TRALLEİS GÜNEY NEKROPOLÜ TERRAKOTTA FİGÜRİNLERİ

ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI ARK-DR-2014-0001

TRALLEİS GÜNEY NEKROPOLÜ TERRAKOTTA

FİGÜRİNLERİ

HAZIRLAYAN Murat ÇEKİLMEZ

TEZ DANIŞMANI Prof. Dr. Aslı SARAÇOĞLU

AYDIN - 2014

T.C.

ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI ARK-DR-2014-0001

TRALLEİS GÜNEY NEKROPOLÜ TERRAKOTTA

FİGÜRİNLERİ

HAZIRLAYAN Murat ÇEKİLMEZ

TEZ DANIŞMANI Prof. Dr. Aslı SARAÇOĞLU

AYDIN - 2014

Bu tezde görsel, işitsel ve yazılı biçimde sunulan tüm bilgi ve sonuçların akademik ve etik kurallara uyularak tarafımdan elde edildiğini, tez içinde yer alan ancak bu çalışmaya özgü olmayan tüm sonuç ve bilgileri tezde kaynak göstererek belirttiğimi beyan ederim.

Adı Soyadı : Murat ÇEKİLMEZ

İmza :

BAŞLIK: TRALLEİS GÜNEY NEKROPOLÜ TERRAKOTTA FİGÜRİNLERİ ÖZET

Bu tez çalışmasında ele alınan terrakotta figürinler, Tralleis Güney Nekropolisi’ndeki tonozlu oda mezarlardan bulunmuştur. Figürinler, Aydın Arkeoloji Müzesi tarafından gerçekleştirilen kurtarma kazılarından elde edilmiştir. Çalışmada ele alınan figürinlerin tipi ve stili oluşturulurken mezarlara ait kayıtlar esas alınmıştır. Otuz üç mezar konteksti belirlenmiş olmasına rağmen mezarları kesin tarihlemeye yardım edebilecek veriler yoktur. Nekropolis alanı, seramik, sikke ve diğer arkeolojik kalıntıların yardımıyla İ.Ö. 2. yüzyıldan İ.S. 2. yüzyıla kadar tarihlenmiştir.

Çalışmada ele alınan figürinlerin tümü kalıp yapımıdır. İ.Ö. 2. yüzyılda tekil figürinlerin üretiminde kullanılan kalıp sayısı artmıştır. Roma İmparatorluk Dönemi’nde ise pişmiş toprak figürin üretimi fabrikasyon haline gelmiştir. Tralleis figürinlerinin kili ise homojen yapılı ve bir miktar mika katkılıdır. Tralleis örneklerinde daha az kullanılan mika katkılı, sarımsı kırmızı hamur daha çok İ.Ö. 2. yüzyılda yaygındır. Daha açık kırmızı renkli olan iyi pişmiş, mika katkılı kırmızımsı sarı hamur en iyi korunan örneklerde görülen tipik kil rengidir. Munsell Toprak Rengi Kataloğu’na göre en yaygın olanı açık beyaz astarlı ve mika katkılı olan kırmızımsı sarı kildir.

Stilistik incelemelere göre erken dönem Tralleis figürinlerinde, Attika, Tanagra, Boeotia ve Myrina etkisi görülmektedir. İ.Ö. 2. yüzyılda Eros ve Nike gibi uçan figürinler oldukça yaygındır. Aphrodite ve rahibeleri gibi dini tipler de bu dönemde görülmektedir. Diğer dinsel kimlikler Ariadne, Dionysos ve cemaatidir. İ.Ö. 2. yüzyılın ikinci yarısında hayvanlarla birlikte verilen günlük hayat sahneli gruplar ve ayakta giyimli kadınlar ortaya çıkmıştır. İ.Ö. 26 yılında meydana gelen depremde, Tralleis kenti hasar görmüş ve İmparator Augustus’un yardımlarıyla kent yeniden kurulmuştur.

İ.S. 1. yüzyıl tipleri, ayakta giyimli kadın ve erkekler, sadaklı sporcular, masklar, aktörler, kuklalar, karikatür figürinler, hayvanlar ile diğer mitolojik ve dini figürinlerden

bu tipteki figürinler bulunmuştur.

Güney Nekropol alanından bulunan figürinlerdeki koroplast imzaları çalışmada detaylı olarak incelenmiştir. İmzalar arasında Trophimos, Simalionos, Theodotos, AA adlı olanlar ve diğer koroplastlar belirlenmiştir. Belirlenen koroplast işaretleri ya da imzaları, Tralleis’teki atölyelerin İ.Ö. 1. yüzyıl ve İ.S. 2. yüzyıl arasındaki dönemde üretim yaptıklarını göstermiştir. Bu nedenle çalışmada koroplastların yerel üretim yaptıkları öne sürülmektedir.

Katalogda figürinlerin tipolojisi, kronolojisi ve sınıflandırması birlikte sunulmuştur. Katalogdaki bilgiler figürinlere ait detayları, daha önceki yayınlardaki benzerlerini ve aynı tipteki yakın örneklerini göstermektedir. Sonuç olarak diğer çağdaş merkezler ve kontekstlerdeki tarihlenmiş figürinlerin yardımıyla tipleri ve stilleri karşılaştırılmıştır. Çalışmadaki veriler genel olarak İ.Ö. 2. yüzyılın Tralleis kentinin en önemli dönemlerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

ANAHTAR SÖZCÜKLER

Arkeoloji, Anadolu, Tralleis, Güney Nekropolis, Terrakotta, Figürinler

TITLE: TERRACOTTA FIGURINES FROM THE SOUTH NECROPOLIS OF TRALLEIS

ABSTRACT

The terracotta figurines discussed in this thesis study were found throughout the South Necropolis of the Tralleis, with a large number coming from the barrel vaulted chamber tombs. The figurines were recovered in the earlier salvage excavations by the Aydın Archaeological Museum. The excavators records of objects found in a representative series of graves must form basis for our study of the chronology and styles of the figurines. Thirty three contexts are listed as of interest, but not of sharply defined chronological significance. The evidence for dating is derived for the most part from pottery, coins and other archaeological remains, the cemetery of Tralleis dates from the 2^nd century B.C.E. at least through the 2^nd century A. C. E.

The figurines were each cast in a mold. In the 2^nd century B.C.E. however, the number of molds used in the creation of a single figurine was increased. The manufacture of terracotta figurines in Roman İmperial Period was an industry. The clay of the Tralleis figurines are rather coarse but homogeneous and contains a fair amount of mica. Yellowish red clay with some mica was used rarely, and mostly in 2^nd century B.C.E. Reddish yellow clay, sometimes burned light red, with mica, is characteristic of the finest pieces. The commonest clay is reddish yellow usually with mica, and often with a light white slim according to Munsell Soil Color Chart.

According to the stylistic analysis, the influences from Attica, Tanagra, Boeotia and Myrina also are obvious among the early figurines at Tralleis. Flying figurines as Eros and Nike were prominent in the 2^nd century B.C.E. Religious types are also found and include Aphrodite and worshipers. Other representations of deities included an Ariadne, Dionysos and his entourage. During the second half of the 2^nd century B.C.E.

genre groups with animals and standing draped women proliferated. Tralleis was destroyed by an earthquake in 26 B.C.E. and reconstructed with the efforts of Emperor

women and men, athletes with quiver, masks, actors, puppets, caricatures, animals and other mythological and religious types. This type of figurines was commonly found in most of the Mediterranean sites in the Hellenistic and Roman Imperial Period.

The works of the coroplasts whose signatures are found in the South Necropolis may be examined here in more detailed. These are Trophimos, Simalionos, Theodotos, AA and the others. The signatures show that workshops were active at Tralleis in the Roman Imperial Period as early as the 1^st century B.C.E. and continued to produce figurines until the 2^nd century A.C.E. We may therefore assume the fabric of which the coroplasts are made to be a local fabric of its period.

Each figurine is introduced by a general commentary that outlines the typology, chronology and significance of the class in the catalogue. Catalogue descriptions give factual detail, references to previous publications, and close parallels. Finally, typology and style of these examples can also be compared with the dated finds from the other contemporary sites and contexts. On the whole, the evidence presented points to the fact that the 2^nd century B.C.E. was the most prosperous ones for the city of Tralleis.

KEYWORDS

Archaeology, Anatolia, Tralleis, South Necropolis, Terracotta, Figurines.

Tralleis’in Güney Nekropolü’ndeki kurtarma kazılarında ele geçen ve bugün Aydın Arkeoloji Müzesi’nde korunan Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemi’ne ait koleksiyon bu tez çalışması kapsamında incelenmektedir. Aydın Arkeoloji Müzesi’nin Tralleis vitrinlerinde sergilenen bu yayınlanmamış eserler müzeyi ilk ziyaretimden itibaren beni oldukça etkilemiştir. İnceleme ve elime alma fırsatını bulduğum olağanüstü güzellikteki bu eserleri çalışmam mesleki yaşamımda benim için büyük bir şans olmuştur. Bu değerli malzemeyi çalışmama izin veren başta Aydın Arkeoloji Müzesi Müdürü Emin Yener olmak üzere Müdür Yardımcısı Yılmaz Akkan, Uzman Arkeolog Funda Ertuğrul ve tüm müze uzmanlarına teşekkür ederim.

Figürinlerin değerlendirme ve tanımlanma aşamasında birçok kişi yardımcı olmuştur. Değerli görüşlerini benimle paylaşan Prof. Dr. Frank Rumscheid’a, kaynaklar konusundaki yardım ve destekleri nedeniyle Dr. Emel Dereboylu Poulain’e, figürinlerin kil, yapım tekniği, astar ve boyaları konusunda yardımlarını aldığım Öğr. Gör. Mehmet Çelik’e şükran borçluyum.

