büyüklüğü
(da)
Sayısı Bitkisel Üretim ve Hayvancılık Yapanlar Yalnız Bitkisel Üretim Yapanlar Yalnız Hayvancılık Yapanlar Arazisi Olm. 389 0 0 389 >=19 10598 4223 5381 994 20-49 8767 6468 2299 0 50-99 7825 7004 821 0 100-199 4475 3692 783 0 200-499 279 279 0 0 500+ 1 0 1 0 TOPLAM 32334 21666 9285 1383
Tiplerine göre işletme sayıları incelendiğinde, bitkisel üretim ve hayvancılık yapan işletmelerin sayısının en fazla 50–99 da, yalnız bitkisel üretim işletme sayısının da en fazla 19 da ve altındaki işletme büyüklüklerinde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır.
Bitkisel Üretim Yapanlar 29% Hayvansal Üretim Yapanlar 4% Bitkisel ve Hayvansal Üretim Yapanlar 67%
Ülkemiz genelinde olduğu gibi Kocaeli’nde de tarımsal işletmelerin sahip oldukları araziler küçük ve çok parçalıdır. Ülkemizde Medeni Kanununda yer alan miras hukukundan dolayı araziler parçalı yapıda olup, aynı durum Kocaeli için de geçerlidir.
1991 yılı Genel Tarım Sayımına göre Kocaeli ilinde topraklı işletme sayısı 31945, parça sayısı 302635, işlenen arazi miktarı ise 1478628 dekardır. Kocaeli ilinde işletme başına 9,47 parça(parsel) sayısı düşmekte, işlenen ortalama tarım arazisi ise 46,29 dekardır.
Aynı yılın verilerine göre Türkiye genelinde işletme sayısının % 0,81’ini işlenen arazi varlığının da % 0,63’ünü Kocaeli ili verileri oluşturmaktadır.
Türkiye genelinde işletme başına ortalama arazi büyüklüğü 59,12 da iken bu değer Kocaeli ilinde 46,29 dekara düşmektedir. 100 da ve altındaki işletmelerin toplama oranı Türkiye genelinde % 85,03, Kocaeli’nde % 85,12’dir. Bu işletmelerin işlediği alanların toplam işlenen alana oranı Türkiye için % 42,07, Kocaeli için ise % 58,70’dir.
Yukarıda verilen değerlere göre; işletme sayıları ile işlenen arazi varlıkları arasında dengesizlik söz konusudur. Örneğin Kocaeli ilindeki toplam işletmelerin % 85,12’si, toplam tarım alanlarının % 58,70’ini, Türkiye genelinde ise işletmelerin % 85,03’ü toplam alanın sadece % 42,072’sini işleyebilmektedirler.
4.7.3. Kocaeli İlinde Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Çalışmaları
Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi çalışmalarında elde edilen veriler aşağıda çizelgeler haline getirilerek verilmiştir. Kocaeli ilinde uygulanan Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesinin 2001 yılı diliminde proje için müracaat eden çiftçi sayısı 7514 iken, 2002 yılında bu rakam % 25,50’lik bir artışa 9430’a ulaşmıştır.
2001 yılında tüm ülke genelinde uygulamaya konulan Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesi için Türkiye genelinde 2182000 çiftçi ve işledikleri 11,8 milyon ha tarım alanı kayıt altına alınmıştır.
Kocaeli ilinde 2001 yılında kayıt altına alınan çiftçi sayısı Türkiye genelinin % 0,34’ü, kayıt altına alınan (desteklenen) alanın ise % 37’sidir. Diğer bir ifade ile proje
gereği Türkiye’de destekleme ödemesi yapılan miktarının % 0,37’si Kocaeli çiftçisine aittir.
