Basın tekniklerinin tarihsel gelişimi

Msmara

llet$i

Deryisi, Sayr: 5 Ocak 1994

BASIM

TEKNIKLERINN

TARIHSEI,

GELI$IMI

Ar$.

Gor.

Levent

ELDENIZ

MARMARA

UNIVERSITESI

lletiqim

Faldltesi

"Gergefiiu arannwsntda

Jrct

ve

natbo(

gok bii,\iik

rol

o!-nom6lardtr. Yat

konugan maddeyi

yaratu. Mstbaa

ise

f(tztyt

sonsu:

soyda

_cogall

ve ebedilestit'di. Bu salede

diitiince

.ama

t

yndi.

Dil,yat

ve

natbaa insan:ekast

tarafnKlan

diit

,rceli

_laiatnak

igitt

bulwmn

niikettmel

araglardtr.

Dil,

kitap

ve gazete

insanltk

eviminde

C

i)nemli ugamadtr."

Prof. GeorgesWeill (Le

lournal adhyap ndttt)

(1)

lnsanl

i tarihi yazr ile baqlar. Yazr bilginin salilanabilmesi ve gelecek nesillere

alitanlmasr

olanalih Lrlmt$tu. Basrm ise. bu

bilginin

kitlelere

ile-tilmesini

saglam{tr.

Bilginin

ve bilgiye olan talebin

alt$ma

paralel olarali

basm teknikleri

de geli$imini snrdurmii$lur. Kagrtlann el presinde tek tek

bas

mas rdan yola gftarak biigun

ula$lgmrz

nokta hayret vericidir.

Giittii-miizde birkag saat igerisirde milyonlarca gazete

bas

abilmektedir. Bu gtiniin dtinyasnda.

basn

ve

yayn

araqlan

uygadftlar

igin gol( onemli bir yer i$gal etmekte ve bu alandaki geligmeler baq dondiiriicu

bir

hlzda siirmektedir.

GUTENBERG ONCESI

BASIM

Yazrnn balmumu ya da

kil

iizerine

silirdir

bigimindeki damga ve ka-hplada

gogalt

masrna giiniim0zden 2800

y

oncesinde Siimerler'de

yoruz. SiiLrnerl€r hhtia ya da metal kalrylarla oyulmu$ tuglalardan da

yararlan-mrglardll. 1842'de Ninova'da yaplan kazrlarda I.O. 7. ytizyila ait'

kalbr

9*a-nldrktan

sonra

pifirilmiS

tuglalardan oluqan

bir

kutiiphane bulunmu$tur.

Qin'de ahta levhalar iizerine kabartma bigiminde yaz ar

kazmr,

bu levhalar

mitekkeplendillen

soffa iizerine pirinq yapra$ndan bir sayfa konularak ba-srhrdr. 11. yiizyrl baglannda

Qinli

simyacr

Bi

_{$eng metni olugturan}

harfleri

kil

ve

tutkal

kaflSmp pi$irerek t€k tek haarlama ytutemini buldu. Tipo bas-krmn bu

ilk omeli

_Qincenin karmaqrkhlr sebebiyle

yaygnla$mad.

Avmpa'da 14.

yiizy

da parqomenden

kag

kullanmrna gegig ile

bir-ll.]d'e

knbgraf

(lhtabloklarla

yaprlan oymabaskr) ortaya

9

$.

Bu yontem

genellikle

kusal

rcsimlerin basrlmasrnda kullamhyordu. 15.

yiizy

ln

balla-nnda yine bu yontemle birkag

sayfalk ilk

kitaplar ba$lmaya

baqlanm$tr.

Yine bu

yiizylda

tahla iizerinde gergektestirilen Sraviir sanatr ile

l,atin

alfa-besinin yirmi beq harfini de ayn ayn oyma

filri

dogmu$0r. Tek t€k

dizilebi-len harlleri

ilk

dii$fnen Hollandah Cost€r olmu$ur. Coster tahtalann iizerine yonttugu hadleri

btle$tirerek

sekiz

sayfalft kiigiik

bir kitap

yaynlamrqtr.

GUTENBERG

VE

TIPO BASKININ DOdU$U

KliSe

y4

mnln bulunmasr Avnrpa'da

bd

n igin gerekli temeli sagla-mrq geriye

bash

malzemesinin

geli$tirilmesi

kalml$[.