Mesleki yaşamımdaki katkı ve destekleriyle bölüm başkanlarımız Prof. Dr.

Abdullah Yaylalı ve Prof. Dr. Serap Yaylalı’ya, tez kapsamındaki dijital çizimler konusunda yardımları nedeniyle Araş. Gör. Nurdan Yılmaz’a, bölümde birlikte çalıştığımız arkadaşlarıma ve hocalarıma teşekkür ederim.

Tralleis Güney Nekropolü figürinleri konusunda çalışmam için beni teşvik eden ve tezin oluşumunda ilk günden itibaren yardımları ve düşünceleriyle yol gösteren danışman hocam Prof. Dr. Aslı Saraçoğlu’na teşekkür ederim. Tezin yapılanması aşamasında değerli görüşleriyle beni yönlendiren Tez İzleme Komitesi Üyelerinden Prof. Dr. Bilal Söğüt ve Doç. Dr. Suat Ateşlier’e, yardım ve destekleriyle Yrd. Doç. Dr.

Aynur Civelek ve Yrd. Doç. Dr. Mustafa Büyükkolancı’ya, desteğinden dolayı eşim Şenay Çekilmez’e, oğlum Ege’ye ve canım aileme teşekkürü bir borç bilirim.

ÖZET... i

ABSTRACT ... iii

ÖNSÖZ ... v

İÇİNDEKİLER ... vi

GRAFİKLER LİSTESİ ... ix

ÇİZELGELER LİSTESİ ... x

TABLOLAR LİSTESİ ... xi

LEVHALAR LİSTESİ... xii

KISALTMALAR LİSTESİ ... xx

GİRİŞ ... 1

Amaç, Yöntem ve Kapsam ... 3

BİRİNCİ BÖLÜM 1. TARİHÇE VE KENTTE YAPILAN ARAŞTIRMALAR ... 8

1.1. Kentin Tarihçesi ... 8

1.2. Kentte Yapılan Araştırmalar ... 16

İKİNCİ BÖLÜM 2. MEZAR KONTEKSTİ VE FİGÜRİNLERİN TEKNİK ÖZELLİKLERİ ... 18

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3. FİGÜRİN TİPLERİ VE İKONOGRAFİ...35

3.1. Tanrıça Tipleri...36

3.1.1.Aphrodite Tipleri ... 36

3.1.1.1. Knidoslu Aphrodite Tipi ... 38

3.1.1.2. Aphrodite Anadyomene Tipi ... 41

3.1.1.3. Diğer Aphrodite Tipleri...43

3.1.3. Ariadne Tipi ... 49

3.2. Tanrı Tipleri ... 50

3.2.1. Dionysos Tipi ... 51

3.2.2. Eros Tipleri ... 54

3.2.2.1. Uçan Genç Eros Tipleri ... 55

3.2.2.2. Hayvan Gruplu Eros Tipleri...65

3.2.2.3. Diğer Eros Tipleri...68

3.3. Erkek Tipleri ... 70

3.3.1. Epheb Tipleri... 71

3.3.1.1.Giyimli Ephebos Tipleri ... 71

3.3.1.2. Sadaklı Ephebos Tipleri ... 76

3.3.2. Süvari Tipleri ... 79

3.3.3. Aktör Tipleri ... 81

3.3.4. Gladyatör Tipleri ... 82

3.3.5. Diğer Erkek Tipleri ... 84

3.3.6. Erkek Figürin Başları ... 85

3.4. Kadın Tipleri ... 86

3.4.1. Giyimli Kadın Tipleri ... 87

3.4.1.1. Aphrodite Rahibesi Tipleri ... 90

3.4.2. Kadın Figürin Başları ... 91

3.5. Çocuk Tipleri ... 94

3.5.1. Erkek Çocuk Tipleri ... 95

3.5.2. Kız Çocuk Tipleri ... 97

3.6. Grotesk Tipleri ... 99

3.8. Mask Tipleri... 104

3.8.1. Trajedi Maskı Tipleri ... 106

3.8.2. Komedi Maskı Tipleri ... 109

3.8.3. Satyros Maskı Tipleri ... 111

3.8.4. Genç Kız (Kore) Maskı Tipleri ... 113

3.9. Herme Tipleri ... 114

3.10. Hayvan Tipleri ... 117

3.10.1. Güvercin Tipleri ... 118

3.10.2. Horoz Tipleri ... 120

3.10.3. Hörgüçlü Boğa Tipleri ... 121

3.10.4. Köpek Tipleri ... 123

3.10.5. Diğer Hayvan Tipleri ... 124

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 4. STİL GELİŞİMİ, TARİHLEME VE ATÖLYELER SORUNU ... 129

BEŞİNCİ BÖLÜM 5. SONUÇ VE ÖNERİLER ... 156

ALTINCI BÖLÜM 6. KATALOG ... 166

KAYNAKÇA ... 268

TABLOLAR ... 308

LEVHALAR ... 316 ÖZGEÇMİŞ

Grafik 1: Figürinlerin Hamur Rengi Dağılımı...26

Grafik 2: Figürinlerin Astar Dağılımı...31

Grafik 3: Pişirme Deliği Formlarının Dağılımı...32

Grafik 4: Buhar Deliği Formlarının Dağılımı...33

Grafik 5: Tanrıça Tiplerinin Dağılımı...36

Grafik 6: Aphrodite Tiplerinin Dağılımı...38

Grafik 7: Tanrı Tiplerinin Dağılımı...51

Grafik 8: Eros Tiplerinin Dağılımı...54

Grafik 9: Erkek Tiplerinin Dağılımı...70

Grafik 10: Kadın Tiplerinin Dağılımı...87

Grafik 11: Mask Tiplerinin Dağılımı...105

Grafik 12: Hayvan Tiplerinin Dağılımı...118

Çizelge 1: Koroplast A...143

Çizelge 2: Koroplast _ r/Er...143

Çizelge 3: Koroplast Trophimos... 144

Çizelge 4: Koroplast Dio...146

Çizelge 5: Koroplast Phoiniks...147

Çizelge 6: Koroplast The...148

Çizelge 7: Koroplast AA...148

Çizelge 8: Koroplast Simalionos...149

Çizelge 9: Koroplast Antiokhos...149

Çizelge 10: Koroplast T[P]r _ _ _los...150

Çizelge 11: Koroplast _ _ aro _ tos...151

Çizelge 12: Eros’ların Atölyesi...152

Çizelge 13: Nike’lerin Atölyesi...152

Çizelge 14: Terra Sigillata Hamur ve Astar...154

Tablo 1: Tralleis Güney Nekropolü Mezar Konteksti...308

Tablo 2: Munsell Kataloğu Hamur Renk Dağılımı...311

Tablo 3: Kronolojik Dağılım...311

Tablo 4: Tipolojik Dağılım (Tanrı ve Tanrıçalar)...311

Tablo 5: Tipolojik Dağılım (Diğer Figürinler)...312

Tablo 6: Konu Dağılımı...312

Tablo 7: Buhar Delikleri Dağılımı...312

Tablo 8: Kaide Form Dağılımı...313

Tablo 9: Elbise Tipleri...314

Tablo 10: İmza ve Monogramlar...315

Levha 1: Mezar I ve Buluntuları (K. 39, 55, 86, 99, 123) Levha 2: Mezar II ve Buluntuları (K. 109)

Mezar III ve Buluntuları (K. 44, 46, 92, 107, 110, 129) Levha 3: Mezar IV ve Buluntuları (K. 43, 56)

Mezar V ve Buluntuları (K. 26, 42, 62, 93, 118, 123) Levha 4: Mezar VI, B Bölümü Buluntuları (K. 71, 101, 102)

Mezar VII ve Buluntuları (K. 27, 36, 87, 105, 108, 113, 115) Levha 5: Mezar VIII, Batı Sağ Bölümü Buluntuları (K. 77)

Mezar IX ve Buluntuları (K. 12, 20, 35, 38, 66, 85, 111, 134) Levha 6: Mezar X ve Buluntuları (K. 72, 73)

Mezar XI ve Buluntuları (K. 34)

Mezar XII ve Buluntuları (K. 2, 8, 13, 16, 64, 74, 78) Levha 7: Mezar XIII ve Buluntuları (K. 15)

Mezar XIV, Kuzey Bölümü Buluntuları (K. 3, 4, 88, 119), 14.

Mezar XIV, Güney Bölümü Buluntuları (K. 7) Mezar XV, Kuzey Bölümü Buluntuları (K. 24) Levha 8: Mezar XVI ve Buluntuları (K. 37, 90)

Mezar XVII, İkinci Oda, Kuzeydoğu Bölümü Buluntuları (K. 48, 49) Mezar XVIII ve Buluntuları (K. 130)

Levha 9: Mezar XIX, Kuzey Bölümü Buluntuları (K. 21-23, 28-32, 120-121)

Levha 10: Mezar XX, Güney Bölümü Buluntuları (K. 4, 17, 19, 25, 40, 50, 63, 79, 91, 131, 133, 135)

Mezar XX, Kuzey Bölümü Buluntuları (K. 106, 114, 126) Levha 11: Mezar XXI ve Buluntuları (K. 14, 52, 124)

Mezar XXII ve Buluntuları (K. 1, 41, 58, 65, 89, 130) Levha 12: Mezar XXIII ve Buluntuları (K. 59, 127)

Mezar XXIV ve Buluntuları (K. 104, 117)

Mezar XXV ve Buluntuları (K. 9, 81, 98, 100, 112) Levha 13: Mezar XXVI ve Buluntuları (K. 5, 68, 70, 75, 80, 103)

Mezar XXVII ve Buluntuları (K. 82, 97)

Mezar XXIX ve Buluntuları (K. 132) Mezar XXX ve Buluntuları (K. 69)

Levha 15: a-K. 59, Mezar XXXI ve Buluntuları (K. 53, 60, 61, 83) Levha 16: Mezar XXXII ve Buluntuları (K. 33, 125)

Mezar XXXIII ve Buluntuları (K. 45, 51, 66, 76) Levha 17: K. 1, 2

Levha 18: K. 3 Levha 19: K. 4 Levha 20: K. 5-7 Levha 21: K. 8-9 Levha 22: K. 10-11 Levha 23: K. 12-13 Levha 24: K. 14-15 Levha 25: K. 16 Levha 26: K. 17 Levha 27: K. 17 Levha 28: K. 18-20 Levha 29: K. 21 Levha 30: K. 21 Levha 31: a-b, d-e, K. 21

(Marcus Marcus Aurelius Döneminden Tralleis basımlı sikkeler (Head 1901, 349, Nr. 152)

Levha 32: K. 22 Levha 33: K. 22

Tralleis Buluntusu Nike (Oikonomos 1923, 71, Fig. 10-11).

Levha 34: K. 23 Levha 35: K. 23 Levha 36: K. 24-25 Levha 37: K. 26 Levha 38: K. 27 Levha 39: K. 28

Levha 41: K. 28 Tralleis

Myrina (Nicholson 1968, Pl. 25, Nr. 146)

Priene (Rumscheid 2006, Taf. 95, 4-5, Kat. Nr. 234) Myrina (Winter 1903, Taf. 324, Nr. 3)

Levha 42: K. 29 Levha 43: K. 29

Levha 44: K. 29 Tralleis

Myrina (Nicholson 1968, Pl. 25, Nr. 146) Megara (Winter 1903, Taf. 324, Nr. 3) Levha 45: K. 30

Levha 46: K. 30

Levha 47: K. 30 Tralleis

Napoli (Museo Archeologico Nazionale 9232) Boeotia (https://www.dartmouth.edu)

Priene (Rumscheid 2006, Taf. 101, 1-2, Kat. Nr. 239) Levha 48: K. 31

Levha 49: K. 31

Levha 50: K. 31 Tralleis

Myrina (Winter 1903, Taf. 336, Nr. 4) Myrina (Winter 1903, Taf. 339, Nr. 3) Levha 51: K. 32

Levha 52: K. 32

Levha 53: K. 32 Tralleis

Myrina (http://www.bridgemanart.com/asset/63469/Eros-in-flight-figure- made-at-Myrina-in-Asia)

Myrina (http://www.metmuseum.org/collections/search-the collections1) Levha 54: K. 33

Levha 55: K. 34 Levha 56: K. 35 Levha 57: K. 36 Levha 58: K. 37

Levha 60: K. 37 Tralleis

Priene (Rumscheid 2006, Taf. 141, Kat. Nr. 329) Kyme (Bouzek 1980, 132, Taf. 20. 2)

Levha 61: K. 38 Levha 62: K. 39 Levha 63: K. 40 Levha 64: K. 41 Levha 65: K. 42 Levha 66: K. 43

Levha 67: Tralleis (Mollard-Besques 1971, Pl. 154, g-D 845) Levha 68: K. 44-45

Levha 69: K. 46 Levha 70: K. 47-48 Levha 71: K. 49

Tralleis (Ephebos, İstanbul Arkeoloji Müzesi) Levha 72: K. 50-51

Levha 73: K. 52 Levha 74: K. 53-54 Levha 75: K. 55 Levha 76: K. 56 Levha 77: K. 57 Levha 78: K. 58 Levha 79: K. 59 Levha 80: K. 60 Levha 81: K. 61 Levha 82: K. 62 Levha 83: K. 63 Levha 84: K. 64 Levha 85: K. 65, 67 Levha 86: K. 66 Levha 87: K. 68

Levha 89: K. 70-71 Levha 90: K. 72 Levha 91: K. 73-74 Levha 92: K. 75-76 Levha 93: K. 77 Levha 94: K. 78 Levha 95: K. 79-80 Levha 96: K. 81-82 Levha 97: K. 83 Levha 98: K. 84-85 Levha 99: K. 86 Levha 100: K. 87 Levha 101: K. 88 Levha 102: K. 89 Levha 103: K. 90 Levha 104: K. 91 Levha 105: K. 92 Levha 106: K. 93 Levha 107: K. 94

Levha 108: K. 94 Tralleis

K. 95 Tralleis (Winter 1903, Taf. 438, Nr. 5) K. 96 Tralleis

Tralleis (Mollard-Besques 1971, Pl. 154, i-E/D 846) Levha 109: K. 97

Levha 110: K. 98 Levha 111: K. 99-100 Levha 112: K. 101 Levha 113: K. 102 Levha 114: K. 103 Levha 115: K. 104 Levha 116: K. 105-106

Levha 118: K. 109-112 Levha 119: K. 113-114 Levha 120: K. 115 Levha 121: K. 116-117 Levha 122: K. 118-121 Levha 123: K. 122-125 Levha 124: K. 126-127 Levha 125: K. 128-130 Levha 126: K. 131 Levha 127: K. 132-134 Levha 128: K. 135-137

Tralleis Hydrophoros (Winter 1903, Taf. 159, Nr. 3) Levha 129: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 28 Tralleis K. 29 Tralleis K. 30 Tralleis K. 31 Tralleis

Priene (Rumscheid 2006, Taf. 95, 4-5, Kat. Nr. 234) Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 42, c-MYR 88) Levha 130: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 28 Tralleis

Myrina (Cartault 1890, Pl. 1; Winter 1903, 324 Nr. 5) Priene (Rumscheid 2006, Taf. 95, 4-5, Kat. Nr. 234) Şarap Sunan Satyr, Praxiteles (Corso 2004, 286, Fig. 117) Levha 131: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 29 Tralleis

Myrina (Nicholson 1968, Pl. 25, Nr. 146)

Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 43, d-LY 1541) Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 42, c-MYR 88) Levha 132: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 30 Tralleis

Priene (Rumscheid 2006, Taf. 101, 1 –2, Kat. – Nr. 239) Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 42, b-MYR 60) Levha 133: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 22 Tralleis

Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 89, f-M 66) K.17 Tralleis

Priene (Rumscheid 2006, 416, Taf. 10, 3 Kat.-Nr. 24) Levha 134: İ.Ö. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla İ.Ö. 180-170 Arası)

K. 72 Tralleis K. 73 Tralleis

Myrina (Winter 1903, Pl. 26, Nr. 7) Tanagra (Winter 1903, Pl. 15, Nr. 7)

Levha 135: İ.S. 1. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla Julius-Claudiuslar Dönemi) K. 46 Tralleis

K. 48 Tralleis K. 49 Tralleis

Lucius ve Gaius Caesar (Özgan 2013, 211, Res. 136-137) K. 47 Tralleis

Myrina (Leyenaar-Plaisier 1979, Pl. 105, Nr. 725)

Levha 136: İ.S. 1. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla Julius-Claudiuslar Dönemi) K. 83 Tralleis

Smyrna (Leyenaar-Plaisier 1979, Pl. 65, Nr. 395)

Myrina (Mollard-Besques 1963, Pl. 217, c-MYRINA 1392) Pergamon (Töpprewein 1976, Taf. 37, Nr. 227)

Levha 137: İ.S. 1. Yüzyılın İkinci Yarısı (Olasılıkla Flaviuslar Dönemi) K. 3 Tralleis

K. 4 Tralleis

Smyrna (Leyenaar-Plaisier 1979, Pl. 64, Nr. 392) Troia (Mollard-Besques 1972, Pl. 118, d-E 15) Ephesos (Mollard-Besques 1972, Pl. 153, i-E 21) Pergamon (Leyenaar-Plaisier 1979, Pl. 134, Nr. 1041)

K. 16 Tralleis

Marcia Furnilla (Kleiner 1992, 178, Fig. 146) Cornelia Glyce (Kleiner 1992, 195, Fig. 162)

Levha 138: İ.S. 1. Yüzyılın İkinci Yarısı (Olasılıkla Flaviuslar Dönemi) K. 39 Tralleis

K. 61 Tralleis K. 88 Tralleis

Tarsus (Mollard-Besques 1972, Pl. 351, g-E/D 2264) Myrina (Leyenaar-Plaisier 1979, Pl. 106, Nr. 727) Ephesos (Lang-Auinger 2007, Taf. 42, TK. 23.1) Levha 139: İ.S. 2. Yüzyılın İlk Yarısı (Olasılıkla Hadrian Dönemi)

K. 12 Tralleis

Knidoslu Aphrodite (Tivoli’deki Hadrian’ın Villası)

Abb: Abbildung/Abbildungen A.g.e. Adı Geçen Eser

Beil: Beilage

bkz: Bakınız

Cm: Santimetre

Cid: Cidar

Çev: Çeviren

Çiz: Çizim

Dip: Dipnot

Edt: Editör

Fig: Figür/Figure

Gen: Genişlik

H: Yükseklik

İ.Ö: İsa’dan önce

İ.S: İsa’dan sonra

K/Kat Katalog Kal: Kalınlık Krş: Karşılaştırınız Lev: Levha

No Numara

Res: Resim

S: Sayfa/Sayfalar

vb: ve benzeri/ve bunun gibi

vd: Çok yazarlı eserlerde ilk yazardan sonrakiler/ve diğerleri

GİRİŞ

Aydın İli sınırları içindeki Mesogis (Kestane) Dağı‟nın güney eteklerinde yer alan Tralleis antik kenti, sanatsal zenginlikleriyle her dönemde ön plana çıkmıştır.

