T ü rk iy e E rm en istan Barış
Girişim i g e ç tiğ im iz ay lard a
çalışm ala rın a başladı.
Son gün lerd e sıcaklaşan
b ölgem izde a tılan bu barış
adım ını ö n e m se yerek
g elişm eleri ve kom isyon
üyesi eski R e k tö rü m ü z
P ro f. Dr. Ü stün E rg üder'in
konu hakkındaki
görüşlerini a k ta rm a k
istedik.
M E T İN G Ö K SELS İ V İ L
Ermenistan Türkiye ilişkileri uzun za mandır soykırım meselesi ile Karabağ so runu üzerinde kilitlefimiş durumda. Bu topraklarda yüzyıllarca birlikte yaşamış iki halkın yüzyıl başından bu yana arala rında oluşan uzaklığın çözümü milliyetçi yaklaşımlarla gerçekleşecek gibi de gö rünmüyor. Özellikle Kafkasya'daki geliş melerde güçlü bir duruşa, diplomatik po litikalar üretmeye engel sorunlardan biri olan Ermeni meselesi Türkiye’yi ve Erme nistan'ı adım atmaya zorluyor. Emekli büyükelçi Gündüz Aktan’a göre “...duru mun devamının Türkiye açısından birçok sakıncası var. Rusya’nın Ermenistan üze rindeki ağırlığı Güney Kafkasları tehdit
ediyor. Belki Ermenistan’ın güvenliğini sağlıyor ama bu güvenliğin bedeli bölge deki ihtilafların sürmesi ve Ermenistan ile diğer Kafkas ülkelerinin bağımsızlığı nın tehlikeye düşmesi oluyor.” Ermeni biliminsanı Dr. Gerard Libardiyan Mayıs 2001’de TESEV’de katıldığı toplantıda Er menistan’ın Türkiye ile ilişkilerini düzelt mesinin, uluslararası topluma entegre ol ma yönünde atılmış bir adım olacağını, varolan durumda Rusya güdümünde ka lacağım vurguluyor. Libardiyan’a göre “Güney Kafkasya çok temel problemler taşıyor. Bölgenin gelişimi için bu zihni yet probleminin aşılması şart. Sovyet za manından kalma reçete formüllerle birbi
rini anlamaya çalışan 3 ülke (Ermenistan- Azerbaycan-Türkiye) birbirini tanımıyor. İletişim düzeyleri de düşük ve gerçek bir gündemleri yok. Üç ülke de uluslararası düzeyde var olmaya çalışıyor fakat iç po litika belirleyici oluyor.”
Hükümetlerin resmi politikaları iç politikaya yönelik mesajlardan oluşuyor ve esnekliğe sahip değil. Her iki tarafın da sahip olduğu milliyetçi söylem kamu oyunu yıllardır şekillendirmiş durumda. Kamuoyuna yönelik yeni mesajların ve rilmesi, ilişkilerin geliştirilmesi ve resmi politikaların esnetilebilmesi ise bir süreç gerektiriyor.
İşte bu süreci başlatabilmek amacıyla
"T ü rk iy e -E rm e n is ta n Barış G irişim i" o larak ad landırılan girişim daha çok "ikinci yol"
(second tra c k d ip lom acy) o larak n ite len e n gayrı resm i diplom asi anlayışı ile oluştu ve
resm i p o litik a la r dışında çözüm için a lte rn a tifle r ara m a yı am açlıyo r.
M
rr
E rm e n ile r A nado lu c o ğ ra fy a s ın ın h e r a n la m d a b ir p a rç a s ıy d ı. 1915 y ılın d a n önce şim diki E rz in c a n ’da ç e kilen bu fo to ğ ra f, E rm e n i K oleji m usiki gru b u n u g ö s te riy o r. A n ad o lu 'n u n çok sesli
z a m a n la rı...
TÜRKİYE-ERMENİSTAN
BARIŞ GİRİŞİMİ
“Türkiye-Ermenistan Barış Girişimi” adı altında bir insiyatif geliştirildi. Daha çok “ikinci yol” (second track diplo macy) olarak nitelenen gayrı resmi dip lomasi anlayışı ile oluşturulan bu giri şim, resmi politikalar dışında çözüm için alternatifler aramayı amaçlıyor.