Çizelge 4.7.3. Kocaeli Genelinde Alt Gruplar Bazında 2001 ve 2002 Yılı DGD ve ÇKS Çalışmaları
Alt 2001 yılı 2002 Yılı
Gruplar Çiftçi Sayısı Oranı (%) Destekleme Alanı (da) Oranı (%) Çiftçi Sayısı Oranı (%) Destekleme Alanı (da) Oranı (%) I.Alt Grup 3854 51,29 246492,560 57,20 4718 50,03 290127,255 53,54 II.Alt Grup 2175 28,95 116770,922 27,09 2815 29,85 160822,574 29,67 III.Alt Grup 1485 19,76 67643,759 15,71 1897 20,12 91006,216 16,79 TOPLAM 7514 100,0 0 430907,241 100,00 9430 100,0 0 541956,045 100,00 Kaynak : 1991 Yılı Genel Tarım Sayımı Sonuçları, DİE Yayınları.
2001 Yılında Kocaeli ilinde projeye esas toplam destekleme alanı ise 430907,241 dekar iken bu rakam 2002 yılında % 25,77’lik artışla 541956,045 dekara ulaşmıştır. Alt gruplar bazında değerlendirme yapıldığında tüm alt gruplarda proje uygulamasına katılan çiftçi sayısında artış olduğu görülür. Bu artışlar; I. Grupta % 22,42, II. Grupta % 29,43 ve III. Grupta ise % 27,74 olarak gerçekleşmiştir. Destekleme alanında ise sıralama söyle olmuştur; % 17,70 , % 37,72 ve % 34,54.
Kocaeli genelinde her iki yıl itibariyle Doğrudan Gelir Desteği ve Çiftçi Kayıt Sistemi Projesine yapılan müracaatların ve destekleme kapsamındaki alanların % 75’e yakın kısmını İzmit Merkez ilçe ve Kandıra ‘ya ait müracaatlar ve tarımsal alanlar oluşturmaktadır.
4.7.4. Tarım Sektörünün Kocaeli İli Ekonomisindeki Yeri
bir değişim görülmemektedir. 1987 yılı sabit fiyatları ile tarım GSYİH içinde % 3,01 ‘lik bir paya sahiptir. Tarım dışı sektörlerde de özellikle sanayi ve hizmetler sektörü gibi büyük gelişme olmuştur.
Türkiye’de sanayileşmenin en yüksek düzeyde olduğu Kocaeli İli çeşitli kapasitelere sahip birçok limanından ülkenin önemli düzeydeki ithalat ve ihracatını karşılamaktadır. Kocaeli İlinde Kasım 2002 tarihi itibariyle Kocaeli Sanayi Odasına kayıtlı 1289 sanayi tesisi bulunmaktadır. Derlenen son bilgilere 1289 sanayi işletmesinin 101 tarımsal ürünlerle ilgilidir. İlgili dağılım aşağıda verilmiştir:
Gıda Maddeleri Sanayi Grubu 44 adet Et-Tavukçuluk ve Yem Sanayi 21 adet Un-Unlu ve Şekerli Mamuller Sanayi Grubu 36 adet
Kocaeli ili Türkiye’de toplam GSYİH değerinden aldığı pay % 4,3 ile % 4,6 arasında bir değişim göstermektedir. Üretilen toplam GSYİH ‘da tarımın 1995 yılında 2,76; 1996 yılında 2,99; 1997 yılında 2,46; 1998 yılında 2,33; 1999 yılında 3,01 pay aldığı görülmektedir. Sanayi sektörü ise 1995 yılında 55,65; 1996 yılında 53,32; 1997 yılında 53,89; 1998 yılında 54,26 ve 1999 dağılımına bakıldığındaysa % 51,83 ile ilk sırayı aldığı görülmektedir (İzmit Tarım Master Planı,2001).
Türkiye’de ve Kocaeli’nde tarımın alt dallara dağılımında, tarımsal gelirde en yüksek payın çiftçilik ve hayvancılığa ait olması, bununla birlikte ormancılık ve balıkçılığın alt dallarının tarım sektöründeki payının oldukça düşük düzeylerde bulunması benzerlik göstermektedir.
Bitkisel üretime ait veriler incelendiğinde Kocaeli ilinin gayri safi hasılasında önemli yer tutan ürünlerden domates, kiraz ve elmada verim değerlerinin Türkiye ortalamasının altında kaldığı görülmektedir (DİE, 2001).
