KEMAL,ETT~N KÖRO~LU,
Üçtepe L Yeni Kaz~~ ve Yüzey Bulgular~~
I~~-~~nda Diyarbak~r/üç-tepe ve Çevresinin Yeni Assur Dönemi Tarihi
Co~raf-yas~ .
Türk Tarih Kurumu Yay~ n~, Ankara 1998. 135 sayfa metin, metin içinde
4 harita, 1 topografik plan, 1 plan, 1 kesit, 11 çizim levhas~~ ve 22 levha ile
ve-rilmi~~ 40 siyah-beyaz foto~raf ile 4 topografik tasar~.
Gerçekte bir doktora tezinin baz~~ de~i~iklikler ve eklemeler yap~ larak düzenlenmi~~ yeni bi-çimi olan kitapta. Diyarbak~r ili Bismil ilçesinin 10 km bat~s~ndaki Üçtepe Höyü~ü merkez ol-mak üzere, Yukar~~ Dicle Yöresi'nin Yeni Assur Dönemi (IÖ 1000-612) tarihi co~rafya sorunlar~~ ele ahnmakta ve yeni öneriler sunulmaktad~r. Kitap önsöz, I. Giri~, II. Tarihi Co~rafya, III. Lokalizasyon Sorunlar~~ ve Yeni öneriler, IV. Sonuç, Summary, Conclusion, Bibliyografya ve K~ -saltmalar, Yeni Assur Kronolojisi, Dizin ve Levhalar'dan olu~maktad~r.
Kitaba arkeolojik bulgu olarak temel destek sa~layan Üçtepe kaz~lar~~ ile Diyarbak~r Bölgesi Yüzey Ara~urmalar~'m gerçekle~tiren ekibin ba~kan~~ olan V. Sevin taraf~ndan kaleme al~nm~~~ bulunan Sunu~~ bölümünde, Diyarbak~r Bölgesi'nde yap~lm~~~ Üçtepe kaz~lan ile buna ko~ut ola-rak geli~tirilmi~~ yüzey ara~t~rmalar~= amac~, geli~imi, Anadolu ile Mezopotamya arkeolojisin-delti yeri ve önemi vurgulanm~~ur.
L Giri~~ bölümünün Co~rafi Konum ve S~n~rlar ba~l~ kl~~ birinci altbölümünde, ara~t~rman~n
gerçekle~tirilmi~~ oldu~u co~rafi alan~ n s~ n~rlar~~ çizilip, tan~m~~ yap~lmaktad~r. Ara~t~rmalar~n
Ta-rihçesi ba~l~ kl~~ ikinci altbölümde, Üçtepe Höyd~ii'min arkeoloji dünyas~ na J.G. Taylor taraf~
n-dan "Kuruh Monolitleri" olarak an~lan iki Assur steli ile birlikte tan~ uld~~~~ belirtilmi~~ ve söz ko-nusu bölgede yap~lm~~~ olan arkeolojik ara~t~rmalar~ n sunumu yap~lm~~t~r. Amaç ve Metod ba~-l~kl~~ üçüncü altbölümde ise, çal~~ma gerçekle~tirilirken izlenmi~~ olan yöntemler ile amaç tam-ulm~~ur.
II. Tarihi Co~rafya bölümünün A. Yaz~l~~ Kaynaklara Göre Kentler ba~l~kl~~ birinci
altbölii-=nde, Assur yaz~l~~ belgelerinde Yukar~~ Dicle Yöresi hakk~ nda geçen bilgiler derli toplu bir halde verilmi~tir. Yazar, bölgedeki önemli Assur kentleri olan Tu~han, Sinabu, Tidu, Damdam-musa ve Amedi hakk~nda bilinen Assur kaynaklar~ nda yer alan tüm bilgileri çok ayr~ nt~l~~ bi-çimde göz önüne sermi~tir. B. Arkeolojik Verilere Göre Kentler ba~l~ kl~~ ikinci altbölümde önce Üçtepe kaz~lar~~ ve ara~t~rmalar~~ sunulmu~tur. Burada Üçtepe kaz~lar~n~ n tarihçesi, kaz~~ uygula-mas~, höyü~ün tabakala~uygula-mas~, mimari kahnulan ve çanak-çömle~i hakk~nda önemli bilgiler ve-rilmi~tir. 350 x 400 m boyutu ve 44 m yüksekli~i ile Diyarbak~r yöresinin Tepe/Ziyaret Tepe ve Pornak (Muratta~~) ile birlikte en büyük 3 höyü~iinden biri olan Üçtepe Höyü~ii, ~lk Tunç Ça-~~ 'ndan (bilinen en eski kültür kat~ ) Roma ÇaÇa-~~~ içlerine kadar uzanan ve çok uzun bir süreci kapsayan tabakala~mas~~ ile çok önemli bir merkezdir. Bu altbölümde Orta Assur Dönemi sonu - Yeni Assur Dönemi ba~lar~ na tarihlenen, olas~l~ kla bir anne ile çocu~una ait iki iskeletin ele geçmi~~ oldu~u bir mezar, özellikle ölü e~yalar~~ bak~m~ ndan çok dikkat çekicidir. Mezarda ele geçmi~~ olan göz