Tarihçi, hukukçu, psikologlardan oluşan komisyon, iki halkı birbirine ya kınlaştıracak projeler geliştirilmesi ve bir tartışma zemini oluşturulmasını he defliyor. Ermenistan ile Türkiye arasın daki en can alıcı sorun olan soykırım meselesi üzerinde her iki tarafın da po zisyonlarım koruduğu ve bu konudaki görüş ayrılıklarının ön kabülüne dayalı
çalışmalar, soykırımı tartışmak yerine ilişkileri geliştirmenin yollarım bulmayı amaçlıyor. Komisyon kuruluş bildiri sinde, Türk ve Ermeniler arasmda sü ren ciddi anlaşmazlıkların bilincinde ol duğunu vurgularken, çabalarının Türk, Ermeni ve diasporadaki sivil toplumda gelişmekte olan barış eğilimlerine da yandıracağını belirtiyor. New York Ti mes komisyonun oluşumunda “Türk ve Ermenilerin tarihi düşmanlıkları aş ma yolundaki uzlaşı arayışlarının etkili olduğunu” belirtiyor.
Komisyonun doğuşunda payı bulu nan Viyana Akademisi nden çatışma engelleme (conflict prevention)
uzma-K a fk a s la rd a s ü rd ü rü le b ilir barış ve g e lişm en in s a ğ la n m as ı için ç ö zü lm es i g e re k e n bu p ro b le m e d a ir g e ç tiğ im iz a y la rd a bir sivil to p lu m g iriş im i in is iy a t if a la ra k g ü n d e m e geldi. " T ü rk iy e -E r m e n ls ta n B arış G iriş im i” o la ra k a d la n d ırılan g iriş im daha çok "ikin c i y o l” (second tra c k d ip lo m a c y ) o la ra k n ite lenen g a yrı re s m i dip lo m a si an lay ışı ile olu ştu ve res m i p o litik a la r dışında çö zü m için a lte r n a tifle r a ra m a y ı a m a ç lı y o r. T ü rk ve E rm e n i h ü k ü m e tle ri bu g i riş im le rin p a rç as ı o lm a d a n üstü kapalı o n a y v e rirk e n , A B D D ışişleri B akanlığı da g iriş im i d e s te k liy o r. K om isyon da T ü rk iy e 'd e n e m e k li b ü y ü ke lçi G ündüz A k ta n , eski D ışişleri B akanı ¡İte r T ü r k m en, e m e k li K o rg e n e ra l Şadi E rg ü - venç, em e k li b ü y ü ke lçi ve T E S E V K o o rd in a tö rü Ö zd e m S a n b erk, V irg in ia Ü n iv e rs ite s i’nden p s ik iy a tr is i V a m ık V o lk an ile B o ğ aziç i Ü n iv e rs ite s i eski R e k tö rü Ü stü n E rg ü d e r b u lu n u yo r. E r m eni ta ra fın d a ise E rm e n is ta n ana m u h a le fe t p a rtis i lid eri A le x a n d e r A r zu m a n ia n , D avid H ovh a n is sia n , A m e ri kan E rm e n ile ri A s s a m b le s i B aşkan ı V an K riko ria n , R usya eski D e v le t B aş kanı Y e lt s in ’in d a n ış m a n ı A n d ra n ik M ig ran ia n y e r alıy o r.
V iy a n a D ip lo m a tik A k a d e m is i'n d e to p la n tıla ra b a şla yan ko m isyo n T e m m uz ay ın d a C e n e v re 'd e y a p tığ ı to p la n tın ın a rd ın d a n o lu ş u m u n u k a m u o y u n a d u y u rd u . En son to p la n tı ise E y lül ay ın ın son h a fta s ın d a İs ta n b u l'd a ya p ıld ı.