Hayvansal verimlilik değerlerine bakıldığında Kocaeli’nin tüm verimlilik kriterlerinde Türkiye ortalamasına yakın ya da ortalama değerlerin üzerinde olduğu anlaşılmaktadır. AB ülkeleri ortalaması verileri ise şöyledir: büyükbaş hayvanda süt verimi 5655 kg/baş, büyükbaş hayvanda karkas ağırlık 273,5 kg/baş, yumurta veriminde 18 kg/adet, koyun karkas ağırlığı 14,3 kg/adet. Türkiye’nin AB verilerine göre tarımsal üretimdeki verimlilik değerleri oldukça düşük kalmaktadır. Örneğin AB’de büyükbaş süt ineğinde süt verimi Türkiye’den 3,39 kat, büyükbaş karkas ağırlıkta 1,38 kat ve yumurtada ise 1,50 kat fazladır (DİE, 2001).
Kocaeli ilinde tarıma bağlı ve tarıma dayalı işletmeler aşağıda sıralanmıştır(Kocaeli Tarım İl Müdürlüğü, 2002 ).
Tesisler Adet
Meyve ve sebze işleme tesisi 5 adet Süt ve süt ürünleri işleme tesisi 17 adet Yemek fabrikaları 25 adet Bakliyat, baharat, kuruyemiş
Ambalajlama fabrikaları 9 adet Gıda ile temas eden materyal
Üreten fabrikalar 34 adet Şeker ve şekerli mamuller
Üreten işletmeler 21 adet Un fabrikası 2 adet Bitkisel yağ sanayi 5 adet Su ürünleri işleme tesisi 2 adet Yem fabrikası 3 adet Kanatlı eti üretim tesisi ve soğuk
Hava depoları (3 adet piliç kesimhanesi ve
4 adet soğuk hava deposu) 7 adet Kırmızı et üretim tesisi, soğuk
depolar ve mezbahalar (10 mezbaha, 4 adet et mamul maddeleri üretimi ve
1 adet soğu depo) 15 adet Unlu mamul üreten işyerleri 402 adet
Türkiye ekonomisinde tarım önemli bir sektör ve GSYİH içindeki payı 2000 yılı itibariyle % 14,3 olmuştur. Türkiye’de tarımın geçmiş yıllardaki GSYİH içindeki payı giderek azalan bir trend göstermektedir.
4.7.5. Hayvan Sayıları
Kocaeli ilindeki büyükbaş ve küçükbaş hayvan varlığının Türkiye genelinde önemli bir yeri bulunmamakla birlikte etlik piliç üretiminde bölge bazında önemli bir ağırlığı bulunmaktadır. Kocaeli ilindeki hayvan varlığı ve alt bölgelere göre dağılımı 2001 yılı verileri itibariyle alttaki Çizelge 4.7.5’de verilmiştir.
Çizelge 4.7.5. Alt Bölgelere Göre Hayvan Varlığının Dağılımı HAYVAN TÜRLERİ I. Alt Bölge II. Alt Bölge III. Alt Bölge TOPLA M Büyükbaş Varlığı Sığır Kültür 0 4023 8774 12797 Kültür Melezi 17700 14417 6372 38489 Yerli 0 3165 4260 7425 Toplam 17700 21605 19406 58711 Alt Böl. Payı 30,15 36,80 33,05 100,00 Manda 2800 595 20 3415 Küçükbaş Varlığı 0 0 Koyun(yerli) 13500 14500 32680 60680 Alt Böl. Payı 22,25 23,90 53,86 100,00 Keçi(kılkeçisi) 1500 2200 9200 12900 Alt Böl. Payı 11,63 17,05 71,32 100,00 Kanatlı Varlığı 0 0
İşletmelerde Yıl Broiler 3161 3054 1433,5 7648,5
Sonunda Mevcut Yumurtacı 95 315 794,6 1204,6
Tavuk Sayısı (000) Toplam 3256 3369 2228,1 8853,1
Alt Böl. Payı 36,78 38,05 25,17 100,00
Hindi 22000 9000 700 31700
Kaz 850 0 60 910
Ördek 1200 0 150 1350
Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın gelişmesinde en büyük kısıt mera alanların az olmasıdır. Kocaeli ilinde mera varlığı oldukça azdır (635 ha). Oysaki Türkiye ortalamasında Mera alanlarının oranı % 26 ‘dır. Diğer bir kısıtta Türkiye genelinde olduğu gibi Kocaeli’nde de yem bitkisi ekilişlerinin çok düşük oranda olmasıdır. Toplam tarla bitkisi ekilişleri içerisinde yem bitkisi ekilişlerinin oranı Türkiye’de % 3, Kocaeli’nde ise bu değere oldukça yakındır.
