Sebahaddin MIHÇI GSTATGSTGKLERLE SON OSMANLI MECLGS-G MEBUSANI

(1)

STATSTKLERLE SON OSMANLI MECLS- MEBUSANI

Sebahaddin MIHÇI

Özet

Osmanl parlamento tarihinin son dönemini oluturan meclis için 1919 ylnn son aylarnda ülkenin büyük bir ksmnda seçimler yaplmtr. Meclis-i Mebusan çalmalarna 12 Ocak 1920’de balar. Mecliste bir frka üstünlüü yoktur. Mebuslarn büyük bir ksm herhangi bir frkaya üye deildir. Bamsz bir Osmanl Devletinin snrlar ile mücadelenin amaç ve ilkeleri-

nin belirlendii Misak- Millî, bu meclis tarafndan kabul edilir. stanbul’un tilaf Devletlerince resmen igali üzerine meclis çalmalarna ara verir. Yeniden iktidara gelen Damat Ferit Paann

isteiyle 11 Nisan 1920’de meclis feshedilir. Üyelerinin büyük bir ksm çalmalarna 23 Nisan 1920’de Ankara’da açlacak Büyük Millet Meclisi altnda devam edecektir. Çalmada, Osman- l’nn son Meclis-i Mebusan olan bu meclisin yaps ve faaliyetleri ile ilgili istatistikî deerlen-

dirmeler yaplmtr.

Anahtar Kelimeler

Osmanl, Meclis-i Mebusan, Parlamento, Merutiyet

THE STATISTICAL ANALYSIS OF THE LAST OTTOMAN NATIONAL ASSEMBLY

Abstract

The elections held in lots of parts of the country at the last months of 1919 for national assembly that forms the last period of Ottoman parliament history. The members of the national assembly called the Meclisi Mebusan began work on 12 January 1920. In parliament there had no majority

of any party and most of members weren’t member of any party or side. Misak- Milli, the determined aims and principles of struggle with an independent Ottoman government customs is accepted by this assembly mostly. Onto the occupation of Istanbul by the Allies, the assembly

discontinued its studies. Damat Ferit Pasha came to power again and with his order, the parliament abolished on date 11 April 1920. The majority of the members would continue their duties within the Grand National Assembly (TBMM), that will be opened in Ankara on 23 April

1920.In this article, the statistical evaluations about the last National Assembly of the Ottoman structure and activities have been made.

Bu makale “Osmanl Parlamento Tarihinde Son Dönem”, (Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dal

Atatürk lkeleri ve nklâp Tarihi Bilim Dal Baslmam Yüksek Lisans Tezi Konya 2000) adl tezin bir bölümüdür.

Uzman, Karatay Cemil Keleolu Anadolu Lisesi Tarih Öretmeni. [email protected]

Sayfa: 185-202 Page: 185-202

(2)

Key Words

Ottoman National Assembly, Parliament, Constitutional Monarchy

(3)

GR

ç politika açsndan Cihan Harbi’nin sorumluluunu tayan Osmanl hükü- meti, bir mütareke imzalayamadan çekilmek zorunda kalmt. Hükümete daya- nak tekil eden ve 1914’te muhalefetsiz bir ortamda ekillenen sava dönemi meclisi ise görev süresini tamamlamasna ramen usulü gereince yenilenme yoluna gitmedii ve mevcut durumun sorumlularndan biri sayld padiah iradesiyle feshedilmitir.

Mütareke ortamnda yeniden icras icap eden seçimler, dönemin hükümetleri tarafndan uzun süre ertelenmitir. Bu durum, millî deerleri ön planda tutan ve meclis denetiminden yoksun durumdaki hükümetlere güvenmeyen çevreleri en- dieye sevk etmitir. Bu endienin de temelinde bu denetimsiz hükümetlerin, bar

adna ortaya konulacak herhangi bir metni, bask altnda kabul etmek zorunda kalaca kaygs vardr. Nitekim Erzurum ve Sivas Kongreleri kararlarna da yan- syan bu kayg, seçimleri sürüncemede brakan dönemin Damat Ferit Paa hükü- metine yönelik olarak tarann merkezle bann kesilmesi eklinde bir protestoya dönüür. Bu eylemin sonunda önce kendi hassasiyetlerini dikkate alan bir hükü- metin kurulmas ve takiben yeni hükümetin ilk icraat olarak da seçimlere bala- nlmas karar alnr.

Yürürlükteki mevzuat gerei¹ yaklak iki ay süren 1919 seçimleri sonunda, ta- rihe “son Osmanl Mebusan Meclisi” olarak geçecek meclis oluur. Seçim karar- nn alnmasna kadar geçen mücadeleden seçim protestolarna, meclisin toplanma yerinin meselesinden igal altndaki yerlerde seçim yaplmasna kadar birçok so- run, ayr deerlendirilecek konu balklardr. Yine meclisin çalmaya balamak için gerekli ekseriyetinin tamamlanmasndan sava sorumlularnn yarglanmas- na kadar farkl sorunlarla itigal eden bu son meclise katlm, mebuslarn siyasi köken ve deneyimi gibi yapsal niteliklerinin ve faaliyetlerinin bir tahlili yaplma- ya çallmtr.

I. SON OSMANLI MECLS- MEBUSANININ YAPISAL ANALZ

21 Aralk 1918’de feshedilen Meclis-i Mebusan ancak, bir yl yirmi iki gün geç- tikten sonra 12 Ocak 1920 Pazartesi günü saat 14.00’te 72 mebusun katlmyla toplanabilmitir. Padiah Vahdettin, rahatsz olduunu öne sürerek Merutiyet döneminin bu IV. Meclisinin açl toplantsna katlmaz². Padiahn hazrlad

aç nutku onun adna Dâhiliye Nazr Damat erif Paa tarafndan okunur³. Böy- lece son Osmanl Meclis-i Mebusan resmen açlm olur. Çalmann bu bölümün- de, son Osmanl Meclis-i Mebusann oluturan mebuslarn siyasi köken, meclise katlm, meslekî kökenleri ve önceki parlamento deneyimleri, mevcut bilgiler -

nda irdelenmektedir.

1 Mevzuat için bkz. “1335 Senesi Mebusan ntihabatna Mahsus Kararname” Düstur, II. Tertip, Cilt XI, stanbul 1927, s. 388-389.

2 Ali Fuat Türkgeldi, Görüp ittiklerim, TTK Yaynlar, Ankara 1951, s. 254.

3 hsan Güne, Türk Parlamento Tarihi, TBMM Vakf Yaynlar, C. I, Ankara 1997, s. 667-668.