bebekleri çevresi alt~n varaklarla süslü beyaz ta~tan yap~lm~~~ 2 adet sembolik göz, ta~tan yap~lm~~~ 1 adet al~n sembolü, 1 adet alt~n h~zma, 8 adet alt~n küpe, fayans, porselen, akik ve di~er ta~lardan yap~lm~~~ 3 adet kolye, 1 adet tunç yüzük, 2 adet porselen kase, 2 adet tunç bilezik ve 2 adet tunç halhal, bu mezar~ n önemli ki~ilere ait oldu~una i~aret etmektedir. Höyü~ün kuzey yamac~nda yer alan VII nolu açmada ise, geç Yeni Assur yap~~ kat~nda ele geçmi~~ olan siyah ve beyaz renklerle siislü duvar resmi parçalar~, höyü~ün bu kesiminde saray, tap~ nak
166 KITAP TANITMA
ya da konak olabilecek çok önemli bir yap~ n~ n varl~~~n~~ aç~ kça göstermektedir. Höyü~ün Assur dönemleri çanak-çömle~ine bak~ld~~~nda ise, Saray Mal~~ kalitesinde ince yap~m örnekleri ile ye-rel çanak-çömlekler olarak ba~l~ca 2 ana grup bulundu~u görülmektedir. Bunlar içinde Saray Mallan grubunda yer alan üzeri parmak bask~~ ile bezenmi~~ kadehler ile boya bezemeli bir dip ve bir çanak parças~~ dikkat çekicidir. Yerli çanak-çömlek grubunda ise, çentik ya da yiv bezemeli örnekler göze çarpmaktad~r.
Bu altbolümde daha sonra yüzey ara~t~rmalar~~ ~~~~~ nda Yeni Assur Dönemi yerle~me mer-kezleri ele al~ nm~~t~ r. Burada yüzey ara~t~rmalar~~ s~ras~nda incelenmi~~ olan 69 höytikten 25'inde Yeni Assur Dönemine ili~kin çanak-çömlek ele geçmi~~ oldu~u belirtilmi~tir. Bu çanak-çömlek içinde özellikle kuzey etkili "Erken Demir Ça~~~ türü Yerli Seramik" ile güney etkili "Orta ve Yeni Assur Dönemi Yerli Serami~i" ad~~ verilen 2 çanakçömlek grubunun yayg~ n oldu~u vurgulanm~~ -ur. Yazar, yüzey ara~urmalann~ n sonuçlar~ na göre Erken Demir Ça~~~ türü Y~vli Seramiklerin Dicle Nehri'nin güneyinde de yay~l~m alan~~ buldu~unu aç~ klam~~~ ve Üçtepe'de Yeni Assur yap~~ kaunda, Yeni Assur türü seramikler içinde bu türde 2 örne~in de ele geçmi~~ oldu~unu belin-mi~tir. Di~er grup olan Orta ve Yeni Assur Dönemi Yerli Serami~i'nin ise, Dicle Nehri'nin güne-yindekilere ek olarak kuzeyindeki baz~~ höyüklerde de ele geçmi~~ oldu~u soylenmi~tir. Yazar Yeni Assur Dönemi çanak-çömle~i ele geçmi~~ olan höyükleri de ayr~ nt~l~~ olarak tan~tm~~ur; Bunlar Dicle Nehri'nin güneyindekiler; Üçtepe, Muratta~~~ (Pornak), ~ükürlü, Kaz~ ktepe, Höyükdibi (Melki~), Tav~antepe, ~ekerviran (~ekerören), ~ ncirtepe (Tilarap), Aktepe, Kazanc~~ (Kürthac~ ), Türkmenhac~, Aral~ k (Tezeldi), Usotepesi, Tepe (Behramki), Balc~lar (Saladun ?) ve P~narba~~~ (Matar), Dicle Nehri'nin kuzeyi ve do~usundakiler; Eliaç~ k (Köpekli), Be~iktepe (Mollacebbar), Karaçal~~ (Tilalo), Yukar~~ Ba~p~ nar (Zo~zunç), Gökçetezek (Ra~ik), Yar~ mca, Çubuklu (~shakan), Pir Hüseyin, Sivritepe (~ehaban) ve Diyarbalur'd~ r (Kara Amid, Amid). Bu altbö-lümde son olarak yollar tan~ t~lm~~ur. Yazar hem Assur ve Osmanl~~ kaynaklar~ na hem de yüzey ara~t~rmalar~ nda elde etmi~~ oldu~u verilere ve gözlemlere dayanarak Yukar~~ Dicle Yöresinin As-sur Dönemi'nde kullan~lm~~~ olan yollar~~ ve güzergahlar~~ ile bu güzergahlar üzerinde yer alan kentler hakk~nda yeni öneriler getirilmi~ti". Bu yollar 1. Savur Yolu, 2. Mardin e~i~i Yolu, 3. De-mirci Yolu, 4. Lice-Genç Geçidi (Dicle kayna~~) ve 5. Ergani-Maden Geçidi'dir.