Klasik¹ ve Hellenistik² Dönem‟de savunma bakımından oldukça korunaklı bir garnizon kenti olduğu anlaşılan Tralleis, Roma Dönemi‟nde Laodikeia, Nysa, Ephesos, Magnesia ve Miletos gibi kent merkezlerinin rotası üzerinde yer alır³. Stratejik konumu yanında güneyinden geçen Büyük Menderes Nehri ve Menderes Ovası‟nın zenginliklerinden faydalanmıştır. Strabon, Roma İmparatorluk Dönemi‟nde, Tralleis‟in kamu gelirleri bakımından zengin bir şehir olduğunu burada yaşayan insanların eğitimli ve kültürlü olduklarını belirtir⁴. Kent hakkındaki ilk bilgileri Leake, Pococke, Chandler, Fellows, Texier, Rayet ve Thomas sunmaktadır⁵. Sterrett, bugün bazıları kaybolmuş kentle ilgili yazıtlarının bir kısmını⁶, Oikonomos ise bir grup heykeli yayınlamıştır⁷.

19. yüzyılda yapılan kazı ve araştırma çalışmalarıyla ilk defa antik kentin bugün askeri alan içinde kalan bölgelerini de kapsayan detaylı bir topografik harita oluşturulmuştur. Kentteki ilk kazılar 1888 yılında, Alman Orient Komitesi adına Humann ve Doerpfeld tarafından başlatılmıştır. 1888 yılının Ekim ayında başlayan kazı çalışmaları beş hafta boyunca devam etmiştir. İlk olarak gymnasium ve tiyatro çevresinde başlayan kazı çalışmalarına daha sonraki haftalarda stadion ve çevresinde devam edilmiştir⁸. 1899 yılındaki şiddetli depremde Aydın‟daki birçok sivil ve kamusal yapı tahrip olmuştur. Tralleis‟den alınan mimari parçalar hasar gören yapıların yeniden inşasında kullanılmıştır. Tralleis tiyatrosundaki bu taş çıkarma çalışmaları sırasında kentin en güzel heykeltraşlık eserleri arasında gösterilen Karyatid ve Nymphe heykelleri bulunmuştur. Edhem Bey durumu incelemek ve kazı yapmak için Tralleis‟e gelmiştir ve

1 Xen. An. 1. 4. 8; Strab. 14. 2. 29; Ramsay 1887, 354 vd; Sekunda 1991.

2 Arrian. Anab. 1. 23. 6.

3 Chandler 1825, 260; Ramsay 1887, 354; French 1988, 536.

4 Strab. 14. 1. 42.

5 Leake 1824, 247 vd; Chandler 1825, 260 vd; Fellows 1852, 242 vd; Texier 1862, 280 vd; Frothingham 1888, 486; Rayet – Thomas 1997; Üreten 2005, 196 vd.

6 Sterrett 1885, V. 1, 91-120.

7 Oikonomos 1923, 59 vd.

8 Humann-Doerpfeld 1893, 395 vd, Taf. XII-XIII.

1902 yılı ilkbahar aylarında başlayan kazı çalışmaları üç sezon boyunca devam etmiştir⁹.

Günümüze ulaşan birçok arkeolojik yapı ve sanatsal eser sayesinde antik dönemlerdeki zenginliği izlenebilen Tralleis antik kenti, özellikle Hellenistik Dönem‟de Batı Anadolu kentleri içinde ayrıcalıklı bir konuma gelmiştir. Bugüne kadar yapılan araştırmalar ve antik yazarların verdiği bilgiler, Tralleis‟in Hellenistik Dönem‟de önemli bir yontu üretim merkezi olduğunu göstermiştir¹⁰.

Bu dönemde Tralleis ve çevresinde çalışan sanatçıların ünü kent sınırlarını aşmış ve Tralleisli sanatçılar Hellenistik Dönem‟in önde gelen anıtlarından olan Pergamon Zeus Altarı‟nda çalışmışlardır. Yine Tralleisli oldukları bilinen Apollonios ve Tauriskos adındaki iki heykeltraş Rhodos Adası‟nda çalışarak önemli eserlere imza atmışlardır.

Antik kaynaklarda sözü edilen ve bir bölümü günümüze sağlam ulaşabilen bu eserler, Tralleis kentinin heykeltraşlık sanatı alanındaki geçmişini ortaya koyması açısından önem taşımaktadır¹¹.

Son yıllarda kentte yapılan kazı ve araştırmalarda ele geçen seramik ve cam buluntuları kentin bu alanda da önemli bir üretim merkezi olduğunu göstermiştir¹². Yapılan çalışmalar kentin Doğu Sigillata B üretim merkezlerinden biri olduğu kanıtlamakta,¹³ özellikle de Yaşlı Plinius tarafından verilen bilgiler bu düşünceyi doğrulamaktadır¹⁴.

9 Edhem Bey 1904, 55 vd.

10 Oikonomos 1923, 59 vd; Sichtermann 1965, 71-85; Laubscher 1966, 115-129, Taf.17-24; Steuben 1972, 133-140; Linfert 1976, 99, Taf. 45, Nr. 234-236; Özgan 1990, 247 vd, Lev. 193-196; Özgan 1995, 12 vd; Atik 1996, 6 vd; Kunze 1998. 78 vd; Ridgway 2008, 274 vd; Şahan 2006, 10 vd; Saraçoğlu- Çekilmez 2010, 57-58; Yaylalı-Çekilmez 2012, 223 vd

11 Özgan 1995, 1 vd.

12 Civelek 2001, 1 vd; Baylan 2008, 1 vd; Saraçoğlu-Çekilmez 2011, 219 vd; Saraçoğlu 2011, 1 vd; Erön 2013, 1 vd.

13 Erol 2004, 1 vd; Takaoğlu 2006, 263 vd; Civelek 2010, 169 vd.

14 Plin. Nat. 35. 46.

Tralleis Güney Nekropolis alanında bugüne kadar sürdürülen çalışmaların tamamı Aydın Müzesi tarafından yapılan kurtarma kazılarıdır. Farklı dönemlerde Tralleis Güney Nekropolü‟nde yapılan kurtarma kazılarında bulunan ve çalışma kapsamında incelenen tüm bu malzeme kentin özellikle Hellenistik ve Erken İmparatorluk Dönemi‟nde bir terrakotta üretim merkezi olduğunu göstermiştir. Bu buluntuların sayıca çoklukları, üretim özellikleri, normal ölçülerin üzerindeki boyutları ve kaliteli işçilikleri bu alanda kentin Anadolu‟nun önemli merkezleri arasına taşınabileceğini göstermektedir.

Bugün Aydın Arkeoloji Müzesi‟nin Tralleis vitrinlerinde sergilenen bu figürinler, dönemin heykeltraşlık sanatının iyi birer takipçisi olma özellikleri yanında, ikonografik zenginlikleri ve üzerlerinde korunan canlı boyalarıyla dikkat çekmektedir.

Ancak bugüne kadar tüm bu eserlerle ilgili özet kazı raporları dışında yapılmış ayrıntılı bir çalışma bulunmamaktadır¹⁵. Bununla birlikte Tralleis Güney Nekropolis alanındaki mezar kontekstlerinde terrakotta figürinlerle birlikte bulunan seramik buluntuların bir bölümü farklı araştırmacılar tarafından ele alınmıştır¹⁶. Bilindiği gibi terrakotta figürinler, antik dönemde ev ya da diğer sivil yapılarda gündelik eşya¹⁷ olarak kullanılmaları yanında mezarlarda, kutsal alanlarda veya tapınaklarda tanrı ya da tanrıçaya adak eşyası olarak bırakılma gibi çok farklı amaçlarla da kullanılmışlardır.

Çalışma kapsamı içinde ele alınan terrakotta figürinlerin tamamı mezar buluntusu olarak ele geçtiğinden dini bir ritüelin parçası ya da ölüler için adak ya da sunu eşyası olarak değerlendirilmelidir.

Amaç, Yöntem ve Kapsam

Aydın Arkeoloji Müzesi tarafından yapılan kurtarma kazılarında bulunan 137 figürini içeren bu çalışmada, Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemi kontekstleri içinde 45 tanrı/tanrıça, 54 erkek/kadın, 16 hayvan, 5 Herme, 12 mask yer almaktadır.

15 Froehner 1886, 1 vd, Pl. 1-3; Winter 1903, Taf. 159, Nr. 3; Mollard-Besques 1972, 126, Pl. 154, g - D845, i – E/D 846; Saraçoğlu 2010, 487 vd; Çekilmez 2010, 165 vd

16 Barın 1995, 1 vd; Ölmez 2000, 1 vd; Civelek 2001, 1 vd; Yener -Özkan 1998, 219 vd, Res. 1-22, Çiz.

1-2.

17 Rumscheid 2006, 41 vd; Lang-Auinger 2007a, 270 vd

Değerlendirilen malzeme, kentteki terrakotta üretim özellikleri konusunda bilgi vermesi yanında, İ.Ö. 2. yüzyıldan başlayıp, İ.S. 2. yüzyıla kadar devam eden yaklaşık dört yüz yıllık geniş bir kronolojiyi kapsaması ve heykeltıraşlık sanatına paralel giden gelişimi yansıtması açısından önem taşımaktadır.

Son yıllarda Aigai¹⁸, Ainos¹⁹, Amisos²⁰, Assos²¹, Ephesos²², Erythrai²³, Kyme²⁴, Miletos²⁵, Myrina²⁶, Pergamon²⁷, Patara²⁸, Priene²⁹, Smintheion³⁰, Smyrna³¹, Stratonikeia³², Parion³³, Tarsus Gözlükule³⁴, Theangela³⁵, Troia³⁶ ve çevresi³⁷ gibi farklı merkezlerdeki kontekstleri içeren malzemeler araştırmacılar tarafından bilim dünyasına tanıtılmıştır³⁸. Buluntu yoğunluğu ve üretim merkezleri açısından ise Miletos, Myrina, Priene, Troia, Smyrna, Pergamon gibi merkezler ön plana çıkmıştır³⁹. Özellikle figürinlerin üretim maliyetlerinin düşük olması, bölgede hammaddenin bolca bulunması ve üretimin basit yöntemlere dayanması sebebiyle Tralleis‟te çok sayıda figürin üretilmiştir. Güney Nekropolis‟te bulunan figürinler, dönemin sosyo ekonomik gelişimi,

18 Dereboylu 2012, 1 vd.

19 Köse 1993, 1 vd.

20 Summerer 1999, 1 vd.

21 Opper 1996, 131 – 180; Tolun 2002, 1 vd.

22 Lang-Auinger 2003, 209 – 251; Lang-Auinger 2007, 124–169.

23 Bayburtluoğlu 1977, 1 vd.

24 Bouzek 1974, 132 vd; Bouzek 1980, 131–148.

25 Graeve 2007, 645-668; Özcan 2007, 30-31; Özcan 2009, 159-165.

26 Pottier – Reinach 1883, 81 – 95; Froehner 1886; Winter 1903; Pottier 1908; Mendel 1908; Burr 1934;

Mollard-Besques 1963; Kassab 1980, 333-343; Mrogenda 1996.

27 Töpperwein 1976, 1 vd.

28 Işın 2007, 1 vd.

29 Rumscheid 2006, 1 vd.

30 Öztepe 1991, 1 vd.

31 Leyeneaar-Plaisier 1979.

32 Baldıran 1990, 1 vd; Söğüt – Yılmaz 2012, 2-7.

33 Aydın-Tavukçu 2006, 1 vd.

34 Goldman 1950, 1 vd.

35 Işık 1980, 1 vd.

36 Thompson 1963, 1 vd.

37 Tavukçu 1999, 1 vd.

38 Işık 1980, 1 vd; Baldıran 1990; Öztepe 1991; Gözübüyük 1993; Köse 1993; Kösekul 1995; Eraslan 1997; Çevirici 1998; Tozkoparan 1998; Sözen 1999; Tavukçu 1999; Tabanoğlu 1999; Serim 2000; Tolun 2002; Fırat 2004; Özhanlı 2004; Doğan 2005; Kamış 2005; Güçlü 2006; Aydın Tavukçu 2006; Işın 2007;

Çokoğullu 2007; Özcan 2007; Öztürk 2007; Çelikel 2008; Kielau 2009; Şakar 2009; Hekimoğlu 2010;

Kasar 2010; Topçu 2010; Dereboylu 2012; Gürbüzer 2012; Ergün 2012.

39 Uhlenbrock 1990, 17 vd, Uhlenbrock, Pergamon, Myrina, Priene, Smyrna‟da üretim olduğuna dair güçlü kanıtlar olduğunu tespit etmiştir.

modası ve kültürel değişimlerini göstermesi açısından önemlidir. Daha önce Karia Bölgesi‟nde konu hakkında az sayıda araştırma yapılmış olması konuya önemle yaklaşılması gerekliliğini ortaya koymaktadır. Çalışmada ele alınan figürinler, Hellenistik ve Roma İmparatorluk Dönemi‟ni kapsayan kontekstleriyle, Karia Bölgesi ve Batı Anadolu için yerel örnekler barındırmaktadır. Tralleis figürinlerini topluca değerlendirmek, diğer kentlerle olan somut etkileşimi belgelemek ve kentin kültür tarihine ışık tutabilmek amacıyla böyle bir çalışmanın gerekli olduğu anlaşılmaktadır.

Çalışma konusunu oluşturan figürinlerin çalışma izinleri alındıktan sonra eserler teknik özelliklerine göre incelenmiş ve ayrıntılı şekilde tanımlanmıştır. Eserlerin dijital fotoğrafları alındıktan sonra envanter bilgileri elde edilmiştir. Eserlerin bir kısmının çizimleri yapılmış ve müze çalışmaları tamamlandıktan sonra, Alman Arkeoloji Enstitüsü, Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü ve İngiliz Arkeoloji Enstitüsü ile Bilkent, Ankara ve Ege Üniversitesi kütüphanelerinde literatür çalışmaları yapılmıştır.

Uzun bir araştırma ve kaynak tarama çalışmasından sonra tezin yazımına başlanmıştır. Tez çalışmasının birinci bölümde, Tralleis kentinin siyasi tarihi ve yapılan araştırmalar kısaca ele alınmış, siyasi gelişmeler ile kültürel değişikliklerin Tralleis koroplastiği üzerindeki etkileri üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu bölümde antik kaynakların kent hakkında verdiği bilgiler ile günümüz araştırmacılarının konu hakkındaki görüşleri ve yapılan araştırmalar değerlendirilmiştir.

İkinci bölümde figürinler kontekstleriyle birlikte ele alınmıştır. Bu bölümde daha önceden kontekstlerdeki farklı malzemeleri ele alan araştırmacıların değerlendirmelerine ve kronolojik saptamalarına yer verilmiştir. Böylece mezar kontekstinin ait olduğu zaman dilimi, ele geçen buluntuların yoğunluğu ve niteliği gibi somut veriler elde edilmiştir. Bu kısımda ele alınan figürin grupları, levhalar kısmında sırasıyla mezarlara göre sınıflandırılarak sunulmuştur.

Üçüncü bölümde figürinler, yapım tekniği, kil, hamur yapıları, astar, boya, fırınlama ve kalıplarına göre teknik özellikleriyle irdelenmiştir. Elde edilen tüm bu sonuçlar, tablolar, istatistikler ve grafikler ile desteklenmiştir.

Figürin tipleri ve ikonografinin ele alındığı dördüncü bölümünde tipler ana gruplara ayrılmış ve tipin genel dağılımı ile ikonografisi üzerinde durulmuştur. Alt tipler kategorisinde ise tipin adlandırılması, kökeni, ilk örnekler ve konu hakkındaki farklı görüşlere yer verilmiştir. Daha sonra Tralleis figürinlerinin özellikleri, duruşları ve alt tiplerine değinilmiş, diğer buluntu merkezleriyle karşılaştırılarak dönem sanatındaki yeri tartışılmıştır. Tipolojik sınıflandırmanın ilk alt grubu tanrıçalar ve tanrılar başlığı altında oluşturulmuştur. Diğer figürinler ise erkek, kadın ve çocuk tipleri olmak üzere farklı başlıklar altında değerlendirilmiştir. Groteskler ya da karikatür figürinlerin ele alındığı altıncı alt başlık grubunda grotesk ya da diğer adıyla karikatürize edilmiş figürinler sınıflandırmaya dâhil edilmiştir. Kukla ve dansçıların ele alındığı bölüm yedinci alt başlık grubunu oluşturmaktadır. Mask tiplerinin ele alındığı sekizinci alt başlık grubunda trajedi, komedi, satyros/silenos ve diğer tiplerdeki masklar gruplamaya dâhil edilmiştir. Diğer alt gruplarda, Herme tipleri ile hayvan figürinleri değerlendirilmiş ve ikonografik verilerle desteklenmiştir.

Stil gelişimi ve tarihlemenin ele alındığı beşinci bölümde ise katalog özelliklerine göre ayrılan figürinlerin dönem özellikleriyle birlikte gelişimleri ele alınmıştır. Bu sebeple bu bölümde Tralleis‟in tarihsel gelişimine değinilmiş ve dönemin stil özellikleri ile birlikte etkilendiği kentler bütün olarak ele alınmıştır. Figürinlerin üretim yerlerinin anlaşılabilmesi, diğer üretim merkezleriyle ilişkileri ve etkileşimlerinin belirlenmesi amacıyla altıncı bölümde atölyeler sorunu ve etkileşimler adlı bir başlık açılmıştır. Sonuç ve önerilerin ele alındığı yedinci bölümde, katalog da dâhil, tez kapsamındaki bölümler, tablolalar, grafikler ve istatistiklerden elde edilen veriler bütün halinde sunulmuştur.

Katalog kısmının yer aldığı sekizinci bölümde, figürinler tipolojik olarak sıralanmıştır. Eserlerin tanımlanması, tipolojik açıdan ele alınması karşılaştırma

örnekleri, benzer üretimler ve stilistik gelişimle bağlantılı olarak tarihlendirme bu bölümde yapılmıştır. Tarihlendirme yapılırken daha çok Batı Anadolu örnekleri seçilmiş ve incelenen örnekten daha erken, çağdaş ya da daha geç olan benzerlerinin seçilmesine dikkat edilmiştir. Son kısımda ise karşılaştırılan eserlerin yorumu ve buluntu konteksti de dikkate alınarak tarihlendirilmiştir.

Kısaltmalar ve kaynakça kısmında, yazar soyadına göre tezde yararlanılan kaynaklar ve yayınlar alfabetik şekilde sıralanmıştır. Süreli yayınların uluslararası kısaltmaları için Alman Arkeoloji Enstitüsü‟nün kısaltma listesi kullanılmıştır⁴⁰. Tezin son bölümünde ise tablolar ve levhalar kısmı topluca verilmiştir. Levhalar bölümünde katalogdaki sıra takip edilerek eserlerin fotoğrafları ve detayları gösterilmiştir. Aşınma ya da kırılma nedeniyle elinde tuttuğu objelerin ne olduğu bilinmeyen bazı figürinler için ise benzer örneklerden yararlanılarak öneri çizimleri yapılmış ve karşılaştırma örneklerinin bazılarına yer verilmiştir.