(4)

A. Siyasi Köken

1919 seçimleri srasnda Anadolu, Kuva-yi Millîye içerisinde örgütlü bir birlik olan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kontrolündeydi. Dolay- syla Anadolu’da seçimler, bu cemiyetin denetimi altnda cereyan etmitir. stanbul ise fiilen tilâf Devletlerinin igali altnda olduu için hemen her türlü siyasi grubun faaliyet gösterdii bir yerdir. Genel sonuçlarna bakldnda 1914’te olu- turulan mecliste 256 mebus yer almasna ramen, 1919’da bu sayya ulamak mümkün olmam, toplam 169 mebus seçilebilmitir⁴. Çünkü 1918’e kadar süren harp boyunca birçok vilâyet elden çkmtr. Savan kaybettirdii nüfus da baz

vilâyetlerin mebus saysnn azalmasna yol açmtr. Buna, igal altndaki vilâyet- lerde seçim yaplamamas da eklenince 5 yllk bu dönemin sonunda mebus saysnn % 40’n kapsayan bir bölgenin elden çkt anlalr. Yine de Dâhiliye Naz- r, 256 mebusun seçilmesi gerektiini belirtmitir⁵. 1919 seçimleri ülke çapnda 16 vilâyet dahilinde, 7 müstakil mutasarrflkla beraber toplam 61 merkezde yapla- bilmitir. Seçim bölgesi olarak ele alnan liva ya da sancaklarn says 1914’te ise 126’dr. Bu rakamlardan da ülke nüfusunun %56’lk bir ksmnn kaybedildii sonucuna varlr.

Mebusann siyasî kökenleri açsndan gerek tara gerek stanbul için genel bir tablo çizmek oldukça zordur. Seçilen adaylarn birçou, birkaç frka tarafndan aday gösterilmitir. Meclis-i Mebusan açl veya çalmalar srasnda da frkalara göre bir niteleme yaplmamtr. Meclisteki görümeler ve önemli meselelerdeki oylamalara bakldnda da mebuslarn bir frka görüü dorultusunda oy kullan- dklar söylenemez. Bugünkü anlaytan farkl olarak mebuslar, tamamen frkalardan bamsz, vicdanî mülâhazalar dorultusunda oy kullanmaktadrlar.

Seçimler, Meclis-i Mebusann açld dönemde baz vilâyetlerde henüz ta- mamlanmam, ulam zorluklar nedeniyle mebuslarn geç gelmesi nedeni de eklenince son birleime yetien, hatta bunun da ötesinde Meclis-i Mebusana hiç katlamayp daha sonra Ankara’daki BMM’ye Osmanl Meclis-i Mebusan mebusu sfatyla katlan mebuslar olacaktr⁶.

Seçimlerden önce frkalar üstü bir oluum olarak ortaya çkan Millî Kongre, tüm ülke çapnda seçimleri yönlendirmek amacyla giriimlere balamt. Fakat bu hareket, seçimler esnasnda yeterli destek bulamayarak sonuçsuz kalm, bunun üzerine frkalarn birçou stanbul dnda aday göstermemitir. Mebuslarn hangi frkaya mensup olduunu saptamaya çalrken, daha önce Millî Kongre tarafndan stanbul için aday gösterilen ve kazanan ahslar, dier bir frka tara-

4 Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, Devre 4, TBMM Basmevi, stanbul 1992, ayrca seçilip de meclise katlmayan mebuslarn tespitinde; Mahmut Gololu, Üçüncü Merutiyet, Banur Matbaas, Ankara 1970, s. 295-303 ve lhan Ezherli, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Osmanl Meclis-i Mebusan, TBMM Kültür Sanat ve Yayn Kurulu, Ankara 1992, s. 203-220’de yer alan listelerden de yararlanlmtr.

5 Meclis-i Mebusann ikinci oturumunda Karahisar- arkî mebusu Ömer Feyzi Efendi, Dâhiliye Nâzr’nn gazetelerde mevcudun 256 olduunu söylediini, buna göre de ekseriyetin 129 olacandan bu saynn tamamlanmadndan müzakerelere balanama- yacan ileri sürmütür; Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D.4, s. 8

6 TBMM’ye katlan Oltu mebuslar için bkz. Ahmet Demirel, Birinci Meclis’te Muhalefet, letiim Yaynlar, stanbul 1995, s. 99.

(5)

fndan da aday gösterilmise o frkann mebusu kabul etmek gerekecektir. Bu se- beple Millî Kongre tarafndan da aday gösterilen, Dr. Adnan Bey Millî Türk Frka- s, Hamit, Lütfi Fikri, Hasan Ferit ve Celâlettin Arif Beyler Çiftçiler Frkas aday

kabul edilebilir. Fakat bunlardan Lütfi Fikri seçimden hemen sonra istifa ettii, Hasan Ferit meclis açlmadan vefat ettii, Celâlettin Arif de Erzurum’dan da mebus seçilip ve Erzurum mebusluunu tercih ettii için Çiftçiler Frkasnn meclisteki temsilcisi kabul edilemezler. Kald ki Celâlettin Arif Bey, Millî Ahrar Frkas- nn da adaydr. stanbul mebuslarndan geriye sadece Hamit Bey, Çiftçiler Frka- sn temsilen meclise katlr. Boalan stanbul mebusluklar için yaplan ikinci se- çimde seçilen Ahmet Ferit, – frka reisi olarak – Millî Türk Frkasnn temsilcisidir.

Numan Usta ise Osmanl Mesai Frkasnn, Amasya’dan seçilen Sulh ve Sela- met-i Osmaniye Frkasnn Reisi smail Hakk Paa da doal olarak frkann temsilcisidir.