Kom isyon kuruluş bildirisinde, Türk ve E rm en iler arasında süren ciddi an laşm azlıkların
bilincinde olduğunu vu rg u larken , çabalarının Türk, Erm eni ve diasporadaki sivil to plum da
gelişm ekte olan barış eğ ilim lerin e d ayand ıracağın ı b e lirtiy o r.
N isan 1915'te, d ü zen li E rm e n i a la y la rı Rus b irlik le rin in öncüsü o la ra k V a n şe h rin i işgal e tti.
m David Phillips’e göre “Girişim, Türkiye ve Ermenistan hükümetlerinin yapması gerekenleri vekaleten hayata geçirmeyi planlamıyor. Ama bir momenttim yaka- lanmasma katkıda bulunabilir ve tavsiye ler geliştirebilir.”
Türkiye yaklaşık on yıl önce Ermenis- tan-Azerbaycan savaşı esnasında sınırları nı kapatarak Ermenistan ile ilişkilerini resmen kesmiş durumda. Bazı tarihçilere göre, 1915-1923 yılları arasında 1 milyon civarında Ermeni Osmanlı hükümeti tara fından sistemli olarak öldürüldü. Türkiye Cumhuriyeti bu ölümlerin soykırım ola rak nitelenmesini reddediyor. Türkiye, koşulların da etkisiyle daha az sayıda ölüm olduğunu, Osmanlı hükümetine karşı ayaklanan Ermenilerin de Türkleri öldürdüğünü belirtiyor. Barış komisyo nuysa her iki görüşün geçerliliğini tartış mayı tercih etmiyor. Bunun yerine mesa fenin kapanması için çalışmayı hedefli yor. Bulunulan noktada özellikle kamu oyu tepkisinin belirsizliği devam ediyor. Komisyon üyesi ve diaspora temsilcisi Van Krikorian, girişime şans verecek kişi ler olduğu kadar, varolan durumun sür mesini isteyen kişilerin de bulunduğunu belirtiyor. Amerikan Ermenileri Türki ye’nin tezlerine sert eleştirileri ile bilini yor ancak Krikorian çoğunluğun iki taraf arasındaki doğrudan diyalogu destekle yeceğini vurguluyor. Virginia Üniversite sinden Vamık Volkan göre ise “Sorunun çözüm noktası, herkesin acı çektiğini bir- biriyle özdeşleşerek anlamasında
yatı-y ° r - f *
rr
TÜRKİYE-ERM ENİSTAN
BARIŞ KOMİSYONU BİLDİRİSİ
• K o m is y o n , T ü r k le r v e E r m e n ile r a r a s ın d a k i k a rş ılık lı a n la y ış v e iyi n iy e tin g e liş m e s i ile iki ü lk e iliş k ile rin in y a k ın la ş m a s ın a k a tk ıd a b u lu n a c a k tır. • U z la ş m a n ın g e re k liliğ i v e y a r a r la r ı k o n u s u n d a T ü r k v e E rm e n i to p lu m u n u n
b ilg ile n d ir ilm e s i iç in iki ü lk e siv il to p lu m ö r g ü tle r in in b a ğ la n tıy a g e ç m e le ri, g ö r ü ş m e le r i v e iş b irliğ i d e s te k le n m e k te d ir .
• T ü r k le r v e E r m e n ile r a r a s ın d a c id d i f a r k lılık la r o ld u ğ u n u n v e iliş k ile rin n o rm a lle ş m e s in in d e ö n ü n d e e n g e lle r o ld u ğ u ta k d ir e d ilm e lid ir .
• T u r iz m , e ğ itim , k ü ltü r , ç e v r e , b a s ın g ib i a la n la r d a o r t a k iş b irliğ i d e s t e k le n e c e k tir .
• K o m is y o n , ü r e tile n p r o je le r in u z m a n lığ ın ı g a r a n ti e d e c e k v e t a r ih i, p s ik o lo jik v e y a s a l k o n u la r d a u z m a n la r p r o je le r e d a h il e d ile c e k tir .
H a rp u t E rm e n ile ri 1915 H a z ira n 'ın d a E la zığ 'a doğru g ö tü rü lü y o r.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi
