Çocuklarda Adenovirüs Gastroenteriti
Olgular›n›n S›kl›¤›
Suat Biçer, Gülhan Tunca fiahin, Berkun Koncay, Hakan Gemici, Nuri Engerek, Önder Ulucakl›, Nagihan Özlü, Rengin fiiraneci
‹stanbul Bak›rköy Kad›n Do¤um ve Çocuk Hastal›klar› E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi, Çocuk Sa¤l›¤› ve Hastal›klar› Klini¤i, ‹stanbul
ÖZET
Çocuklarda adenovirüs gastroenteriti olgular›n›n s›kl›¤›
Amaç: Akut gastroenterit, çocukluk ça¤›ndaki hastane baflvurular›n›n önemli bir nedenidir. Enterik adenovirüs infeksiyonlar›n›n Türkiye’de-ki epidemiyolojisi iyi bilinmemektedir. Bu çal›flma, çocuk acil ünitesine getirilen hastalarda adenovirüs gastroenteriti s›kl›¤›n› belirlemek amac›yla yap›lm›flt›r.
Gereç ve Yöntem: Çocuk acil ünitesine akut gastroenterit flikayetiyle 1 y›l içinde (2007) getirilen 1941 çocu¤un gaita örnekleri incelendi. D›flk› örneklerinde adenovirüs serotip 40-41 antijenleri immunokromatografik testle araflt›r›ld›. Tüm bilgiler geriye dönük olarak hasta ka-y›tlar›ndan elde edildi.
Bulgular: ‹ncelenen 1941 gaita örne¤inden 180’inde (%9.3) adenovirüs serotip 40-41 antijenleri saptand›. Enterik adenovirüs infeksiyonu en çok Haziran ve Eylül aras›nda, özellikle A¤ustos (%20.6) ve Temmuz (%18.4) aylar›nda görülmüfl iken, özellikle Ekim, Kas›m ve Aral›k gibi k›fl aylar› en az görüldü¤ü (%2.8) dönemdi. Çocuklarda enterik adenovirüs pozitif olgular›n büyük k›sm› (%56.7) 0-2 yafl aras›ndayd›.
Sonuç: Adenovirüs, çocuklardaki gastroenteritlerin önemli bir nedenidir ve özellikle yaz aylar›nda görülen ishallerde mutlaka araflt›r›lmal›d›r. Anahtar kelimeler: Çocuk, enterik adenovirüs, immunokromatografi
ABSTRACT
Frequency of adenovirus gastroenteritis during childhood
Objective: Acute gastroenteritis is an important cause of hospital admissions during childhood. The epidemiology of enteric adenovirus infections in Turkey is not well known. The aim of the study was to determine the incidence of adenovirus gastroenteritis in patients admitted to our pediatric emergency department.
Material and Method: Stool specimens of 1941 children, who admitted to our pediatric emergency department during one year period (2007) with acute gastroenteritis, were analyzed. Adenovirus serotype 40-41 antigens were investigated in the stool specimens with the immunochromatographic test. All data was collected retrospectively from recorded files.
Results: In 180 of the 1941 stool specimens (9.3%), adenovirus serotype 40-41 antigens were determined. The highest rate of enteric adenovirus infection was detected from June to September, with a peak incidence during August (20.6%) and July (18.4%), whereas lowest during winter months, especially in October, November and December (2.8%). The incidence of enteric adenovirus positive cases was higher among children between 0-2 years of age (56.7%).
Conclusion: In conclusion, adenovirus is an important cause in children with acute gastroenteritis and it should be investigated as routinely, especially in summer months.