Osmanl Musevîleri ntihap Cemiyeti ise yalnzca stanbul’da Mion Ventura’y seçebilmitir. Dier gayrimüslim unsurlarn herhangi bir temsilcisi yoktur. Her ne kadar Hürriyet ve tilâf mensubu yirmi kiinin Anadolu’dan seçil- dikleri söylenmise de bu bilgi dorulanmamaktadr⁷. Yalnz, Hürriyet ve tilâf Frkasnn boykotuna ramen Karahisar- arkî mebusu Ömer Feyzi Efendi, Kü- tahya mebusu Hoca Rasih Efendi, Krkkilise mebuslar Mehmet Bahaeddin Efendi ve Mustafa Arif Bey gibi Hürriyet ve tilâfç kimlie sahip kiiler, ahsî çabalar

sonucu da seçilmi olsa bu frkann temsilcisi saylmaldrlar. Yine tarada baz

bölgelerde Çiftçiler Frkasn baz adaylar çkarmay baard görülür⁸. Tüm bu bilgiler dorultusunda u ekilde bir meclis tablosu ortaya çkar:

Frka Mebus Says Mebus simleri Seçim Bölgeleri

Hürriyet ve tilaf Frkas 4

Ömer Feyzi Mehmet Bahaeddin Mustafa Arif Hoca Rasih

Karahisar- arkî Krkkilise Krkkilise Kütahya

Ahali ktisat Frkas 2 Rauf Ahmet

Reat Hikmet

stanbul

Millî Türk Frkas 2 Ahmet Ferit

Dr.Adnan

stanbul

Çiftçiler Dernei 1 Hamit stanbul

Osmanl Musevîleri ntihap Cemiyeti 1 Mion Ventura stanbul

Osmanl Mesai Frkas 1 Numan stanbul

Osmanl Sulh ve Selamet-i Osmaniye

Frkas 1 smail Hakk Amasya

Frkalarn stanbul dnda pek etkili olamamas, buna karn Müdafaa-i Hu- kuk Cemiyeti’nin yurt çapnda oluturduu tekilât ile mebuslar belirlemeye ça- lmas, cemiyeti, bir siyasî frka telakki edip sonuçta meclis çounluunu elinde bulundurduunu ilân etmemize yetmez. Belirli bir frkaya mensup olduklar az

7 Tark Zafer Tunaya, Devrim Hareketleri çinde Atatürk ve Atatürkçülük, Turhan Kitabevi, stanbul 1981, s. 184.

8 Taha Niyazi Karaca, Son Osmanl Meclis- Mebusan Seçimleri, TTK Yaynlar, Ankara 2004, s.263.

(6)

çok belli olan bu mebuslar haricindekilerin topyekun Müdafaa-i Hukuk mensubu olduu kans yanltr. Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti de otorite boluuna ramen;

seçimlerin sonuçlarn etkileyecek ve merutiyete gölge düürecek kadar bir kont- role sahip deildir⁹. Cemiyetin de belirttii gibi amaç; meclisi oluturacak mebuslarn, sadece millî menfaatler dorultusunda çalacak nitelikte olmasyd. Nitekim Felah- Vatan adyla kurulan milliyetçi gruba 96 mebusun katlmas,¹⁰ bu çounlu-

un göstergesidir.

B. Katlm

Meclisin açld 12 Ocak 1920 günü, Ekim 1919 kararnamesinin ardndan hz- landrlm bir biçimde yaplan seçimler, ülkenin hemen her tarafnda tamamlan- mt. K artlar, dönemin ulam imkânlarnn yetersizlii ve zorluu gibi nedenlerle mebuslarn bir ksm henüz stanbul'a gelememiti.

Meclisin üye says ise 1914’te 256 olmasna karn, 1920’de 169 rakamnda kalmt. Açlta ise bu 169 üyeden 72’si hazr bulunmutur. Daha sonraki günler- de gelenlerle bu say artmsa da gelmeyenler ve istifa edenler nedeniyle hiçbir zaman 169’a ulalamaz. Meclisin 2. birleimi, üyelerin katlmn salamak amacyla on gün sonra yaplmt. En çok mebusun olduu birleim ise bakanlk se- çimlerinin olduu 31 Ocak’taki 5. birleimdir. Onda da ancak 116 mebus mecliste hazr bulunabilmitir ki bu da meclisin % 68,6’sna tekabül eder.

Meclis-i Mebusann öncelikli ve önemli ilerinden birisi; seçilen mebuslarn mazbatalarnn tetkik ve kabuldür. Çalma dönemi boyunca encümenlerde ince- lenen mazbata says 153’tür. Bunlardan 149’u kabul, Adana mebuslarna ait 4 mebusun mazbatas ise reddedilmitir. Birçok mebusun hakknda seçim yolsuzlu-

undan bahisle ikâyetler bulunsa da bunlarn, aday olan dier ahslar tarafndan yaplmas ve yolsuzlua dair delil gösterilmemesi, mebuslar genel kurulda onay- lama yoluna sevk etmitir. Genel fikir olarak bu tür ikâyetleri incelemek ve tar- tmakla meclisin çalmalarnn yavalayaca düüncesi de kabul yönünde etkili olmutur. Bu seçimlerde gösterilen hogörü, sancan bir ksmnda seçim yaplabi- len zmir mebuslarndan da esirgenmemi, onlarn mebusluklar da kabul edilmitir. Meclisin stanbul’un igalinden sonraki tek ve son birleiminde bile hâlâ mazbata incelemesi yaplmaktadr. Bu birleimde Antalya Mebusu Hamdullah Sup- hi’nin mükerrer seçilip Antalya’y tercih etmesiyle boalan Saruhan mebusluuna seçilen brahim Süreyya ile yine bir istifa ile boalan Kayseri mebusluuna seçilen Ahmet Hilmi Bey’in mazbatalar kabul edilir¹¹.

Meclis-i Mebusan açk bulunduu sürece seçilen mebuslardan ancak 147’si (%87) ispat- vücut etmilerdir. 22 mebus (%13) ise hiç meclise uramamlardr.

9 Nitekim Sinop’tan aday olduklar haber alnan Rza Nur ve Kaymakam Zeki beylerin ‘ayan- emniyet olmadklar’ bildirilmesine karn bu kiilerin seçilebilmesi, Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin ne kadar kuvvetli olduu hakknda bir kanya varmamza yardmc

olur. Adaylar hakkndaki hüküm için bkz. Bekir Stk Baykal, Heyet-i Temsiliye Kararlar, TTK Yaynlar, Ankara 1989, s. 23.

10 Tülay Duran, “Son Osmanl Meclisi Mebusannda Felâh Vatan ttifak”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, C. XI, S. 61, Ekim 1972, s.

18-19.

11 Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D.4, s. 494-495.

(7)

Meclise gelmeyen bu 22 mebusun 4’ü istifa etmi (%2,3), 10’u mazeret bildirmek- sizin meclise gelmemiler (%6), 8’i (%4,7) ise meclise telgraf göndererek izin iste- milerdir.