Diğer bir yem kaynağı olan silajlık hasıl mısır üretimi Kocaeli ilinde yaygınlaşmaya başlamıştır. 2002 yılı verilerine göre Kocaeli’nde 68365 ton hasıl mısır üretilmiştir. Kocaeli’nde daha çok işletmelerinin ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik olarak üretim yapmaktadırlar. Yonca ekilişi de son yıllarda artmış olup yem bitkisi ekilişlerindeki bu artışta son yıllarda yem bitkisi ekilişlerine yapılan devlet desteğinin önemli bir rolü bulunmaktadır.
4.7.6. Büyükbaş Hayvan Sayısı
Kocaeli ilinde özellikle süt sığırcılığında kültür ırkı ve melez hayvanların kullanılması gerek süt ve gerekse et verimini arttırmaktadır. Kocaeli ilinde kültür ırkı sığır varlığı Holstein ağırlıklı olup, melez ırklarda Holstein ırkı ile yerli sığırların suni tohumlama yoluyla melezlenmesi sonucu ile elde edilmiştir. Kocaeli ilinde sığır varlığına ilişkin hesaplanan trend denklemi şöyle oluşmuştur:
Y = 95638,08 + (-2002,285 * t)
Oluşan denklemden ; 2001 yılı verilerine göre 58711 olan toplam sığır varlığı 2003’te 65604’e, 2005’te 57595’e ve 2007 yılında ise 49586’ya gerileyeceği sonucuna varılmaktadır.Diğer tespit edilen önemli bir olgu da 2005 yılında İldeki sığır popülâsyonunun kültür ve kültür melezi ırklardan oluşacağı yönündedir.
1996 – 2001 yılları arasında Kocaeli’ndeki büyükbaş hayvan sayılarına ait bilgiler alttaki Çizelge 4.7.6. da gösterilmiştir. Hayvan varlığının yıllar itibariyle göstermiş olduğu değişim incelendiğinde 1996 – 2001 yılları arasında indeksin 58,2’ye gerilediği görülür. Özellikle 1999 – 2001 yılları arasındaki periyotta keskin bir düşüş gözlenmektedir.
Çizelge 4.7.6. Kocaeli İlinde Büyükbaş Hayvan Varlığındaki Değişim
Kaynak: Kocaeli Valiliği Tarım İl Müdürlüğü, 2001 4.7.7. Küçükbaş Hayvan Sayısı
Kocaeli’nde 1996 yılında 143045 adet küçükbaş hayvan varlığı bulunmaktaydı. 1996–2001 yılları arasında meydana gelen değişim yıllar itibariyle Çizelge 4.7.7.’de verilmiştir.
Çizelge 4.7.7. Kocaeli’nde Küçükbaş Hayvan Varlığındaki Değişim
Yıllar Koyun Keçi TOPLAM Indeks
1996 126261 16784 143045 100,0 1997 120835 19388 140223 98,0 1998 108340 15440 123780 86,5 1999 104988 12965 117953 82,5 2000 77551 14545 92096 64,4 2001 60680 12900 73580 51,4
Kaynak: Kocaeli Valiliği Tarım İl Müdürlüğü, 2001
1996–2001 yılları arasında koyun varlığı % 51,94 oranında azalma gösterirken anı dönemde keçi varlığı da % 23,14 oranında gerilemiştir. Küçükbaş hayvan varlığına ait indeks ise 51,48 seviyesine kadar düşmüştür.