Key words: Child, enteric adenovirus, immunochromatography
Bak›rköy T›p Dergisi 2009;5:6-10
G‹R‹fi
A
kut gastroenterit, geliflmifl ve geliflmekte olan küçük çocuklardaki mortalitenin major nedenidir (1). Çocuk-luk ça¤›ndaki ishallerin çok büyük bir k›sm›ndan virüsler sorumludur (2). Enteropatojenik virüsler suçlanan bafll›caetkenlerdir (1). Bebekler ve çocuklardaki gastroenteritle-rin rotavirüslerden sonra di¤er s›k görülen nedenlegastroenteritle-rinden biri de adenovirüslerdir (2). Adenovirüsler çift zincirli, zarf-s›z DNA virüsleridir. Adenovirüslerin 51 farkl› serotipi var-d›r ve üst solunum yolu infeksiyonu s›ras›nda ve sonra-s›nda d›flk›da bulunabilirler ancak sadece serotip 40 ve 41, daha nadir olarak da serotip 31 gastroenterite neden olur (3,4). Avrupa, Asya, Kuzey ve Güney Amerika’da ya-p›lan çal›flmalar sonucunda enterik adenovirüslerin ço-cukluk ça¤› gastroenteritlerinin %3.1-13.5’inde etken ol-du¤u gösterilmifltir (5-9). Y›l›n büyük bir bölümünde orta-ya ç›kabilir, orta-yaz aylar›nda biraz daha s›k görülür (3,10). Bafll›ca 4 yafl›n alt›ndakileri etkiler, baflta 6 ay-2 yafl
ara-Yaz›flma adresi / Address reprint requests to: Suat Biçer
‹stanbul Bak›rköy Kad›n Do¤um ve Çocuk Hastal›klar›, E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi, ‹stanbul
Telefon / Phone: +90-212-543-6270
Elektronik posta adresi / E-mail address: [email protected] Gelifl tarihi / Date of receipt: 21 Temmuz 2008 / July 21, 2008 Kabul tarihi / Date of acceptance: 11 A¤ustos 2008 / August 11, 2008
s›ndaki çocuklar olmak üzere küçük çocuklara gruplar halinde bak›lan yuvalar gastroenterit bak›m›ndan daha yüksek risk tafl›r. Reinfeksiyon görülebilir. Kuluçka süresi 3-10 gündür (3). Adenovirüs enteriti s›kl›kla 10-14 gün gi-bi uzun süren ishale neden olur (4,10).
Bu çal›flmada, çocuk acil ünitesinde s›k görülen akut gastroenterit baflvurular› aras›nda adenovirüs saptanan olgular›n oran› ve demografik özelliklerinin belirlenmesi, aylara göre da¤›l›m›n›n incelenmesi ve çal›flma sonuçla-r›n›n önümüzdeki y›llarda yap›lacak olan benzer çal›flma-lardaki rakamlarla karfl›laflt›r›lmas› için kaynak oluflturul-mas› amaçlanm›flt›r.
GEREÇ VE YÖNTEM
0-18 yafl aras›ndaki çocuk hastalar›n baflvurdu¤u acil çocuk servisimizde, akut gastroenteritli çocuk hastalar-da, 12 ay süresince bak›lan adenovirüs antijen testlerinin sonuçlar›, pozitiflik oranlar› incelendi. Akut gastroenterit, günde 3 veya daha fazla sulu d›flk›lama olarak tan›mlan-d›. Adenovirüs antijen testi, hastanemizin mikrobiyoloji laboratuar›nda, taze gaita örne¤inde immunokromatog-rafik olarak bak›ld›. Çal›flmada adenovirüs 40, 41 serotip antijenini tan›yan adeno stripleri kullan›ld›. Testler hasta-nemiz mikrobiyoloji laboratuar›nda ve bu testlerden so-rumlu olan bir laboratuar teknisyeni taraf›ndan yap›ld›, sonuçlar› laboratuar kay›t defterine ve hastalara ait olufl-turulan çal›flma formlar›na kaydedildi. Pozitif ve negatif bulunan olgular›n test sonuçlar› ve demografik özellikle-ri, hastane bilgi ifllem birimi, mikrobiyoloji laboratuar› ka-y›tlar› ve çocuk acil ünitesi hasta kaka-y›tlar›ndan geriye
dö-nük olarak elde edildi. BULGULAR
2007 y›l›nda çocuk acil ünitesine getirilen 12093 akut gastroenteritli çocu¤un 1941’inde adenovirüs antijen testi yap›lm›flt›r. Antijen testi bak›lan çocuklar›n 180’inde (%9.3) adenovirüs antijeni pozitif, 1760’›nda ise negatif (%80.7) bulundu. Adenovirüs saptanan çocuklar›n 97’si erkek (%53.9), 83’ü (%46.1) k›z cinsiyetliydi. Vakalar›n ço-¤u yaz (Haziran, Temmuz ve Aço-¤ustos) aylar›nda (n:92, %51.1) saptanm›flt›. ‹lkbaharda 35 (%19.5), k›fl aylar›nda 37 (%20.5), sonbaharda 17 vaka (%9.5) mevcuttu. En çok adenovirüs ishalinin görüldü¤ü aylar A¤ustos (n:37, %20.6), Temmuz (n:33, %18.4) ve Haziran (n:22, %12.2) olup, bunlar› Ocak (n:18, %10), fiubat ve Mart (n:16, %8.9) aylar› izliyordu (fiekil 1). Adenovirüs gastroenteriti sapta-nan vaka say›s›n›n en fazla oldu¤u A¤ustos ay›nda, tes-tin bak›ld›¤› 136 çocu¤un 37’sinde (%27.2) adenovirüs an-tijeni pozitifti (Tablo 1). Temmuz ay›nda bak›lan vakala-r›n %22’sinde antijen testi pozitif bulundu. Eylül ay›nda bak›lan vakalar›n %15.5’inde (n:15), Haziran ay›nda %13.2’sinde (n:22), Mart ay›nda %13’ünde (n:16), Ocak ay›nda %10’unda (n:18) ve fiubat ay›nda %9.7’sinde (n:16) adenovirüs saptand›. Kas›m ve Aral›k en az adenovirüs pozitifli¤i saptanan aylard› (toplam 5 olgu, %2.8), Ekim ay›nda ise bak›lan 60 olgudan hiçbirinde adenovirüs sap-tanmad›. Nisan ve May›s aylar›nda da antijen testi pozi-tif bulunanlar›n say›s› ve oran› di¤er aylara göre daha dü-flüktü. Nisan ay›nda vakalar›n %5.7’sinde (n:9), May›s ay›nda da %4’ünde (n:10) adenovirüs pozitif bulundu.
Adenovirüs pozitif olan vakalar›n yafllar› 2 ay-16 yafl ara-s›nda de¤ifliyordu (fiekil 2). Yafl ortalamas› 2.95±0.22 ola-rak bulundu. ‹lk 5 yafltaki adenovirüs pozitif olan vakala-r›n say›s› 138 (%76.7) olup, 75’i (%41.7) ilk 12 aydaki be-beklerdi. Pozitif bulunan 27 vakan›n yafl› 13-24 ay (%15) aras›ndayd›. ‹lk 2 yafltakilerin say›s› 102 olup, pozitif sap-tanan vakalar›n %56.7’sini oluflturuyordu. Adenovirüs saptanan ilk 5 yafltaki di¤er vakalar›n yafllar› 25-36 ay (n:11, %6.1), 37-48 ay (n:16, %9), 49-60 ay (n:9, %5) idi, 2-5 yafl aras›ndaki vaka say›s› 36 (%20) olarak bulundu. Po-zitif bulunanlar›n geri kalan› 6-16 yafl aras›ndaki 42 va-kayd› ve tüm olgular›n %23.3’ünü oluflturuyordu. TARTIfiMA
Çocukluk ça¤› ishallerinin büyük k›sm›ndan geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerde virüsler, az geliflmifl ülke-lerde ise bakteriler sorumludur. Gastroenterit etkenleri-nin saptanmas› hastal›¤›n tedavisi ve prognozunun ön-görülmesinde önemlidir (11,12). Son y›llarda giderek ar-tan oranda etken sapar-tanabilmektedir. Gastroenteritin vi-ral etkenlerinin (örn; rotavirüs, adenovirüs) belirlenebil-mesi, özellikle klini¤inin a¤›r seyretti¤i süt çocuklar›nda
tedavi yaklafl›m›nda yard›mc› olup, gereksiz yere antibi-yotik kullan›m›n› da engelleyecektir.