Mazeretsiz olarak gelmeyen mebuslar: Faik Bey-Denizli, Osman Kadri Bey-Mu, Halil Hulki Efendi-Siirt, Kadri Bey-Ergani, Rütü Bey-Ergani, Mithat Bey-Mardin, Ahmet Muhtar Bey-Ayntap, Ömer Lütfi Bey-Karahisar- Sahip, Mustafa Feyzi Bey-Malatya ve Hac Mehmet Rifat Efendi-Malatya.

stifa eden mebuslar: Ahmet Remzi Bey-Kayseri, Fuat Selim Bey-stanbul, Yusuf Talat Bey-Antalya ve Asm Bey-Lazistan

Mazeret bildirerek izinli saylan mebuslar: Nuri Bey-zmir, Refet Bey-zmir, Resul Efendi-Bitlis, Sadullah Feyzi Bey-Bitlis, Mustafa Kemal Paa-Erzurum, Muhittin Bey-Nide, Hasan Hayri Efendi-Dersim ve Hakk Bey-Van

Genel mebus listesi ile karlatrdmz zaman Bitlis-Merkez, Mu ve Siirt sancaklar, Diyarbakr-Merkez ve Ergani Sanca ile Mamuretülaziz vilâyetinin Dersim ve Malatya sancaklarnn hiçbir temsilcisi Meclis-i Mebusana katlmam- tr. Bu sekiz seçim çevresinin genele oran % 13’tür. Dolaysyla sancaklarn % 87’si Mebusanda temsilci bulundurmutur.

Seçimler sonuçlanr sonuçlanmaz mebuslardan istifa edenler olmutu. Bun- lardan yalnzca stanbul mebusu seçilip istifa eden Lütfi Fikri Bey’in mazbatas

meclise intikal etmemi, yerine yeni mebus seçilmiti. Yukarda isimleri belirtilen dört mebus ise meclise bir dilekçe ile bavurarak istifa ettiklerini bildirmilerdir.

Meclis süresince yaanan tek ölüm olay ise Meclis-i Mebusan Reisi Reat Hikmet Bey’in ubat ay sonundaki vefatdr.

Bu mebuslarn istifa nedenleri ise üç türlüdür. Kayseri Mebusu Ahmet Remzi ile Lazistan Mustafa Asm Bey; bulunduklar yerlerde megul olduklar meslekleri ile ülkeye daha faydal olacaklarna inandklarn belirtmilerdir¹². Antalya Mebu- su Yusuf Talat Bey, salk nedeniyle istifa ettiini bildirmitir. stanbul mebuslu-

una seçilen Bern eski sefiri Fuat Selim Bey ise önce Msrl olmasndan dolay

Mütareke Komisyonundaki üyeler tarafndan bakentte gelmesine izin verilmedi-

ini Sadaret’e bildirmi¹³, daha sonra Meclis-i Mebusana gönderdii telgrafta ise

stanbul’a gelmesinin aile sebepleri ve rahatszln gerekçe olarak göstermitir¹⁴. Her dört istifa da kabul edilmitir.

Meclis-i Mebusana gelemeyerek mazeret bildiren mebuslarn gerekçeleri ise harcrahlarn ödenmemesi, salk ve k artlarnn zorlatrd ulam sorunlar

olmutur. Bitlis mebuslar Sadullah ve Resul Stk Bey ile Van Mebusu Hakk Bey harcrahlarn alamadklar için yola çkamadklarn belirtmilerdir¹⁵. zmir me-

12 Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D.4, s. 12,202.

14 Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D.4, s. 202.

15 Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D.4, s. 67.

(8)

buslar Nuri ve Refet Bey ile Erzurum mebusu Mustafa Kemal Paa¹⁶ hasta olduklarn beyan etmilerdir¹⁷. Dersim Mebusu Hasan Hayri, Nide Mebusu Muhittin ve Diyarbakr Mebusu Feyzi Efendi k artlar dolaysyla yollarn kapal olduunu, bu nedenle stanbul’a gelemediklerini bildirmilerdir¹⁸. Meclis-i Mebusana hiç gelmeyen bu mebuslarn haricinde 14 mebus mazerete binaen gecikeceklerini haber vermiler ve meclise de gelmilerdir. Baz mebuslar da meclise geldikten sonra rahatszlklarn bildirerek ksa süreli izin almlardr.

C. Meslekî Köken

Meclise katlan mebuslarn mesleklerine yönelik aratrmalarmz sonucu 148’inin (%87,6) ne tür bir ile megul olduklarn saptayabildik. unu belirtmek gerekir ki birden fazla meslekle itigal eden mebuslar matematiksel olarak sadece bir kategoriye dahil etmek zorunda idik. Bu tanma uygun mebus says genel sonucu deitirecek kadar fazla deildi. Bundan baka baz meslek erbabn genel bir kategori içerisinde belirtmek zarureti hasl oldu. öyle ki; baz mebuslarn müf- tü, bazlarnn müderris, bazlarnn müftü-müderris veya sadece din görevlisi olduklar tanmlaryla karlatmz için bunlar genel bir tabir ile “Müftü- Müderris” olarak snflandrdk. Darülfünundan üç öretim görevlisi, öretmen diye tanmlanan bir mebus ve bir eyhi de “Müftü-Müderris” grubunda gösterdik.

“Bürokrat” snfna ise devlet tekilâtnn her hangi bir kademesinde görevli olan tüm memurlar dahil ettik. “Tüccar” eklinde belirttiimiz gruptan da birinin eski banker, bir bakasnn da bir bankann banka yönetim kurulunda görevli olduunu, yine “dareci” grubuna üç belediye bakan, yedi mutasarrfn, “Hukukçu”

grubuna da hakim, savc ve dava vekillerinin dahil olduunu belirtelim. Bu kstas- lara göre mebuslarn mesleklere göre dalm u ekildedir:

Meslek Mebus Yüzde Meslek Mebus Yüzde

Müftü-Müderris 28 % 16,5 Çiftçi 11 % 6,5

Bürokrat 25 % 14,8 Gazeteci-Yazar 6 % 3,6

Asker 22 % 13 Doktor 4 % 2,4

dareci 21 % 12,4 çi 1 % 0,6

Hukukçu 15 % 8,9 Mühendis 1 % 0,6

Tüccar 14 % 8,3 Bilinmeyen 21 % 12,4

Tabloda, meslekleri bilinmeyenler hariç olsa bile mebuslarn yaklak dörtte üçünün ileri düzeyde bir eitim gerektiren meslek sahibi olduklarn görürüz.

Meslek gruplar olarak ar bir younlama yoktur. Yalnz, devlet kademesinde görevli veya yerel yönetim görevlileri gibi bir ekilde devleti temsil eden meslek gruplarnn (Müftü-Müderris, Bürokrat, Asker, dareci ve Hukukçu) ortalama üçte iki eklinde baskn olduunu söyleyebiliriz.

16 Mustafa Kemal Paann gelmeme karar Amasya’da ve Ankara’da Heyet-i Temsiliye üyeleri ile yapt görümelerden sonra alnmt. Dier taraftan rahatszlna dair doktor raporunu da meclise göndermitir. Dilekçe ve doktor raporu sureti için bkz.