Yıllar Kültür Melez Yerli Toplam Indeks
1996 26065 57372 17422 100859 100,0 1997 25392 57107 15136 97635 96,8 1998 22885 51285 13195 87365 86,6 1999 22407 54320 13258 89985 89,2 2000 12710 51131 9227 73068 72,4 2001 12797 38489 7425 58711 58,2
4.7.8. Hayvansal Üretim
2001 yılı verilerine göre Kocaeli’nde toplam süt üretimi 89788 ton olup Türkiye toplam süt üretiminin yaklaşık olarak % 0,85’ini oluşturmaktadır. Türkiye sığır mevcudunun % 0,53’ ü, koyun mevcudunun % 0,20’ si, keçi mevcudunun da % 0,17’si Kocaeli’nde bulunmaktadır. Bu oranlara rağmen hayvan cinsine göre süt verim değerleri Türkiye ortalamasından daha yüksektir.
Büyükbaş hayvancılıkta kültür ve kültür melezi hayvan varlığının toplama oranının yüksek olması süt üretim değerini doğrudan etkileyen en önemli faktördür. Ancak bakım ve besleme şartlarının daha da iyileştirilmesi halinde kültür ve kültür melezi hayvanlarda elde edilecek süt verimi Türkiye ortalamasının iki katına ulaşılması mümkündür. Kocaeli ilinde üretilen sütü işleyebilecek 17 adet işletme bulunmaktadır. Kocaeli ilinde nüfusun yoğunluğu nedeniyle civar illerin süt ve süt ürünleri büyük ölçüde pazarlanmaktadır. Alttaki Çizelge 4.7.8.’de Kocaeli’nde üretilen hayvansal üretim değerlerine ilişkin bilgiler verilmiştir.
Çizelge 4.7.8. Kocaeli’nde Hayvansal Üretim Miktarları (ton) Hayvansal
Ürünler
I. Alt Bölge II. Alt Bölge III.Alt Bölge Toplam
Süt 27331 32630 29827 89788 Et (kırmızı) 271 2710 2440 5421 Et(beyaz) - 13521 42430 55951 Bal 34 149,73 270 453,73 Balmumu 5,325 3 0,6 8,925 Yumurta (adet) 19.500.00 66.150.000 166.866.000 252.966.000 Yapağı 20,2 21,7 48,95 90,85 Keçi kılı 1,5 2,2 9,2 12,9
Kaynak: Kocaeli Valiliği Tarım İl Müdürlüğü, 2001
Alt bölgeler bazında dağılım incelendiğinde sadece süt üretiminin (hayvan varlığı bağlı olarak) dengeli bir dağılım gösterdiği görülür. Çizelgede dikkat çekici en önemli nokta, III. alt bölgenin hayvansal üretimde önemli bir ağırlığı taşımasıdır.
4.7.9. Hayvansal Üretimi Oluşturan Alt Dalların GSH Değerleri ve Oranları
Hayvansal üretim değerini oluşturan ürünlerin en önemlisi yaklaşık 67 trilyon TL ve % 55,28’lik payı ile beyaz et üretimidir. Türkiye beyaz et üretiminde Kocaeli % 10’luk bir paya sahip olup, Kocaeli ili ekonomisine önemli düzeyde getirisi mevcuttur.
Çizelge 4.7.9. Hayvansal Üretimi Oluşturan Alt Dalların GSH Değerleri ve Oranları
Faaliyet Kolları Üretim Değeri (TL)
Oranı (%) Et (kırmızı) 15.178.800.000.000 12,50 Et(beyaz) 67.141.200.000.000 55,28 Süt 17.957.600.000.000 14,78 Yumurta 18.972.450.000.000 15,62 Diğerleri 1.257.885.000.000 1,82 Toplam 121.458.935.000.000 100,00
Kaynak: Kocaeli Tarım Master Planı, 2002
Hayvansal üretim değerinde kırmızı et, süt ve yumurta üretiminin payları yaklaşık olarak % 12 ile % 16 arasında değişmekle birlikte birbirine oldukça yakın değerdedir. Bal, balmumu, koyun yünü ve keçi kılı diğer grubu oluşturan ürünlerin toplamdan aldıkları pay önemsenmeyecek düzeydedir.
Et(beyaz) 55,28% Et(kırmızı) 12,50% Diğerleri 1,82% Yumurta 15,62% Süt 14,78%
Grafik 5 Kocaeli İli Tarımsal Üretim Değerlerinde Hayvansal Üretimi Oluşturan Alt Dallar
Hayvansal üretim değerlerinden alınan payları belirten diğer alt dallar üstteki grafikte gösterilmiştir. I. alt bölgede en önemli hayvansal ürün süt, II. ve III. alt bölgede ise beyaz etttir.
4.7.10. Hayvansal Üretim Değerlerinin Oranları
Çizelge 4.7.10: Alt Bölgeler Bazında Hayvansal Üretim Değerlerinin Oranları (%)
Faaliyet Kolları I. Alt Bölge II. Alt Bölge III. Alt Bölge
Et (kırmızı) 8,93 21,09 8,87 Et(beyaz) - 45,10 66,14 Süt 64,31 18,14 7,75 Yumurta 17,60 13,79 16,26 Diğerleri 9,16 1,88 0,98 Toplam 100,00 100,00 100,00
Kaynak: Kocaeli Valiliği Tarım İl Müdürlüğü, 2001
4.8. Tarımsal Üretim Değerleri
Kocaeli İlinde Tarımsal Gayri Hasıla Değerleri
Tarımsal üretimde gelir bitkisel üretim, hayvansal üretim ve su ürünleri üretim değerlerinden oluşmaktadır.
Çizelge 4.8. Kocaeli İlinin Tarımsal GSH Değerleri (TL)
Faaliyet Kolları Üretim Değeri (TL) Oranı (%)
Bitkisel Üretim 89.925.516.400.000 42,35 Hayvansal Üretim 121.458.760.000.000 57,20 Su Ürünleri Üretimi 954.870.000.000 0,45
Toplam 212.339.146.400.000 100,00
Kaynak: Kocaeli Valiliği Tarım İl Müdürlüğü, 2001
Kocaeli ilinin 2001 yılı verilerine göre toplam Tarımsal Gayri Safi Hasıla değeri yaklaşık olarak 212 trilyon TL’dir. Tarımsal üretimde hayvansal üretim değerleri % 57’lik bir pay almaktadır. Yani Kocaeli ilinin tarımsal gelirinin 3/5’i hayvansal ürünlerden oluşmaktadır.
Türkiye’de tarımsal üretim değerinin % 36,4’ünü tarla bitkileri, % 17,6’sını sebze ve % 20,7’sini de meyve üretim değerleri oluşturmaktadır. Hayvansal üretim değerinin tarımsal gelir içindeki payı ise % 25,3’tür.
AB’ de tarımsal üretim değerinin % 47,4’ü bitkisel üretim, % 52,6’sı ise hayvansal üretim kaynaklıdır. Toplulukta toplam bitkisel üretim değerinin % 13,1’ini tahıllar, % 10,8’ini diğer tarla bitkileri, % 10’unu sebze ve çiçek, % 2,4’ünü zeytin ve zeytinyağı, % 3,9’unu meyve , % 7,2’sini üzüm ve şarap oluşturmaktadır. Hayvansal üretim değerlerini oluşturan unsurlar ise; % 20,9 süt, % 8,7 sığır ve dana eti, % 1,9 koyun ve keçi eti, % 11,1 domuz eti, % 3,1 kanatlı etleri ve yumurta, % 6,9 diğer hayvancılık faaliyetleri ürünleridir.