Johannes

Guten-berg'de bu geliqmeyi gergeklegtiren ve tipo baskt teknigini gelistiren kiqi

ol-mu$tur. 1450'de Gutenberg'in buldugu bu ydnt€mde harfl€r tek tek dokerek hazflantyorrdu. Harfin

piring

veyahut tung kahbr yapIftyor, kaltbm uzerine

kur$un dokiilerck matris olughfuluyordu. Bu

mafisin iizaine

de kurgun,

ka'

lay

ve antimuan alaSmlt

bir

madde

dbkiilerek

klige levha grkaruhyordu.

14751e Peter Schbffer yumusak metal kahplar yerine gelik

kalplann

kulla-nlmasm

ba{latarak, safrlann dilzgiin bir biqimde dizilebildi$i balcr

kliqele-rin hazdanmasln

sagladl.

Gutenberg'in geli$tirdigi

bir yenilik

de

btenildi$nde

ka!ftn

her

iki

ytizune de

bi4ok

kez baskr yapabilen cendere olrnu$tur. Bu alet sayesinde kagrdm iizerine miirekkeplenmig

kalp

belirli

bir basmgla

bastnldak

ba^skr

gergekle$tiriliyordu. Ancak zamanla bu yontem talebi karqllayamaz

oldu'

Rbnesans ile

bidilce

okuma

ihtiyacl

ve kitaplara olan talep gok

afinDtl.

Takip eden beg

yuzy

boyunca baskr

telnilinde

birgok geligme

ol

duysa da temel gensipler

deli{medi.

I 803'te Alman Friedrich Koenig buhar guciinden ve

dilli

gartlardan yararlanarak

bask

kapagrmn inip

kalkmasru

ve yatagrn ileri _{geri hareket ederek kliqenin miirekkep merdaneleri ile} miirek-kcplenmesini

bir

tek dtizenck haline soktu. 1822'de ise yardrmcrsr Andreas Bauer ile baskr kapalurrn ycrinc ka-Ut sanh kazanlann kullanrmrnr baqlata-rak rotatif baskrrun temelhi attr. Boyle bir baskr maliinesi ile basrlm

ilk

gaze-te The Times

olmustu.

1865'te Amerikah

William

Bullock.

tabal,ia yerine

bobin kagrtlar kullanarak ka$rt beslemesinin siirekli olmasrnr salladr. Bun-dan beq yrl kadar sonra da otomatik

klnm

makinelerini geligtirerek basrm

i;-lemini

oldukga hrzlandrdr.

CUnUTUUzDE

KULLANILAN BASIM TEKNIKLERI

Gi.iniimiizde

ticari

amagla genellikle

tipo,

tit'druk (Almanca

Tietd-ruck

Derin baskr) ve of'set teknikleri kullanrlmalitadu. Bu yOntemlerin yanr-sua.

biikiilebilir

laslik kahplarla yaprlan ve bir

tiir

tipo bask olan flekso baskr, su kullarulmayan prot.set gibi yOntemler de kullanrlmalita olan basnn

teknik-leri

arasrnda sayrlabilir.

Tipo

Baskr

Teknifi

Gutenberg'in ge

liltirdili

bu ydntemde klige iizerindeki m iirekkeptcn olugan gOriintii basurqla ka-Irt tizcriuc

aktanlr.

Kliqelerde basan yiizeyler ka-bartma qeklinde yiiksektedir. Bu kabartmanrn iizerindeki mijrekkebin ters

olarali

kalrda

aktanlmasr

ile

baskr elde

edilir.

Bu ybntemle giizel baslmlar

yaprlabilmesine

ralmen.

bu tekni$in bazr engellenemeyen sallncalarr var-drr. Bu saluncnlann lrarSrnda gok sayrda baskr yaprldr$rnda kliqenin a$lnmasl ve defbrme olmasr gelir. Bu

gibi

saluncalan giderebilmek igin kahplannda

basan

ytizeylerin

yiiksektc

olmadrlr

ve dolayrsryla aglnmanln da daha az meydana

geldili

tit'druk ve ofset gibi baskr

teknikleri

geliqtirilmiqtir.