Ezherli, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Osmanl Meclis-i Mebusan, s. 16-17.

(9)

Oy kullanamasalar da askerler, merutiyet dönemi meclislerinin genelinde olduu gibi meclisi, yine temsilcisiz brakmamlardr. Yine bu seçimlerde ilk kez

stanbul’dan bir içi meclise girmeyi baarabilmitir. unu eklemek gerekir ki her ne vilâyetten seçilirse seçilsin, mebuslarn kâhir ekseriyeti olmasa da önemli bir ksm, stanbul’da yerleik veya stanbul yüzü görmü, eitim ve kültür seviyesi yüksek kiilerden olumaktayd. Bu ekilde bir tercihe, özellikle hukukçu grubuna; mütareke sonras igallerin Anadolu’nun muhtelif yerlerine sirayet etmesi ve ksmen igale urayan veya igal bölgelerine yakn yerlerde daha çok rastlanmak- tadr. Askerlerin mebus seçilmesini de bu faktöre balayabiliriz.

D. Parlamento Deneyimi

Osmanl parlamento tarihinin bu IV. Meclis-i Mebusannda imdiye kadar ortalama üçte bir olan tecrübelilik oran büyük bir deime göstermi ve bete bire dümütür. IV. devreyi oluturan 169 mebustan ancak 33’ü (%19,5) daha önce meclislerde bulunmutur. 136 mebus (% 80,5) ilk kez seçilmitir. Önceki meclislerde bulunan bu mebuslarda ise öyle bir snflandrma yaplabilir:

20 mebus yalnzca bir kez (% 11,8) meclise katlmlardr. Bunlardan 10’u yalnz I. meclise, 2’si yalnz II. meclise 8’i de yalnz III. meclise katlmlardr.

ki kez parlamento deneyimi olan mebus says 4’tür (% 2,4). Bunlardan ikisi I.

ve II. meclise katlrken, ikisi de II. ve III. meclise katlmlardr.

9 mebusun ise üç kez (% 5,3) parlamento deneyimi vardr. Tecrübe sahibi toplam 33 mebustan 19’u Meclis-i Mebusann III. devresinde bulunmulard.

Parlamento deneyimi olan mebuslar:

Ad Seçim Çevresi Katld Meclis Devresi

Ahmet Ferit Bey stanbul I.

Behçet Bey Kengiri (Çankr) I.

lhami Bey zmir I.

smail Hakk Paa Amasya I.

Mehmet Ali Bey Canik I.

Mehmet Vehbi Efendi Konya I.

Mustafa Arif Bey Krkkilise I.

Ömer Fevzi Bey Karahisar- arkî I.

Rza Nur Bey Sinop I.

Yusuf Kemal Bey Kastamonu I.

Ahmet Rifat Bey Kayseri II.

Ömer Vehbi Efendi Konya II.

Asaf Bey Hakkari III.

Atf Bey Ankara III.

Ebul Ulâ Bey Mardin III.

Hilmi Bey Ankara III.

smet Bey Çorum III.

Mehmet Münip Bey Van III.

Ömer Mümtaz Bey Ankara III.

efik Bey Bayazt III.

Ahmet Hamdi Efendi Canik I. ve II.

Cami Bey Aydn I. ve II.

(10)

Yunus Nadi Bey zmir II. ve III.

Zülfü Bey Diyarbakr II. ve III.

Abdullah Azmi Bey Eskiehir I, II. ve III.

Ali Cenani Bey Ayntab I, II. ve III.

Ali Rza Bey Krehir I, II. ve III.

Faik Bey Edirne I, II. ve III.

Feyzi Bey Diyarbakr I, II. ve III.

lyas Sami Efendi Mu I, II. ve III.

Mehmet Sadk Bey Erturul I, II. ve III.

Muhittin Bey Nide I, II. ve III.

Ömer evki Bey Tokat I, II. ve III.

Osmanl Meclis-i Mebusannn devam nitelii tayan ve seçilmeden kabul edilebildikleri I. TBMM’ne ise mebuslarn 103’ü (%61) deiik zamanlarda katla- caklardr.

II. SON OSMANLI MECLS- MEBUSANININ LEVSEL ANALZ

Bu bölümde; faaliyet bakmndan meclisin açk bulunduu dönem boyunca, birleim say ve süresi, söz alan mebuslar ile ilgili istatistikler, meclis çalmalarn

yönlendiren ve gündemi oluturan takrir, teklif, telgraflarla birlikte müzakerelere esas tekil eden konular irdelenecektir.

A. Birleimler

Meclis-i Mebusan, açld 12 Ocak 1920 tarihinden feshedildii 11 Nisan 1920 tarihine kadar geçen 91 gün içerisinde ancak 24 kez içtimaa edebilmitir. I. Meru- tiyet devri meclisleri gün olarak bundan daha ksa sürmesine karn daha fazla içtimaa yapmlard. II. Merutiyet devrindeyse bu kadar ksa ve az birleim ya- pan baka bir yasama dönemi yoktur.

Meclisin resmî olarak açk bulunduu süre 91 gündür. Ancak açltan çal- malarna ara verdii 18 Mart 1920’deki son birleimine kadar geçen süre ise 67 gündür. Bu süre içerisinde 24 birleim (n’ikad) gerçekletirilmitir. Ocak aynda 5 kez, ubat’ta 11, Mart’ta ise 8 birleim yaplmtr. Ortalama 2,8 günde bir birleim yaplmtr. Birleimlere verilen en uzun ara; açltan sonra görümelere balaya- bilmek için mebuslarn gelebilmesi amacyla 2. birleime kadar verilen 10 günlük aradr.

Toplam birleim süresi; yaklak 2.905' (dakika) veya bir baka ifade ile 48 saat 25' dr. Ortalama birleim süresi ise 2 saat 1’dr. En uzun süren oturum; 28 ubat 1920’de bütçe müzakerelerinde 3 saat 35' ve onu takiben bakanlk seçiminin ya- pld 31 Ocak’ta 3 saat 25'dr. Yine bütçe görümeleri birleim süresi bakmndan 4 saat 5' ile en çok çallan gündür.

En ksa birleimler; Ali Rza Paa hükümetin istifasndan sonra hükümet ku- rulamadndan müzakereler balanamad için 8 Mart’taki 20. birleim ve stanbul’un igali üzerine 18 Mart’ta görümelere ara verilen son birleim, 10’ar daki- kadr. Birleimlerden 13’ü tek oturum (celse), 9’u iki oturum, 1’i, üç ve 1’i de dört oturumdan olumutur.

(11)

Birleim yaplan günler ise u ekildedir: Pazartesi ve Perembe 7’er, Cumar- tesi 4, Sal 3, Pazar 2 ve Çaramba günü de 1 kez içtimaa edilmitir.

B. Gündem

Mecliste gündemi oluturan mevzular, geçen dönemden yarm kalan kararnameler, yeni seçilen mebuslarn takrir ve teklifleri ve ülkenin deiik yerlerinden gönderilen telgraflar çerçevesinde ekillenmitir.

1. Soru Önergeleri

Meclis, altm yedi günlük bu ksa çalma süresi içerisinde Kanun-i Esasî’nin

“Vükelâ hükümetin siyaset-i umumiyesinden mütereken ve daire-i nezaretlerine ait muamelattan dolay münferiden Meclis-i Mebusana kar mesuldür”¹⁹ hükmü gerei 24 adet soru ve açklama önergesi (sual-istizah takriri) ile denetim görevini ve sorululuklarn yerine getirmeye çalmtr. Bunlardan 6’s Dahiliye Nezare- ti’ne, 4’ü dorudan hükümete, 3’ü Harbiye Nezareti’ne, 3’ü Hariciye Nezareti’ne, 2’er Maliye, Adliye ve Ticaret ve Ziraat Nezaretleri’ne, 1’i Bahriye Nezareti’ne, 1’i de Maarif Nezareti’ne yöneliktir. Buna kar hükümet canibi, ayn sorumluluk ciddiyetini göstermemi, bunlardan ancak 6 tanesini mecliste cevaplandrmtr.

Adliye Nezareti’nden:

- Tehcir ve taktil meselesi için özel bir Dîvan- Harb tekilinin Kanun-i Esa- sî’ye ne derece uygun olduuna dair. (Cevaplanmtr)

- Sükna kanununun tamamlanmadna dair.

Bahriye Nezareti’nden:

- Seyr-i Sefain (Gemi Seferleri) daresi’ne dair.

Dahiliye Nezareti’nden:

- Tara öretmenlerinin neden maalarn alamadklarna dair. (Cevaplanm- tr)

- Müslüman yetim çocuklarn neden Ermeni yetimhanesine gönderildiine dair.

- Yanan mahallelerin haritalarnn düzenlenmesine dair.

- Uygulanan sansürün iddetine dair.

Harbiye Nezareti’nden:

- Adliye memurlarnn ihtiyacnn hafifletilmesi için tutarn datm ekline dair.

- lmiye medresesi talebelerinin neden terhis olunmadklarna dair. (Cevap- lanmtr)

Hariciye Nezareti’nden:

- Gelibolu’daki ngiliz müfrezesinin hareketlerine dair.

- Lloyd George’un Avam Kamarasndaki beyanatna dair.

19 Tuncer Özyavuz, Osmanl-Türk Anayasalar, Alkm Yaynlar, stanbul 1997, s. 306.

(12)

- Mütarekeden beri otomobillerce çinenen Osmanl tebaasnn haklarnn korunmasna dair.

Maarif Nezareti’nden:

- stanbul’a getirilen Müslüman yetim çocuklara dair. (Cevaplanmtr) Maliye Nezareti’nden:

- Çiftçilerden satn alnan zahirenin bedellerinin ödenmesine dair - 1332-1333 senelerinde alnan zahirelerin köylere datlmamasna dair.

Sadaret’ten:

- Malta’ya gönderilen kiilerin teslim ekline dair.

- dare-i Örfiyye’nin devam edip etmediine dair.

- Mara, Urfa ve Antep’te vuku bulan mezalim ve facialara dair.

- Mara olay hakknda ne gibi teebbüste bulunulduuna dair.

Ticaret ve Ziraat Nezareti’nden:

- Depremden zarar gören Burdur ve Isparta neden halkna ormanlardan pa- rasz aaç kesim izni verilmediine dair.

- Çiftçiye bu yl ne kadar tohumluk datldna dair. (Cevaplanmtr) Soru önergelerinin genelinde dikkatimizi çeken çarpc nitelik ve içerikte bir sorgulamann olmamasdr. Hükümet icraatlarndan hesap sorma amac tayan soru says oldukça azdr. Dier takrirler, genel bir bilgi almay amaçlar nitelikte- dir. Mebuslar bölgesel meseleler ile ilgili soru sormay tercih etmilerdir. Ancak Sadaret’e, Hariciye Nezareti’ne verilen takrirler ile Dahiliye Nezareti’ne bir soru umumu ilgilendirmektedir. lginç olan bir nokta da Adliye memurlar ile ilgili takririn Harbiye Nezareti’ne verilmi olmasdr.

2. Takrir ve Teklifler

Mebusann itigal ettii hususlardan biri de mebuslarca verilen takrir ve teklif- lerdir. Bu devre boyunca mebuslardan 14 takrir ve 14 teklif Meclis Bakanl’na sunulmutur. ncelenmesi için encümenlere gönderilen bu takrir ve teklifler de yer yer hararetli tartmalara neden olmutu. Bilhassa geçmi hükümetlerin Dîvan-

Âli’ye sevki hususunda verilen takrir, mebuslar, devletin içinde bulunduu du- ruma neden ve nasl gelindiini sorgulamaya vesile olmutu. Neticede önceki mecliste balayan Dîvan- Âli çalmalarna bu meclisin el koymasna, bunun ya- nnda birkaç kabinenin daha incelenmesine karar verilmiti.

Meclise sunulan takrir ve tekliflerin içerii ise u ekilde listelenebilir:

- Daimi Dîvan- Riyaset seçimlerinin ertelenmesine dair, - Encümenlerin tekilât ve aza miktarna dair,

- Baz slâm büyüklerine teekkür edilmesine dair,

- Devlet daireleri erbabna ödenen tahsisatn Mebusan azalarna da verilme- sine dair,

- Ordu mensubu olup da mebus seçilenlerin izinli saylmalarna dair,

(13)

- Piyer Loti ve Aa Han ve arkadalarna meclis adna teekkür edilmesine dair,

- Harp Kabinelerinin Dîvan- Âli’ye sevkine dair evrakn bir ubeye havalesi, - Ferit Paa Kabinesi’nin Dîvan- Âli’ye sevkine dair,

- Hakk, Muhtar ve Mahmut evket Paa kabinelerinin Dîvan- Âli’ye sevkine dair,

- Dîvan- Âli’nin mahkeme usulüne dair, - çilerin haftada bir gün tatil yapmalarna dair,

- Tedrisat- btidaiyye Kararname-i Muvakkati’nin ertelenmesine dair, - Kanun-i Esasî’nin 36. maddesinin ilgasna dair,

- Mebusan tarafndan verilen takrirlerin mecliste okunmasna dair, - Nizamname-i Dahilî’nin onuncu faslnn ilgasna dair,

- Ariza-i cevabiye müsveddelerinin müzakere usulüne dair,

- Meclisin düzenli toplanmas ve üyelerinin devamnn salanmasna dair, - Tedrisat- btidaiyye Kararnamesinin on beinci maddesinin tehirine dair, - Daire-i Mebusan evrak mahzenindeki evrakn yed-i ahara verilmemesine dair,

- Anadolu’da kadn oynatmann men edilmesine dair,

- Harp kazançlar vergisinin meclisten geçinceye kadar ertelenmesine dair, - Baz vilâyetlerde anam saymna Mays aynda balanmasna dair, - Tecziye Ahdini içeren bamsz maddenin gündeme alnmasna dair, - ae Encümeni’nin lavna dair,

- Âyan azas Abdülkadir Efendi’nin Kürtler hakknda Journal d’Orient Gaze- tesi’ne verdii beyanata dair,

- Vergi toplanmasn gerektiren 58 kta kararnamenin dier kararnamelere göre öncelikle görüülmesine dair,

- Maalarn alamayan öretmenlere, Vilâyet yardm bölümünden maalarnn ödenmesine dair,

- Vazife-i mebusiyetin icrasnda emniyet bah olacak bir halin vukuuna kadar Meclis-i Mebusann umumi inikatlarnn tehirine dair.

Meclis çalmalarnn ekillenmesine vesile olan bu takrirlerin hepsinin ayr bir önemi ve gerei vard üphesiz. Meclisin bazen gündemini deimesine, bazen müzakerelerin uzamasna neden olan bu önerilerin, meclis faaliyetleri açsndan en önemlisi en sonuncusu idi. Zira bu takririn kabulü ile ‘Osmanl Parlamento Tari- hi’nin sayfalar kapanacakt. Çalmalara verilen bu aradan yirmi dört gün sonra feshedilen meclis, bir daha Osmanl Meclis-i Mebusan olarak toplanma imkânn

bulamamtr.

3. Müzakere Edilen Konular

Meclis-i Mebusann III. devresinden 46 kararname, bu yeni devreye intikal etmiti. Bunlardan meclis genel kuruluna sadece “Seferberlikte seferber ordunun

(14)

iaesine muhtas hisse-i örü vermemek kast ile mahsulatn ketm edenler hakknda kararname” gelmi, bu da Adliye Encümeni’nin aleyhte görüüne hükümetin de onay vermesi ile reddolunmutur. Gündeme gelen veya teklif edilen dier kararnameler encümenlere havale edilmi, bu ekildeki tasarlar genel kurula intikal edemeden meclis çalmalarn durdurmutur.

Yine Meclis-i Mebusana çalma süresi içerisinde 1’i Dahiliye’den, 2’si Sadaret- ten, 2’si Âyan’dan, 1’i Ticaret ve Nafa Nezareti’nden 1’de Meclis kinci ube Riya- seti’nden ve 1’i de Meclis Mebusan Riyaseti’nden olmak üzere genel kurula 8 adet tezkire –muhtelif konularda bilgi– sunulmutur. Ayrca bazen ülkenin normal siyasetine müteallik veya igâllerden dolay meclise gönderilen telgraflar da mecliste gündeme gelmi, fikir ve duygu alveriinde bulunulmutu. Bu telgraflarn konulara göre u ekilde bir listesini yapmak mümkündür:

1. Ali Rza Paa kabinesinin istifas nedeniyle yerine gelecek zatn milletin gü- venine haiz olmas gerektii,

2. Bat Anadolu’daki Yunan igâl ve fiillerini protesto,

3. Kürtlerin Osmanl ve slâm camiasndan ayrlmak fikrinde olmadklarn

beyan ile erif Paa ve emsali tarafndan yaplan teebbüsleri, Paris’te erif Paa ile Boos Nubar Paann Ermenilerle Kürtlerin müterek bir devlet tekiline gayret etmelerini protesto ve erif Paann Anadolu’da bir Kürt devleti tekili teebbüsle- rinin reddi,

4. Trakya’nn Osmanl hükümetinden ayrlaca rivayetleri üzerine protesto, 5. Türk millî camias içerisinde hukukun temini ve ilikilerin korunmasna dair muhtelif yerlerden gelen telgraflar.

Meclis çalmalar ile ilgili bir deerlendirme yapabilmek için faaliyet süresi boyunca tartlan konulara bakldnda öyle bir liste ile karlalr:

- Adana mebuslarn mazbatalar, - Ahd-i Millî Beyannamesi, - Ariza-i cevabiye müsveddesi,

- Muvakkat bütçe kanunu ve iki kurum bütçesi,

- Siyasî suçlular hakkndaki genel af ilânna dair kararname,

- Ereli kömür havzasnda çalan içilerin askerlik hizmetleri hesabna istih- damlar hakkndaki kararname,

- dare-i Hususîye’den maa alan öretmenlerin maalarnn Muhasebe-i Umumiye’ye dahil edilmesi,

- stanbul ve Beyolu vilâyet mahkemelerine ilaveten birer 2. Hukuk Dairesi oluturulmas,

- Anam vergisi için sayma Mays aynda balanlmasna dair kanun layiha- s,

- Meclis-i Mebusan reis ile azalarna ödenecek tahsisat- fevkalade, - Sadrazam Ali Rza Paann beyannamesi,

(15)

- Seferberlikte ordunun ihtiyaçlarn karlamaya mahsus öür hissesini vermemek için saklayanlar hakkndaki kararname,

- ura-y Askerî’nin oluturulmasna dair kararnamenin yürürlükten kald- rlmasna dair kararnameler,

- Harp kazançlar vergisi uygulamasnn ertelenmesine dair teklifi.

Bu on alt balk içerisinde gündemi en çok megul eden mevzu ise padiahn meclisi aç nutkuna verilecek cevap niteliindeki Ariza-i Cevabiye olmutur.

1336/1920 senesi Muvakkat Bütçe Kanunu da yine meclisi bir günden fazla megul eden meselelerdendir. Misak- Millî (Ahd-i Millî) Beyannamesi ise daha önce gizli, hatta resmi olmayan toplantlarda müzakere edilip kararlatrld için oluumu- nun mecliste ne kadar sürdüüne dair bir kayt bulunmamaktadr.