Su Ürünleri Üretimi 0,45 % ayvansal Üretim 57,20 % Bitkisel Üretim 42,35 %
Grafik 6 . Kocaeli İli Gayri Safi Üretim Değerinin Dağılımı
Kocaeli’nin faaliyet kollarına göre tarımsal gelirinin dağılımı AB’ne daha yakındır. Kocaeli, tarımsal üretimde, üretim değeri ve ortalama verimlilik değerleri Türkiye ortalamasının üzerinde olan bir ildir. İklim itibari ile ürün çeşitliliği fazladır.
4.9. Kocaeli İlinde Bulunan Süt Teşvik Primi Kapsamında Yer Alan Süt İşletmeleri
Kaliteli bir ürünün, ancak kaliteli ham maddeden üretileceğini bilen modern büyük işletmeler; kontrol ederek aldıkları sütleri köylerde veya belirli merkezlerde kurdukları toplama merkezlerinde 4 C’ye soğutarak, izolasyonlu tankerlerle soğuk zincir altında işletmeye ulaştırılmasını sağlamakta ve işletme laboratuarında yeniden analiz ederek, uygun görülen üretim birimine dağıtımını yapmakta ve standart tipte kaliteli ürün üretmektedirler.
Kocaeli ilindeki süt sanayi incelendiğinde sütün kalitesi, pazarlama, fiziki yapı ve hijyen konularında yapısal sorunların bulunduğu saptanmıştır. Kocaeli ilinde yer alan süt sektörünün karşılaştığı sorunların başında soğuk zincirin yetersizliği, hijyen şartlarının tam olarak yerine getirilememesi ve birim üretim maliyetlerinin yüksek olması gelmektedir. Bu sorunlar ağırlıklı olarak küçük ve mevsimsel üretim yapan işletmelerde ortaya çıkmaktadır. Bu nedenden dolayı sektörün bu sorunlarının detaylarının tespit edilip çözüm önerileri geliştirmek gerekmektedir. Çizelge 4.9.’da
Kocaeli İlinde Bulunan Süt Teşvik Primi Kapsamında Yer Alan Süt İşletmeleri çizelge 4.9. da bulunmaktadır.
Çizelge 4.9.Kocaeli İlinde Bulunan Süt Teşvik Primi Kapsamında Yer Alan Süt İşletmeleri
Firma Adı
Kartepe Gıda Sanayi ve AŞ Çayırova Süt ve Süt Mam.AŞ Ayvazoğlu Süt Ürün.İmalat Paz. İmren Süt Ür.İmal.Paz.Ltd.Şti.
Beşiroğlu Süt Mam.
Serak Süt ve Tüketim Malları A.Ş. Sultan Süt ve Tüketim Malları San.Tic.Ltd.AŞ.
Eryılmaz Süt Ürünleri Ltd.Şti. Hasan Bozkır Süt Mam.San.Tic.Ltd.Şti.
Bağ Süt İmalat Paz.San.Tic.Ltd.Şti. Ece Peynirleri
Venes Gıda Dondurulmuş Ürün Pazarlama Ltd.Şti. Sezai Öztürk Peynir Mandırası
Kaşarcılar Süt Mam.San.Tic.A.Ş.
Kaynak: Kocaeli Valiliği İl Tarım Müdürlüğü, 2006
4.10. Kocaeli ilinde faaliyet gösteren Süt İşletmelerinin Yıllık Üretim Kapasiteleri
Kocaeli ilinde faaliyet gösteren firmalar hammaddeyi bu bölgedeki süt üreticilerinden temin etmektedirler. Kocaeli ilinde özellikle Kandıra ilçesinde süt arzının yüksek olması nedeniyle bölge dışında faaliyet gösteren büyük işletmelerde hammadde teminin bu bölgeden karşılamaktadırlar.
Kocaeli İlinde süt ve süt mamulü üreten işletmelerin büyük çoğunluğu küçük imalathanelerden oluşmaktadır. Bu işletmelerden Çayırova ve Venes gıda orta ölçekli işletme grubuna girmektedir. Küçük işletmelerin işgücü potansiyelleri, finansman kaynakları ve ürünlerini pazarlayacakları pazarlama kanalları yeterli değildir. Bu