“Tralleis Güney Nekropolü Terrakotta Figürinleri” adlı Doktora tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü tarafından desteklenmiştir.

40 http://www.dainst.org/medien/de/richtlinien_abbreviated%20journals_englisch.pdf.

BİRİNCİ BÖLÜM

1. TARİHÇE VE KENTTE YAPILAN ARAŞTIRMALAR

1.1. Kentin Tarihçesi

Aydın ili sınırları içindeki Tralleis antik kenti, günümüzde Kemer Mahallesi‟nin kuzeyindeki Topyatağı adlı mevkide, Mesogis (Kestane) Dağı‟nın güney eteklerindeki teraslanmış alanlarda kurulmuştur. Strabon‟a göre kent doğal konumundan dolayı korunmaya elverişli teraslar üzerinde yer almaktadır⁴¹. Kent, kuzeyindeki Messogis (Kestane) Dağı ile güneyindeki Büyük Menderes Nehri arasında kalır. Kuzeyinde Thyeira / Thyaira / Tire⁴² çevresi ile Lydia, kuzeybatısındaki Ephesos, güneybatısındaki Menderes Magnesia‟sı ile İonia Bölgesi‟ne komşu olan kent Karia Bölgesi‟ndedir⁴³.

Tralleis antik kentinin güneybatısındaki Deştepe (Dedekuyusu) Höyüğü‟nün kentin erken yerleşimi olduğu üzerinde durulmuştur. Höyük‟te kazı çalışması gerçekleştirilmemiş sadece yüzey araştırması ve gözlemlere dayalı bir takım sonuçlara ulaşılmıştır. Höyük‟te yapılan araştırmalarda, Geç Kalkolitik Çağ, Erken Tunç Çağı ve İ.Ö. II. bindeki verilere ulaşılmıştır. Ayrıca Deştepe Höyüğü‟ndeki yerleşimin Osmanlı Dönemi‟ne kadar devam ettiğine dair bulgular vardır⁴⁴. Deştepe Höyüğü‟nde yapılacak kazı çalışmaları, Tralleis ve çevresinin erken dönem kültürlerine ulaşmamız konusunda oldukça yararlı bilgiler sağlayacaktır.

J. Garstang, Hititler‟in Batı Anadolu‟daki askeri güzergâhlarını belirlediği makalesinde bir takım sonuçlara ulaşmıştır. Waliwanda-Alabanda, Ialanda-Alinda, Milawatas-Miletos kent eşleşmelerinden sonra Atriya olarak metinlerde geçen merkez konusunda önerilerde bulunur. Atriya’nın, İalanda-Alinda‟dan uzak olmadığını fakat daha aşağıda olduğunu belirtir. J. Garstang, metinlerdeki bu verilerden yol çıkarak

41 Strab. 14. 1. 42; Ludlow 1885, 75; Waddy 1963, 297 vd.

42 Keil-Premerstein 1914, 82; Knibbe vd. 1979, 139; Meriç vd. 1979, 192.

43 Xen. An. I 4, 8; Strab. 14. 2. 29; Ramsay 1887, 354 vd.

44 Akdeniz 1997, 236–7, Res. 3; Dinç 1998, 208 vd; Günel 2003, 57–8, Res. 8 – 14.

Aşağı Büyük Menderes Vadisi‟nin en güçlü kalesi olarak Atriya ile Tralleis‟i eşleştirmektedir⁴⁵. Marchese ise Hitit metinlerine göre Geç Tunç Çağı merkezlerini eşleştirmiş ve Atriya adlı merkezin Tralleis kenti olabileceğini önermiştir⁴⁶. Ancak şimdiye kadar bu bilgileri doğrulayacak nitelikte arkeolojik kanıtlara ulaşılamamıştır.

Marchese, İ.Ö. 6. yüzyıla ait kalıntıların görüldüğü Amyzon‟un İ.Ö. 5. yüzyılın ortalarındaki Atina Vergi Listeleri‟nde adının geçtiğini ve aynı zamanda Thasthara⁴⁷ ve Parapariotai⁴⁸ isimli iki yerleşimin buraya yakın olduğunu tespit etmiştir. Buradan yola çıkarak İ.Ö. 5. yüzyılda bu bölgenin Aşağı Büyük Menderes Vadisi‟nin en güçlü kentlerinden Tralleis‟in territoriumu içinde kaldığını bildirmektedir⁴⁹. Tralleis, ilk defa Ksenephon‟un Anabasis‟inde bir Karia kenti olarak anılmaktadır⁵⁰.

Yaşlı Plinius‟a göre kent dönemlere göre Euhentheia, Seleukeia, Antiokheia⁵¹, Ramsay‟a göre ise Antheia ve Erymna⁵² gibi isimler almıştır. Kentin kökeni ve kuruluşu konusunda en kapsamlı bilgiyi ise Strabon vermektedir. Tralleis‟in, Argoslular ve Trakyalı Traller‟ce kurulduğu, kentin isminin buradan geldiği bildirilmektedir⁵³. Yaşlı Plinius ise Pygmeler adlı ulusun daha önce Tralleis‟te oturduklarını belirtir⁵⁴.

Ksenophon‟un, Hellenika‟sına⁵⁵ göre Tralleis, stratejik açıdan önemli bir garnizon kasabası olmalıdır⁵⁶. Bu verileri destekleyen çok sayıda tarihsel bulguya rastlanmıştır. Örneğin İ.Ö. 400‟de Thibron kenti kuşatmasına rağmen Tissaphernes güçlü süvari ordusuyla gelince, Thibron güvenlik için Ephesos‟a çekilmek zorunda

45 Garstang 1943, 42 vd.

46 Marchese 1976, 67 vd.

47 Marchese 1976, 80, dip. 89.

48 Marchese 1976, 80, dip. 90.

49 Marchese 1976, 80 vd.

50 Xen. An. 1. 4, 8; Strab. 14. 2. 29; Ramsay 1887, 354 vd.

51 Plin. Nat. 5. 29.

52 Ramsay 2013, 27.

53 Strab. 14. 1. 42; Laumonier 1958, 480, 505; Toynbee 1910, 236.

54 Plin. Nat. 5. 29.

55 Xen. Hell. 3. 2, 19.

56 Sekunda 1991; Strab. 14, 1.

kalmıştır⁵⁷. Kent, İ.Ö. 352‟de Karia satraplığına bağlanmış, İ.Ö. 344 yılına kadar İdrieus‟un satraplığı altında kalmıştır⁵⁸. Karia Satrapı İdrieus ölünce yerine karısı Ada geçmişse de, Piksodaros onu tahttan indirerek hükümdarlığı ele geçirmiştir⁵⁹. Piksodaros‟un da ölümünden sonra damadı Orontobates, Karia‟nın ve dolayısıyla Tralleis‟in satrapı olmuştur⁶⁰.

İskender, Anadolu seferinde Ephesos‟ta bulunduğu sırada Magnesia ve Tralleis‟ten elçiler Ephesos‟a giderek şehirlerini İskender‟e teslim etmişlerdir⁶¹. İskender, Halikarnassos‟u aldıktan sonra, Phrygia‟ya doğru yola çıkmadan önce mancınık ve diğer savaş aletlerini Tralleis‟e taşıtmış⁶², Karia‟nın satraplığını İdrieus‟un karısı ve aynı zamanda kardeşi olan Ada‟ya vermiştir. Kent, İskenderin ölümünden sonra, İ.Ö. 313‟te Antigonos Monophthalmos⁶³, İ.Ö. 301‟deki İpsos Savaşı‟ndan sonra Lysimakhos‟un idaresi altına girmiştir. İ.Ö. 281‟deki Kurupedion Savaşı‟ndan sonra Seleukoslar‟ın idaresi altında Seleukeia adını alır⁶⁴. İ.Ö. 3. yüzyıl sonlarında, III.

Antiokhos, Tralleis kentine Roma egemenliğine karşı bir takım ayrıcalıklar vermiştir⁶⁵. İ.Ö. 190‟da Seleukos ve Pergamon destekli Roma güçleri arasında, Sipylos Dağı eteklerindeki Magnesia‟da yapılan savaşı Roma güçleri kazanmıştır⁶⁶.

İ.Ö. 188 yılında kabul edilen Apameia Barışı‟yla birlikte Tralleis, Pergamon‟lu II. Eumenes‟in idaresi altına girmiş ve kent kistophor⁶⁷ basmaya başlamıştır⁶⁸. II.

Eumenes‟in, Synnada yakınlarında Galatlar‟a karşı kazandığı zafer, Tralleis de dâhil olmak üzere birçok kentte festivallerle kutlanmıştır⁶⁹. Galatların saldırıları sırasında

57 Ruge 1937, 2012 vd.

58 Ruge 1937, 2102.

59 Arrian. Anab. 1. 23. 7.

60 Arrian. Anab. 1. 23. 8.

61 Arrian. Anab. 1. 18. 1.

62 Arrian. Anab. 1. 23. 6.

63 Ruge 1937, 2102.

64 Ruge 1937, 2102; Ramsay 1930, 275.

65 Magie 2001, 119.

66 Ruge 1937, 2102; Magie 2001, 50 vd; Magie 2001, dip. 68; Üreten 2005, 209 vd.

67 Howgego 1998, 63 vd; Atlan 1993, 45 vd.

68 Polyb. 21. 45; Vitriv. 2. 8, 9; Ruge 1937, 2103 vd; Umar 1982, 138 vd; Özgan 1995, 6.

69 Magie 2001, 50 vd. Magie 2001, dip. 68; Üreten 2005, 209 vd.

Tralleis ve Sardeis gibi kentler büyük sıkıntılar çekmiştir⁷⁰. Ele geçen bir yazıta göre, Tralleis‟te, II. Eumenes Soter onuruna Eumeneia adı verilen müzikli festival düzenlenmiştir⁷¹. II. Eumenes, kentteki Apollon Tapınağı‟nı kutsal topraklardan gelen onuncu yıl gelirleri şerefine vergiden muaf tutmuş ve Apollon Tapınağı‟na ayrıcalık sağlamıştır⁷². Hellenistik Dönemde, Arkesios adlı ünlü mimar tarafından inşa edilmiş bir Asklepios Tapınağı‟nın olduğu bilinmektedir⁷³.