Bu arada meclis birleimleri boyunca tartlan konular hakknda 80 mebus söz alrken (%47,33), 89 mebus hiç söz almamtr( % 52,66). Söz alan mebuslarn çounluu; stanbul (27), Trabzon (19), Konya (18), Manisa (16), Edirne (15) eklinde 39 seçim çevresi arasnda dalrken (% 64), hükümet mensubu veya hükü- met adna 15 ahs mecliste söz almtr.

Ankara, Karahisar- Sahip (Afyon), Burdur, Bursa, Genç, Mamuretülaziz, çel, Mara, Krehir, Kütahya, Mardin, Mentee (Mula), Urfa, Tokat, Van ile mebusla- r meclise gelemeyen Mu, Siirt, Dersim, Malatya, Bitlis, Diyarbakr, Ergani mebuslarnn oluturduu 22 seçim çevresi (% 36) temsilcileri, müzakerelerde hiç söz almamlardr.

Bu snflandrmadan sonra mecliste en çok söz alan mebuslara baktmz zaman; 15 farkl konuda 23 kez söz alan Saruhan Mebusu Muvaffak Bey ile 11 farkl

konuda 23 kez söz alan Sinop Mebusu Rza Nur karmza çkar. Bunlar 15 farkl

konuda 22 kez söz alan Eskiehir Mebusu Abdullah Azmi Bey takip etmektedir.

Halk dorudan ilgilendiren anam vergisi saymnn geç balamas, harp ka- zançlar vergisinin ertelenmesi üzerinde de heyecanl ve srarl tartmalar olmutu. Yine maa alamayan öretmenlerin durumu, defaatle ve baka meselelerin arasnda bile gündeme gelmitir. Müzakereler neticesinde kabul edilen kanun veya kararname says, müzakere edilenin yars kadardr. Bunlar; üç geçici bütçe, Ahd-i Millî Beyannamesi, ariza-i cevabiye, harp kazançlar vergisinin tecili, stanbul’a ikinci bir Hukuk Dairesi ve Meclis-i Mebusan reis ve azalarna ödenecek tahsisattr.

SONUÇ

Demokratik usulle belirlenen millî meclisler, nitelik olarak onu oluturan halkn bir numunesidir. Baka bir ifade ile meclisler, halkn siyasi yönüyle birlikte genel karakter ve zihniyetinin bir yansmasdr. Bu yaklamla halkn iradesiyle oluan Osmanl Meclis-i Mebusann her bir döneminin yapsna ve faaliyetlerine yönelik bir analiz, halkn entelektüel düzeyi hakknda çkarmlarda bulunmay

salayabilir.

(16)

Resmen atekes imzalansa da igallerin devam ettii gayriresmi sava ortamnda seçmenlerin klasik siyasi anlay ve partilerden uzak, eitim seviyesi yük- sek böyle bir meclis oluturmas, halkn alîcenaplnn bir göstergesi saylmaldr.

Bu yap meclisin de en temel özellii kabul edilmelidir. Birçok mebusun parlamento deneyiminden yoksun olmas, geçmi dönemlerin icraatlarna bulamam

yeni bir meclis oluturma düüncesinin ürünü olarak görülür. craat bakmndan zayf kalmasna eski meclisten devrald meseleler, gündeme gelmesi zorunlu günlük iler, meclisin açln tebrik, igal dönemi uygulamalarna tepkiler gibi nedenlerle meclise gönderilen telgraflarla itigal neden olur. Tüm bu meguliyet- lere ramen çalma döneminin henüz banda bir gizli oturumda alnan Misak-

Milli kararlar, tek bana bu meclisin onurunu kurtarmaya yetmektedir.

Yapsnda deiik frkalardan isimleri geçse de Anadolu seçmeninin bir frka veya cemiyetin düünceleri ile hareket ettiini söyleyemeyiz. Ancak seçilen mebuslarn çounluu, Müdafaa-i Hukuk’un arad niteliklere uymaktadr ve baz- lar Müdafaa-i Hukuk tekilâtnn gayretleriyle seçilmilerdir. Devrin artlar altnda milletin, aksi tarzda hareket etmesi zaten mümkün deildir. Sonuç itibariyle seçimleri millî düünceye mensup insanlar kazanmtr. Nitekim farkl tabandan gelen stanbul mebuslarnn da katld Felah- Vatan grubu ve Misak- Milli kararlar, millî amaçlar dorultusunda birletiinin kantdr.

Çalma süresinin kstl kalmas nedeniyle az da olsa yasama görevi, hüküme- tin denetlenmesi, igaller ve sonrasnda ortaya çkan çarpk uygulamalara yönelik faaliyetleriyle misyonunu baaryla gerçekletirdii ifade edilebilir. Yeni Türk Devleti’nin nüvesini tekil eden TBMM’ye, - stanbul’daki meclise katlsn katl- masn – 88 üyesinin deiik zamanlarda yeni bir seçime tabi tutulmadan kabulü, Osmanl’dan Türkiye’ye geçiteki devamlln delili saylmaldr.

(17)

KAYNAKÇA

I. RESMÎ YAYINLAR

-Düstur, II. Tertip, Cilt XI, stanbul 1927

-Meclis-i Mebusan Zabt Ceridesi, D. 4, TBMM Basmevi, stanbul 1992

II. KTAPLAR

-Baykal, Bekir Stk, Heyet-i Temsiliye Kararlar, TTK Yaynlar, Ankara 1989 -Demirel, Ahmet, Birinci Meclis’te Muhalefet, letiim Yaynlar, stanbul 1995

-Ezherli, lhan, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Osmanl Meclis-i Mebusan, TBMM Kültür Sanat ve Yayn Kurulu, Ankara 1992

-Gololu, Mahmut, Üçüncü Merutiyet, Banur Matbaas, Ankara 1970

-Güne, hsan, Türk Parlamento Tarihi, TBMM Vakf Yaynlar, C. I-II, Ankara 1997, Ankara 1998 -Karaca, Taha Niyazi, Son Osmanl Meclis- Mebusan Seçimleri, TTK Yaynlar, Ankara 2004 -Özyavuz, Tuncer, Osmanl-Türk Anayasalar, Alkm Yaynlar, stanbul 1997

-Tunaya, Tark Zafer, Devrim Hareketleri çinde Atatürk ve Atatürkçülük, Turhan Kitabevi, stanbul 1981

-Türkgeldi, Ali Fuat, Görüp ittiklerim, TTK Yaynlar, Ankara 1951

III. MAKALELER

-Duran, Tülay, “Son Osmanl Meclisi Mebusannda Felâh Vatan ttifak”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, C. XI, S. 61, Ekim 1972, s.12-21.

(18)