Yaz aylar›nda adenovirüs etken olarak daha çok kar-fl›m›za ç›kmaktad›r (%51.1) (3,10). Akut enfeksiyöz ishal insanlarda en s›k görülen enfeksiyon hastal›klar›ndan bi-ri olup dünya genelinde akut solunum yolu enfeksiyon-lar›ndan sonra morbidite nedeni olarak 2. s›rada yer al›r (12). Etken mikroorganizmalar bakteriler, virüsler ve pa-razitlerdir. Bunlar aras›nda akut viral gastroenteritler tüm yafl gruplar›n› etkiler, sporadik veya endemik olarak gö-rülebilir ve etiyolojik ajan›n belirlenemedi¤i ishallerin bü-yük k›sm›ndan sorumludur (12).
Literatürde rotavirüsler viral gastroenteritlerin en s›k nedeni olarak görülmektedir. ‹kinci s›rada adenovirüsler gelmektedir. Sadece Guatemala’da yap›lan bir çal›flmada enterik adenovirüsler rotavirüse oranla 3 kat daha fazla oranda görülmüfl ve bu durum iklim farkl›l›¤›na ba¤lan-m›flt›r (13). Çocukluk ça¤› gastroenteritlerinde adenovirüs s›kl›¤›n› Ahluwalia ve ark. %4.1 olarak belirtmifllerdir (14). Türkiye’de yap›lan çal›flmalarda Tuncer ve ark. %7.8 (15), Öztürk ve ark. %5.9 (16), Gül ve ark. %4.7 (17), Biçer ve ark. %16.2 (18) oranlar›nda adenovirüsü etken olarak bulmufllard›r. Çal›flmam›zda 12090 akut gastroenteritli çocu¤un 1941’inde adenovirüs antijen testi istenmifl, %9.3 oran›nda pozitif bulunmufltur.
Gastroenteritlerde birkaç etken bir arada olabilir. Vi-rüslerle bakteriler bir arada olabilirse de daha çok görü-len virüs-virüs birlikteli¤idir (2.4). Olgular›m›z›n %4.1’inde rotavirüs ve adenovirüs birlikte bulunmufltur. ‹spanya’da 820 olgunun de¤erlendirildi¤i bir çal›flmada daha çok vi-rüs-virüs birlikteli¤i saptanm›fl, bunlar içinde rotavirüs-astrovirüs koenfeksiyonu daha çok görülmüfl (%1.6), ro-tavirüs–adenovirüs koenfeksiyonu ise vakalar›n %1.2’sinde saptanm›flt›r (2).
Adenovirüsler insanlarda hastal›k yapan 47 farkl› se-rotipi olan DNA virüsleridir. Tip 40 ve 41 nadiren tip 31 gastroenteritle iliflkili bulunmufltur (3,4). Enterik adenovi-rüs tiplerinden tip 40 ve 41 çok yayg›n olup endemik is-hale, hastaneler, yetimhaneler ve çocuk bak›m merkez-lerinde ishal salg›nlar›na yol açar (19). Bulaflma fekal-oral yolla olup inkübasyon süresi 3-10 gündür (3). Asempto-matik enfeksiyon s›kt›r ve hastal›¤›n ard›ndan asempto-matik virüs at›l›m› haftalarca sürebilir (3,20).