Kocagür‟de bulunan bir mezar stelinde, Pergamon Krallığı‟nın Tralleis‟teki valisi olan Dionysios ile babası Dionysios‟tan bahsedilmektedir⁷⁴. Tralleis, İ.Ö. 133 yılına kadar, Pergamon Krallığı‟nın idaresi altında kalmıştır. İ.Ö. 188‟de imzalanan Apameia Barışı‟yla birlikte II. Eumenes Dönemi‟nden başlayarak, İ.Ö. 133‟te III.

Attalos‟un ölümüne kadar olan dönem Pergamon Krallığı‟nın politikalarıyla Hellenistik kültür ve sanat doruğa ulaşmıştır. İ.Ö. 133 yılında, III. Attalos‟un Pergamon Krallığı‟nın topraklarını vasiyet üzerine Roma İmparatorluğu‟na bırakılmasıyla kent Roma egemenliğine girmiştir.

İ.Ö. 126 yılında Aristonikos‟un, Roma egemenliğine karşı Anadolu‟da başlattığı ayaklanmayı desteklemesi nedeniyle Tralleis‟in kistophor basma hakkı elinden alınmıştır⁷⁵. Kent, İ.Ö. 88 yılında, Pontus Kralı VI. Mithridates Eupator‟un, Roma egemenliğine karşı başlattığı ayaklanmaya destek vermiştir, Paphlagonia‟lı Theophilus, Konkordia Tapınağı‟na topladığı Roma yanlılarının bazılarını öldürüp bazılarının ellerini kesmiştir. Mithridates, kısa bir süre sonra Cornelius Sulla tarafından ağır bir şekilde cezalandırılmıştır⁷⁶.

70 Kaya 2000, 69.

71 Kaya 2000, 71 vd; Üreten 2005, 209 vd.

72 Mclnerney 2010, 208, dip. 63.

73 Pollitt 1995, 20.

74 Aydın Arkeoloji Müzesi‟nde korunan Grekçe mezar stelinin çevirisi Prof. Dr. Hasan Malay tarafından yapılmıştır.

75 Ruge 1937, 2104.

76 App. Mith. 4. 23; Ruge 1937, 2104.

Tralleis antik kenti İ.Ö. 1. yüzyılda, zenginliği ve iyi eğitimli nüfusuyla bilinmektedir⁷⁷. Caesar Dönemi‟nde kentte bir Nike Tapınağı olduğunu ve yapının içinde Caesar‟ın bir heykeli bulunduğunu Plutarkhos‟un Caesar adlı eserinden öğreniyoruz. Plutarkhos, “Zaferin birçok habercisi vardı, fakat en olağanüstü olanının Tralleis‟te görüldüğü kaydedilir. Kentin Nike (Victory) Tapınağı‟nda Caesar‟ın bir heykeli dururdu⁷⁸, zemini ise doğal olarak sertti ve sert taşlardan kaldırım döşenmişti;

yine de heykelin kaidesinden bir palmiye (hurma) ağacının fırladığı söylenir”

demektedir⁷⁹. Raubitschek, tapınakta duran bu heykelin, Caesar‟ın İ.Ö. 74 yılındaki Asia eyaletlerindeki askeri faaliyetleri sırasında yapılmış olabileceğini belirtir⁸⁰.

İ.Ö. 58 yılından itibaren cistophoros tekrar basılmaya başlanmıştır⁸¹. İ.Ö. 1.

yüzyılın ortalarında, çok sayıda Romalı‟nın Tralleis‟in önemli ve güzel yerlerinde yaşadıkları ve kamu geliri oldukça yüksek olduğu için Tralleis‟in, Asia eyaletinin önemli bir kenti olduğu düşünülmektedir⁸². İ.Ö. 56-55 yıllarında Tralleis‟te bulunan bir kistophor üzerinde C. Septimus⁸³, İ.Ö. 15 yılından önceki sikkeler üzerinde ise P.

Vedius Pollio‟nun adı görülür⁸⁴. Miletos‟da bulunan, Roma Cumhuriyet Dönemi‟ne tarihlenen bir valinin mektubunda Tralleis, Ephesos, Alabanda, Mylasa, Smyrna, Pergamon, Sardeis ve Adremitteion gibi kent konseyi merkezleri arasında sayılmıştır.

Roma İmpatarorluk Dönemi‟nde Menderes Antiokheia‟sı, Nysa ile Magnesia‟dan Ephesos‟a bağlanan ticari yol üzerinde yer alır⁸⁵.

Strabon, Caesar Dönemi‟nde, aslen Nysa‟lı olan fakat Tralleis kentinde yaşayan Pythodoros‟un⁸⁶, büyük bir servete sahip olduğunu ve servetinin Caesar tarafından satışa çıkarıldığını fakat Pythodoros‟un, Pompeius‟la olan dostluğu sayesinde satıştan

77 Magie 2001, 120.

78 Caes. Civ. 3. 105.

79 Plut. Caes. 47.

80 Raubitschek 1954, 65 vd.

81 Ruge 1937, 2105.

82 Broughton 1936, 176 vd.

83 Head 1894, 420.

84 Eilers 2001, 205.

85 Chandler 1825, 260; Ramsay 1887, 354; French 1988, 536, Map. 6, Aydın Sheet.

86 Strab. 12. 3. 29; Artemidoros için bkz. McMurtry 1889, 286.

kurtarıldığını ve servetini çocuklarına bırakabildiğini belirtir⁸⁷. Bu dönemde eğitim adamı ve saygıdeğer bir kişi olan Menodoros aynı zamanda Zeus Larasios Tapınağı rahipliğini elde etmiştir⁸⁸. Dionysokles ve Damasos Skombros gibi ünlü hatipler de Tralleis‟de doğmuştur.

Tralleis‟in eğitim ve kültür bakımından oldukça iyi durumda olduğunu gösteren kanıt ise kentin Hamam-Gymnasium kompleksidir. İ.Ö. 27 yılında⁸⁹, “Tralleis‟te Gymnasium ve kentin diğer kısımları ile Laodikeialıların kentleri deprem sonucunda büyük hasara uğrayınca İmparator Augustus, yıkılan kısımların onarılması için yardım etmiştir⁹⁰”. Daha sonra Augustus Dönemi‟nden başlayarak Nero Dönemi‟ne kadar kentin ismi “Caesarea” olarak değişmiştir⁹¹.

Tralleis territoriumunda yer alan Karagözler Yaylası‟nda tespit edilen bir heykel kaidesi ve üzerinde bulunan yazıtta Augustus Dönemi‟ne ait daha önce bilinmeyen çok önemli bilgilere ulaşılmıştır⁹². Heykel kaidesindeki yazıtta göre⁹³, Tralleis heykeltraşlar birliği, senatus ve Caesar‟a kentin yeniden kurulması için elçi olarak giden Theophiletos‟un oğlu Khairemon‟un heykelini yapmış/teşekkür etmiştir⁹⁴. Khairemon‟un, Augustus ile İ.Ö. 26/25 yılında, Augustus İspanya‟daki Cantabri‟de savaşı bastırdığı sırada görüştüğü düşünülmektedir. Augustus bu yardım talebine karşılık olarak yedi Roma soylusunu Tralleis‟e göndermiş ve kentin yeniden kurulmasını sağlamıştır⁹⁵. Augustus, sömürgecilerin nüfusa eklenmesini ve kentin yeniden inşası sırasında Tralleis‟e yardım etmelerini uygun görmüştür⁹⁶. Bu dönemde İtalya‟dan gelen yerleşimcilerin depremde yerle bir olan kenti Caesarea adıyla yeniden kurdukları düşünülmektedir⁹⁷.

87 Strab. 14. 1. 42.

88 Tül-Aydaş 2011, 4 vd.

89 Levick 1971, 478.

90 Strab. 12. 8. 18; Millar 1966, 163.

91 Burnett vd 1992, 438 vd.

92 Tül-Aydaş 2011, 2 vd.

93 Tül-Aydaş 2011, 2 vd, 7, Res. 4.

94 Tül-Aydaş 2011, 13 vd; Broughton 1935, 21 vd.

95 Chandler 1825, 262 vd; Broughton 1935, 21 vd; Levick 1971, 478.

96 Broughton 1935, 24 vd.

97 Burnett vd 1992, 438 vd; Erol 2004, 29 vd.

Aydın‟dan bulunan ve İ.Ö. 26/25 yıllarına tarihlenen bir yazıtta, Augustus‟tan şehrin yeniden kurucusu olarak bahsedilir⁹⁸. Tralleis, Augustus Dönemi‟nde, Ephesos conventusuna bağlı bir merkezdir⁹⁹. Augustus Dönemi‟nden itibaren kentte kaliteli seramiklerin üretildiği bilinmektedir. Örneğin Yaşlı Plinius (Gaius Plinius Secundus), masalardaki kullanım kaplarını anlattığı 35. kitabın 46. bölümünde, “Samos‟un ve diğer kentlerin seramik kaplarının oldukça çok istenen ürünler olduğunu, aynı zamanda Anadolu‟da Tralles ve İtalya‟daki Mutina‟nın kente özgü çanak-çömlek yapımını, bu kentlerin çömlekçi çarkı yardımıyla bölgesel olarak ün kazandıklarını ve tüm bölgelere ününün yayıldığı için çanak-çömleğin kara ve deniz yoluyla dört bir yana taşındığını”

belirtir¹⁰⁰. Hayes ise Tralleis kentinin Yaşlı Plinius‟un kaliteli DSB üretim merkezleri listesinde adının bulunduğunu, Augustus Dönemi‟ndeki kentin adının Caesarea olduğunu, kapların bazılarında bu ismin damgalandığını belirtir. Bölgenin önemli ticaret merkezlerinden biri olan Ephesos‟da, kaliteli Tralleis seramiklerinin erken evrelerine ait parçaların bulunduğunu belirtir¹⁰¹.