111. Lokalizasyon Sorunlar~~ ve Yeni öneriler bölümünde yazar, Yukar~~ Dicle Yöresinin
ta-rihi co~rafyas~na ili~kin sorunlar ile lokalizasyon önerilerini ayr~ nt~l~~ bir ~ekilde taru~m~~ur. Bu bölümün Assur Krall~~~ 'n~n Yeniden Kurdu~u Kentler ba~l~ kl~~ birinci altbölümünde, özellikle Tu~han kenti üzerinde durulmu~~ ve K. Kessler'in Üçtepe'nin 15 km do~usunda yer alan Tepe/Ziyaret Tepe Höyü~ü'ne lokalize etti~i bu Yeni Assur eyalet merkezinin Üçtepe Höyü~il ile e~idenebilece~ini vurgulam~~ur. Yazar, di~er önemli bir Assur kenti olan Sinabu için ise K. Kessler'in de önermi~~ oldu~u Muratta~~ n~~ (Pornak) lokalizasyonunu benimsemi~tir. Damdam-musa kenti için ise, Üçtepe ve Muratta~~ 'mn (Pornak) bat~s~ nda yer alan Kaz~ktepe önerilmi~tir. Yazar taraf~ ndan yörede oldu~u dü~ünülen Assur kentleri içinde lokalizasyonu en sorunlu ola-rak ifade edilen ve K. Kessler taraf~ ndan Üçtepe ile e~idenmi~~ olan Tidu/Taidu kenti ise, Murat-ta~~~ (Pornak) ve Üçtepe'nin do~usunda bulunan Tepe/Ziyaret Tepe ile lokalize edilmi~tir.
Feth-edilen ülke ve Kentler ba~l~ kl~~ ikinci altbölümde ise, Assur kaynaklar~ nda adlar~~ geçen, Yukar~~ Dicle Yöresi'de yer ald~~~~ dü~ünülen ve Assurlular taraf~ ndan ele geçiril~ni~~ olan ülke ve kent-lerle ilgili lokalizasyon önerileri önemli bir yer tutmu~tur. Bu bölümde Mardin-Diyarbak~r yolu üzerindeki ~ ncirtepe (Tilarap) ile Tav~antepe höyüklerinin konumlar~ n~ n Kinabu ve Mariru'ya uyduklar~~ belirtilmi~tir. Bunlara ek olarak Dirria ülkesi ve krali kenti Pitura için Tu~han ve Dic-le'nin kuzeydo~usunda, bir günlük bir uzakl~kta bu konumun ç~ kar~labilece~i vurgulanarak, önceden yap~lan çal~~malarla Batrik Hoyü~ü'ne (Yukar~~ K~l~çta~~) lokalize edilmi~~ olan Pitura' - n~ n, bu hoyu~e uygun dü~medi~i, buna kar~~n Dicle Nehri'nin kuzeyindeki höyüklerden en bü-
KITAP TANITMA 167 yü~ü olan ve çevresinde teraslar~~ da bulunan Karaçal~~ Höyü~ü'nün (Tilalo) Pitura kenti ile e~it-lenebilece~i öne sürülmü~tür. Yollar ba~l~kh üçüncü altbölümde ise, özellikle Assur Kral~~ II. A~-~ur-nasir-apli'nin Yukar~~ Dicle Yöresi'ne düzenledi~i 2 sefere ili~kin kay~ tlar temel al~ narak, bu
kral~ n izlemi~~ oldu~u yollar~ n bugün hangi güzergahlar olabilece~i taru~~lm~~ur.