Adenovirüs her yafl grubunda hastal›k etkeni olabilir (9,13,15,21). Ancak yap›lan çal›flmalarda adenovirüs en-feksiyonu en s›k 2 yafl alt› çocuklarda saptanm›flt›r (17,21,22). Bates ve ark. (22) adenovirüs saptanan
gastro-Tablo 1: Adenovirüs antijen test sonuçlar›n›n aylara göre pozi-tiflik oranlar›. A¤ustos ay›, adenovirüs antijen testinin en yük-sek oranda pozitif bulundu¤u ayd›. (%: O ayda bak›lan vakala-r›n ne kadavakala-r›n›n pozitif bulundu¤unu göstermektedir)
Ay Pozitif (n) Negatif (n) % Ocak 18 (%9.1) 179 10 fiubat 16 (%8.8) 165 9.7 Mart 16 (%11.4) 124 13 Nisan 9 (%5.4) 157 5.7 May›s 10 (%4) 244 4 Haziran 22 (%11.6) 167 13.2 Temmuz 33 (%18) 150 22 A¤ustos 37 (%21.4) 136 27.2 Eylül 15 (%13.4) 97 15.5 Ekim 0 (%0) 60 0 Kas›m 2 (%1.6) 124 1.6 Aral›k 3 (%1.9) 157 2
fiekil 2: Enterik adenovirüs saptanan çocuklar›n yafl grupla-r›na göre da¤›l›m›
enteritli çocuklar›n %50’sinin 1 yafl alt›nda, Ak›nc› ve ark. (21) 113 olgunun 90’›n› 5 yafl alt›nda ve bu 90 olgunun 62’sini 2 yafl alt›nda saptam›fllard›r. Hazar ve ark. (23) adenovirüslü olgular›n›n %35’inin 6-11 ay, %35’inin 1-2 yafl aras›nda, Gül ve ark. (17) %57.1’nin 1-2 yafl aras›nda ve %28.6’s›n›n 0-1 yafl aras›nda oldu¤unu saptam›fllard›r. Çal›flmam›zda adenovirüs saptanan çocuklar›n yar›dan fazlas›n›n (%56.7) ilk 2 yaflta olmas›, bu konuda yap›lan çal›flma sonuçlar› ile paralellik göstermektedir.
Gastroenterit etkenleri aras›nda cinsiyet fark› olmas› beklenen bir durum de¤ildir. Viral gastroenterit s›kl›¤›nda cinsiyet da¤›l›m›nda anlaml› bir farkl›l›k gözlenen çal›flma say›s› azd›r. Cruz ve ark. enterik adenovirüsleri erkekler-de daha fazla saptam›flt›r (13). Ak›nc› ve ark. ise aerkekler-denovi- adenovi-rüsü erkeklerde, rotaviadenovi-rüsü ise k›zlarda daha s›k bulmufl-lard›r ve bu farkl›l›k anlaml›d›r (21). Cinsiyetteki bu farkl›-l›klar›n rastlant›sal oldu¤u düflünülmüfltür. Çal›flmam›zda adenovirüs saptanan çocuklar›n %53.9’u erkek, %46.1’i k›z cinsiyetliydi ve aralar›nda anlaml› bir fark yoktu.
Adenovirüs gastroenteriti y›l›n büyük bir bölümünde ortaya ç›kabilir, yaz aylar›nda biraz daha s›k görülür (3,10,13,22). 2004-2005 y›llar›nda hastanemizde yap›lan çal›flmada adenovirüs tüm y›l boyunca saptanm›fl, baz› aylarda (Temmuz, May›s, Eylül, Aral›k), özellikle yaz ayla-r›nda biraz daha s›k olmak üzere daha yüksek oranda saptanm›flt› (20). Ak›nc› ve ark. da adenovirüsün tüm y›l boyunca hemen hemen eflit oranlarda görüldü¤ünü, yaz aylar›nda biraz daha s›k oldu¤unu saptam›fllard›r (21). Gül ve ark. 2003-2004 y›llar›nda adenovirüsü Ocak ve fiubat aylar›nda anlaml› olarak daha fazla saptam›fllard›r (17). Çal›flmam›zda adenovirüs gastroenteritinin en s›k görül-dü¤ü aylar›n A¤ustos (%20.6), Temmuz (%18.4) ve
Hazi-ran (%12.2) oldu¤u görülmüfltür.