Tifdruk

Baskr

Teknigi

Bu yontemde tipo

teknilinin

tersine basan yiizeyler kabartma qeklin-de

delil

gukurcuklar halindedir. Bakrrbaskr kazanr iizerfure gukurcuklardan olugan gOriintii kimyasal ya da elektro-mekanik yollarla olugturulur. Baskr srrasrnda solvent iEeren miirekliep, bu bakrr kazanr iizerine

slvanr

ve gelik bir brgalila sryrrlarali miirekkcbin sadece gukurculilarda kalmasr sallanrr. Bu

gukurcuklar igerisindeki miirekkep basrnE alhnda

kalrda

geEirilir.

Tifdruk

rotatif bir

baskr ybntemidir. Bu baskr tekniginde de. tipo tekniginde

oldulu

gibi, baskr kaz.rnr kagrda direkt olarah temas eder. Bu yiizden her

iki

baskr da

direkt baskl y0ntemleri olarali anrlrrlar.

l6r

Ofs€t Baskr

Teknigi

1904'te

Amerikah

Im

W.

Rubel tarafrndan rastlantr sonucu bulunan ofsct baskl

tehigi

diger tekniklerden soffa ortaya ldimasx)a ragmen.

diiliik

maliyetli ve yiiksek baskr hrzh olmasr sebebiyle krsa siirede tipo bask

lln

ye-rini alm$ ve btitiin diinyada hrzla

yaygnlEm$hr.

Bu yontemde bashst

yapt-lacali otan qekil ne

tipo

yontemiDde

oldulu

gibi

kabartmad

ne dc

tiffuuk

ydntemirrde

oldulu

gibi gukurcuklardan oluqur. Bu yo{ltemde gdriintii baskr levhasrnrn yiizeyi

ile

aynl

yiiksckliklcdir.

Taq baskrnrn

(Litograti)

geliqkitt

bir _{Sekli olan bu} tekllikte suyun

yalr

itmesi ozelliginden

yamrlanllr.

Su lutan gozenekli bir yaprdalii baskr levhaslnm iizeri

_{r$a

duyarlt bir kalmanla kaP' L1lru. Levhanrn iistiine

bas acik

goruntiiniin

filmi

yerle$tirerek _{$lga tutulur.}

Igrla duyarh katrnanm

{

( gdren

b.iliimleri

}'

ianarali

atdr.

Alttan

g

iarl gG

zenekli bdliimler suyu tutarak miirekliep tutmaz

bir

duruma gelider. Diger boliimler

kalba

siiriilen yagtl miirekliebi tutar ve bu Wkildc olu$an

goriintii,

dnce kauguk

bir

silindire oradan da

kallda

aLtanllr. Bu yiizden ofset baskt,

endirekt bash yontemi olamli

adlandrnlr.

Yukanda

ayn

baqhiilar altrnda aolatllan baslm

tebiklcri

sadece tek

bqlanna

delil

bir

arada da kutlanrlabilider'. Ofset ya da

tifdruk

ydntemi

ile

aoEalt an niishalar iizerinc tipo ilc kabartma veya numara bashsr gibi baskr-tar

yap

abilmektedir.

Bu

giti

tirnekler

_{logaltrlabilir.}

Banknotlar. ambalaj

kululafl, cilt tapaklan, bitetler gibi baskr iiriinleri bu basrm

tekniliterir

n

bir-likte kullmrlmasr

ile iiretilirler.

Sonuq olarali her yeni geli$me bir

oncekilli

gegersiz

krlyor

gibi

goronse de. basrm sek&iriiniin eski tekniklere hala

ihti-yacr var<lr. Basrmrn. ozellikle bask tincesi

fuurl

i aymasrllda' geliSimi

siir-mektedir. Bash aqama$nda ise gok

gelitli

amaglar igin iiretilmiS,

daln

iyi ve daha kaliteli sonuglar veren, daha

kullaltqh

basl] maliinelerinin geli$tidlme-si

stimektedir.

KAYNAKLAR

(l)

lnulur,

M.

Nuri,

Basm ve Yayrn

Tarihi

lstanbul 1982'

(2) Unaftay,

Alay

ve Altan Buyiikyrlmaz.

Etektronik

Yaymc

rk

El

Kitabt'

lstanbul 199

l.