Büyük bir emek harcanarak, uzun ve yorucu ara~t~rmalar sonucunda 1994 y~l~nda bir dok-tora tezi olarak tamamlanan, 1995 y~l~nda ise baz~~ eklemelerle bask~ya verilerek 1998 y~l~nda ba-s~ m~~ gerçekle~tirilen bu kitab~ n, sözü edilen bu baba-s~ m süreci içinde ve özellikle 1998-1999 y~lla-r~ nda, birçok bilim adam~~ taraf~ndan Yukay~lla-r~~ Dicle Yöresinde konuyla ilgili önemli arkeolojik ça-l~~malar gerçekle~tirilmi~tir. Il~su ve Kargarru~~ Barajlar~ 'n~n yap~m~~ nedeniyle ba~lat~lan büyük bir arkeolojik proje çerçevesinde h~zlanan bu ara~t~rmalar s~ras~nda özellikle, Bismil civar~ nda kurtarma kaz~lar~~ ile yüzey ara~t~rmalar~~ gerçekle~tirilmi~~ ve bunun sonucunda yörenin Yeni As-sur Dönemi tarihi co~rafyas~~ yeniden gözden geçirilmeye ba~lanm~~ur. Bu ba~lamda K. Radner ve A. Schachner yapt~ klar~~ gözlemlerle özellikle Tu~han-Üçtepe ve Tidu/Taidu-Tepe/Ziyaret Tepe e~itliklerini yo~un biçimde taru~m~~lar ve büyük ölçüde yaln~zca yaz~l~~ kaynaklara dayana-rak, K. Kessler'in lokalizasyon önerisinin do~ruya daha yak~ n olabilece~ini yani Tepe/Ziyaret Tepe'nin-Tu~ han olma olas~ l~~~ n~ n daha yüksek oldu~unu i~aret etmi~lerdir (Radner/Schachner 2001, 739). Buna kar~~n hem Assur yaz~l~~ kaynaklar~~ ile tarihi co~rafya veri-leri hem de Üçtepe kaz~s~ndan elde edilmi~~ arkeolojik bulgular~~ kullanarak konu ile ilgili bir yaz~~ kaleme alm~~~ olan V. Sevin, Üçtepe'nin en az iki Yeni Assur yap~~ kat~na sahip oldu~unu, h~5-yükte çok önemli bir yap~ n~ n varl~~~n~~ i~aret eden duvar resmi parçalar~ n~n ele geçmi~~ bulun-du~unu belirterek, Üçtepe-Tu~han e~itli~inin büyük bir olas~l~ k oldu~una dikkat çekmi~tir. V. Sevin ayr~ca, kaz~lan alanlara göre Üçtepe'nin ~ö 2. Biny~l~nda önemsiz bir yerle~meye sahip ol-du~una da i~aret etmi~tir (Sevin 1995, 449-450). Tidu/Taidu kentinin ise, ~ö 2. Biny~lda çok önemli bir kent oldu~u bilinmektedir. Bu ba~lamda, V. Sevin'e göre ~ ö 2. Biny~la ait Üçtepe'de ele geçmi~~ olan arkeolojik bulgular, bugünkü bilgilerimiz ~~~~~ nda Tidu/Taidu-Üçtepe e~itli~i olas~l~~~ n~~ zay~flatmaktad~r. Ayr~ca K. Radner ve A. Schachner'in V. Sesinin söz konusu bu yaz~ -s~n~~ görmemi~~ ya da de~erlendirmeye almam~~~ olmalar~~ oldukça dü~ündurücüdür. K. Radner ve A. Schacner söz konusu yaz~lannda ayr~ca, K. Köro~lu'nun Karaçal~~ (Tilalo) ile e~itledi~i Pitura kenti için Tepe/Ziyaret Tepe'nin yakla~~k 25 km do~usunda bulunan Salat Tepeyi önermi~ler-dir (Radner ve Schachner 2001, 739).
Kitab~ n IV. Sonuç bölümünde yazar, arkeolojik bulgular ile yüzey ara~t~rmalar~ nda sa~la-m~~~ oldu~u gözlemlerle Yukar~~ Dicle Yöresi ile ilgili tarihi co~rafya önerilerini sunmu~tur. Buna göre Üçtepe'nin Tu~hanla e~itlenebilece~i bir kez daha vurgulanm~~, Damdammusa'n~ n Kaz~ k-tepe'ye, Sinabu'nun Muratta~~'na (Pornak), Tidu/Taidu'nun Tepe/Ziyaret Tepe'ye, Mariru'-nun Tav~antepe'ye, Kinabu'Mariru'-nun ~ ncirtepe'ye ve Pitura'n~ n ise Karaçall'ya (Tilalo) lokalize
sav~~nulmu~tur.
Sonuç olarak, yeni arkeolojik ve filolojik bulgularla her an büyük de~i~ikliklere sahne ola-bilecek Yukar~~ Dicle Yöresinin Yeni Assur Dönemi (Demir Ça~~) arkeoloji ve karma~~ k tarihi co~rafya sorunlar~ n~~ ba~ar~~ ile ele alm~~~ ve bu sorunlara yeni öneriler sunmu~~ olan kitap, halen çok yo~un ara~t~ rmalara sahne olan söz konusu yöredeki ara~t~rmalar için bir ba~vuru eseri nite-li~indedir.