Viral gastroenteritlerin bakteri veya protozoaya ba¤-l› gastroenteritten klinik ayr›m› güç olabilir. Bu aflamada klinik teflhisi do¤rulamak için laboratuvar deste¤i gerek-lidir (21,24). Elektron mikroskopisi, enzim immunoassay (ELISA) ya da lateks aglütinasyonu yoluyla antijenin tes-piti ya da kültürle d›flk›da virüsün varl›¤›n›n ortaya koyul-mas› d›flk›da virüsün saptankoyul-mas› için kullan›labilecek yöntemler olarak say›labilir (3,4,10,17,25). Yapt›¤›m›z ça-l›flmada lateks aglütinasyon testi kullan›larak antijen tes-piti yap›lm›flt›r ve birçok yerde bu yöntem kullan›lmak-tad›r. Yap›lan di¤er çal›flmalarda da antijen tespiti için la-teks aglütinasyonu kullan›lm›flt›r (17,18,21,26). Son y›llar-da kullan›m› giderek yayg›nlaflan immunokromatografik yöntemle elde edilen sonuçlar›n ELISA ile uyumlu olma-s›, 5-10 dakika gibi k›sa sürede sonuçlanmaolma-s›, az miktar-daki d›flk› örne¤iyle kolayl›kla çal›fl›labilmesi ve duyarl›l›-¤›n›n yüksek (%93-100) olmas› nedeniyle immunokro-matografik yöntem tercih edilmektedir (3,4). Bu testlerin yenido¤anlarda ve altta yatan intestinal hastal›¤› olanlar-da yanl›fl pozitiflik verebilece¤i unutulmamal›d›r (3).
Çocukluk ça¤›nda, özellikle ilk yafllarda s›k görülen gastroenterit etkenlerinden olan ve klinik bulgular›n öz-gün olmad›¤› adenovirüsün tan›s›nda viral antijen testi önemlidir. Az miktarda gaita örne¤inde h›zla antijen tes-piti yap›lan yöntemlerin acillerde kullan›m›n›n giderek artt›¤› görülmektedir. Çal›flmam›zda antijen testi yap›lan vakalar›n %9.3’ünde adenovirüs etken olarak saptanm›fl-t›r ve vakalar›n yar›dan fazlas›n›n (%56.7) k›sm›n›n ilk 2 yaflta oldu¤u görülmüfltür. Y›l›n her mevsiminde sapta-nabilen adenovirüs, yaz aylar›nda biraz daha fazla görü-len (%51.1) bir etken olarak karfl›m›za ç›km›flt›r.
KAYNAKLAR
1. Oh DY, Gaedicke G, Schreier E. Viral agents of acute gastroenteritis in German children: prevalence and molecular diversity. J Med Virol 2003; 71: 82-93.
2. Roman E, Wilhelmi I, Colomina J, et al. Acute viral gastroenteritis: proportion and clinical relevance of multiple infections in Spanish children. J Med Microbiol 2003; 52: 435-440.
3. Summaries of Infectious Diseases, Adenovirus Infections. In: Pickering LK(Ed). American Academy of Pediatrics Red Book: 2003 Report of the Committee on Infectious Diseases. 26th ed. Elk Grove Village, IL; 2003: p. 190-192.
4. Bass DM. Rotavirus and Other Agents of Viral Gastroenteritis. In: Behrman RE, Kliegman RM, Jenson HB (Eds). Nelson Textbook of Pediatrics 17th ed, WB Saunders Co: Philadelphia; 2004: p. 1081-1083.
5. Brown M. Laboratory identification of adenoviruses associated with gastroenteritis in Canada from 1983 to 1986. J Clin Microbiol 1990; 28: 1525-1529.
6. Grimwood K, Carzino R, Barnes GL, Bishop RF. Patients with enteric adenovirus gastroenteritis admitted to an Australian pediatric teaching hospital from 1981 to 1992. J Clin Microbiol 1995; 33: 131-136.
7. Harsi CM, Rolim DP, Gomes SA, et al. Adenovirus genome types isolated from children with gastroenteritis in Sao Paulo, Brazil. J Med Virol 1995; 45: 127-134.
8. Scott-Taylor TH, Hammond GW. Local succession of adenovirus strains in paediatric gastroenteritis. J Med Virol 1995; 45: 331-338. 9. Uhnoo I, Wadell G, Svensson L, Johansson ME. Importance of enteric
adenoviruses 40 and 41 in acute gastroenteritis in infants and young children. J Clin Microbiol 1984; 20: 365-372.
10. Boyce TG. Viral Gastroenteritis. In: The Merck Manual of Diagnosis and Therapy, 17th Edition (Centennial Edition), MH. Beers, R Berkow (Eds). 1999; p 289-290.
11. Aydo¤du S, Kütükçüler N, Ya¤c› RV, Ça¤layan S. Rotavirüs infeksiyonu ve klinik özellikleri, Ege Pediatri Bülteni 1996; 3: 23-36.
12. Bulut Y, ‹fleri L, A¤el E, Durmaz B. Akut gastroenterit ön tan›l› çocuklarda rotavirüs pozitifli¤i. ‹nönü Üniversitesi T›p Bülteni 2003; 10: 143-145.
13. Cruz JR, Caceres P, Cano F, et al. Adenovirus types 40 and 41 and rotavirus associated with diarrhea in children from Guatemala. J Clin Microbiol 1990; 28: 1780-1784.
14. Ahluwalia GS, Scott-Taylor TH, Klisko B, Hammond GW. Comparison of detection methods from enteric clinical specimens. Diagn Microbiol Infect Dis 1994; 18: 161-166.
15. Tuncer S, Ceyhan M, Yurdakök K. Akut gastroenteritli cocuklarda adenovirus tip 40 ve tip 41’in önemi. V. Ulusal ‹nfeksiyon Hastal›klar› Kongresi, 1995, ‹stanbul, Bildiri Özet Kitab›, 1995; s.102. 16. Öztürk R, Ero¤lu C, Ergin S, Midilli K, Aygün G, Okyay K. 0-5 yafl grubu çocuk ishallerinde rotavirus ve adenovirus s›kl›¤›n›n ELISA ve lateks aglütinasyonu yöntemleriyle araflt›r›lmas›, V. Ulusal ‹nfeksiyon Hastal›klar› Kongresi, 1995, ‹stanbul, Bildiri Özet Kitab›, 1995; s. 102.
17. Gül M, Garipard›ç M, Ç›ragil P, Aral M, Karabiber H, Güler. 0-5 Yafl Aras› Gastroenteritli Çocuklarda Rotavirüs ve Adenovirüs Tip 40/41 Araflt›r›lmas›. ANKEM Derg 2005; 19: 64-67.
18. Biçer S, Bezen D, Sezer S, Yavuzcan D, Akp›nar Tekgündüz S, Ulucakl› Ö, Engerek N, Aldemir S. Acil Çocuk Servisindeki Akut Gastroenterit Olgular›nda Rotavirüs ve Adenovirüs ‹nfeksiyonlar›. ANKEM Derg 2006; 20: 206-209.
19. Moore PL, Steele AD, Alexander JJ. Relevance of commercial diagnostic tests to detection of Enteric adenovirus ›nfections in South Africa. J Clin Microbiol 2000; 4: 1661-1663.
20. Biçer S, Bezen D, Ulucakl› Ö, Sezer S, Aydo¤an G, Aldemir H. Jinekoloji Obstetrik Pediatri Dergisi 2006; 12: 38-40.
21. Ak›nc› N, Erener Ercan T, Yalman N, Eren A, Severge B, Ercan G. Akut Gastroenteritli Çocuklarda Adenovirüs ve Rotavirüs. Çocuk Enfeksiyon Dergisi 2007; 1: 98-101.
22. Bates PR, Bailey AS, Wood DJ, Morris DJ, Couriel JM. Comparative epidemiology of rotavirus, subgenus F (types 40 and 41) adenovirus, and astrovirus gastroenteritis in children. J Med Virol 1993; 39: 224-228.
23. Hazar S, Akan E, ‹lkit M, Yark›n F. Akut gastro-enteritli çocuklarda adenovirus tip 40/41’in s›kl›¤›. ‹nfeksiyon Dergisi 1998; 12: 13-17. 24. Rabenau H, Knoll B, Allwinn R. Improvement of the specifity of
enzyme immunoassays for the detection of rotavirus and adenovirus in fecal specimens. Intervirology 1998; 41: 55-62. 25. Dennehy PH. Acute diarrheal disease in children: epidemiology,
prevention, and treatment. Infect Dis Clin North Am 2005: 19: 585-602.
26. Zarakolu P, Levent B, Gözalan A. ‹shalli çocuklarda rotavirüs ve enterik adenovirüs s›kl›¤›n›n araflt›r›lmas› Flora 1999; 4: 64-67.