İ.S. 23 yılında, Tralleis‟in de içerisinde bulunduğu on bir kent Tiberius adına tapınak inşa etmek istemesine rağmen bu kararları senato tarafından reddedilmiştir¹⁰². Tralleis‟te bulunan ve Tiberius Dönemi‟ne tarihlenen yazıtta, bir rahibin Hermes heykeli adadığı belirtilmektedir¹⁰³. Claudius Dönemi‟ne tarihlenen ve Ephesos yolu üzerinde bulunan bir mil taşında ise Tralleis‟in İmparator Claudius‟a bir adağından bahsedilmektedir¹⁰⁴. İ.S. 75 yılına tarihlenen bir yazıtta ise İmparator Caesar Vespasianus Augustus‟un yolları düzenlediği ifade edilmektedir¹⁰⁵.

98 Paljakov 1989, 51, Nr. 35.

99 Burton 1975, 93.

100 Plin. Nat. 35. 46.

101 Hayes 2008, 31.

102 Tac. Ann. 4. 55; Hussey 1890, 64.

103 Paljakov 1989, 16, Nr. 11.

104 Asie Mineure 1978, 166, Nr. 622.

105 Ölmez 1997, 177, Pl. LX.

İmparator Nerva Dönemi‟ne ait azatlı köle Kheresimos‟un Hamam- Gymnasium‟daki adaklarını anlatan bir yazıt ele geçmiştir¹⁰⁶. İ.S. 47 yılına tarihlenen ve Delphi‟den bulunan bir yazıtta, “Caesarea/Tralleisli Dionysios oğlu Hermesianax‟ın aynı kentte yaşayan kızları adına Pythia Apollon‟una adak sunduğundan”

bahsedilmektedir. İmparator Hadrian‟ın hububat ticaretini desteklediği, Tralleis‟in tahıl ihtiyacının karşılanması konusunda gerekli desteği diğer taraftan Anadolu‟yu ikinci ziyaretinde kente uğradığı düşünülmektedir¹⁰⁷.

Tralleis kentinin geç antik çağdaki durumunu araştıran Foss‟a göre, Tralleis, Diocletianus Dönemi‟nde deri ve keten yastıkların üretim merkezidir. Büyük Constantine Dönemi‟nde, Constantinopolis Hipodromu‟nu süsleyen heykeller Tralleis‟ten götürülmüştür. İ.S. 4. yüzyılın ortasında L. Caelius Montius, 300 stadium uzunluğunda, tünel ve kemerlerle desteklenen bir su yapısı inşa ettirmiştir¹⁰⁸. Prokonsülün bu cömert yaklaşımı, Konsül tarafından bir yazıt ile onurlandırılarak anlatılmıştır¹⁰⁹.

Tralleis, I. Justunianus Dönemi‟nde, Hephaestopolis oğlu John ve Ephesos‟lu John‟un tek tabiat ekolünü (monophysite) savunan misyoner çalışmaların merkezidir¹¹⁰. Daha sonraki dönemde kentin stratejik önemini ve savunma avantajlarını keşfeden Andronicus II. Palaeologus, Tralleis kentinin yapılarını yenilemiş ve kentin adını Andronicopolis ya da Palaeologopolis olarak değiştirmiştir. 36.000 erkek, kadın ve çocuk bu yeni kentte yaşamak için gelmiştir. Daha sonra M.S. 1284 yılında Menteşe Beyliği tarafından kent ve çevresi alınmıştır¹¹¹.

106 Paljakov 1989, 145, Nr. 148; Barresi 2003, 366 vd; Şahan 2006, 61 vd.

107 Edhem Bey 1904, 80 vd; Barattolo 1995, 68 vd; Gülbay 2009, 44 vd; Erdkamp 2009; 232 vd.

108 Bates 1910, 103; Foss 1977, 483 vd; Paljakov 1989, 148, Nr. 152.

109 Foss 1977, 483 vd; Paljakov 1989, 148, Nr. 152.

110 Foss 1977, 483.

111 Thonemann 2011, 1 vd.

1.2. Kentte Yapılan Araştırmalar

Büyük Menderes Vadisi‟nin stratejik açıdan önemli noktasında yer alan Tralleis kenti, gezginler ve araştırmacıların kitaplarında yerini almıştır. Leake, Strabon‟un anlattıklarından yola çıkarak modern Güzelhisar üzerinde yer alan kalıntıların Tralleis antik kentine ait olduğunu tespit etmiştir. Tiyatro ve stadiumu gören Leake, Vitrivius‟un eserinde bahsedilen Argelius‟un Ion düzenindeki Asklepios Tapınağı‟nın ve diğer kalıntıların deprem sonucunda oluşan yangınla tahrip olduğunu belirtir. Pococke‟nin daha önce Güzelhisar‟da bulduğu bir yazıtta Tralleis isminin geçtiğini fakat ayrıntıya girmediğini tespit etmiştir¹¹². Gymnasium‟da yer alan birçok Erken İmparatorluk Dönemi kalıntısındaki Andronicus Palaeologus tarafından yapılan tamirat izlerinin görülebildiğini belirtir¹¹³.

Chandler, Güzelhisar ve çevresinin önceleri Thorax olarak adlandırıldığını, taş ve çakılla birlikte çimento kullanılarak yapılmış yapı kalıntılarını tespit etmiştir¹¹⁴. Fellows, Gymnasium alanındaki palaestra ve diğer yapılardan bahseder. Tahir Paşa‟nın köşkündeki heykellerin antik kalıntılar arasından götürülmüş olduğunu düşünmektedir¹¹⁵. Güzelhisar‟daki yapı kalıntılarını gezen Texier, kentin merkezindeki yapı kalıntılarının bir gymnasiuma ait olabileceğini, antik kentteki bazı mermer kalıntılarının yeni yapılarda kullanıldığını belirtir¹¹⁶. Rayet ve Thomas tarafından 1877 yılında yayınlanan kent hakkında bir monografi vardır¹¹⁷.

1888 yılında, Alman Orient Komitesi adına Humann ve Doerpfeld tarafından antik kentteki kazı çalışmalarına başlanmış, kentin akropolünden başlayarak gymnasium alanını da kapsayan topografik haritası oluşturulmuştur. Gymnasium ve tiyatroda kazı çalışmaları yürütülmüş, yapılan araştırmalar sonucunda Doerpfeld tarafından ilk defa

112 Leake 1824, 247 vd.

113 Leake 1824, 247 vd.

114 Chandler 1825, 260 vd.

115 Fellows 1852, 242 vd.

116 Texier 1862, 280 vd.

117 Rayet – Thomas 1997, 1 vd.

tiyatronun planı çıkarılmıştır¹¹⁸. Aynı yıl İstanbul (Constantinopolis) Müzesi‟nden Nikoli Efendi, Aydın ziyareti sırasında Tralleis kentindeki kalıntılara ait parçaların halk tarafından şehrin yeni yapılarında kullanıldığını tespit etmiştir¹¹⁹.

Şubat 1902‟de İstanbul Arkeoloji Müzesi‟ne, Tralleis‟den bulunan üç heykelin getirilmesiyle birlikte Edhem Bey kazı çalışmaları yapmak üzere görevlendirilmiştir¹²⁰. Özellikle Gymnasium alanında yoğunlaşan Edhem Beyin çalışmalarında çok sayıda heykel ve yazıt bulunmuştur¹²¹. Tralleis‟te yapılan kazı ve araştırmalar ile ilgili Dinç¹²² ve Tül¹²³ tarafından bir monograri ve rehber kitap yayınlanmıştır.

1996-2002 yılları arasında Aydın Müzesi Başkanlığında, Adnan Menderes Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Rafet Dinç‟in bilimsel danışmanlığında kazı çalışmalarına başlanmıştır¹²⁴. 2006-2008 yılları arasında Adnan Menderes Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Abdullah Yaylalı başkanlığında¹²⁵, 2009-2010 yılları arasında Adnan Menderes Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Rafet Dinç başkanlığında kazı çalışmaları yapılmıştır.

2012 yılında Aydın Arkeoloji Müzesi Müdürlüğü Başkanlığı‟nda, Adnan Menderes Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Aslı Saraçoğlu‟nun bilimsel danışmanlığında başlayan kazı çalışmalarına devam edilmektedir. Sürdürülen kazılarda elde edilecek veriler, bu çalışmanında da dâhil olduğu yeni bilgilere zemin hazırlayacaktır.

118 Humann-Doerpfeld 1893, 395 vd, Taf. XII-XIII.

119 Frothingham 1888, 486.

120 Edhem Bey 1904, 55 vd.

121 Edhem Bey 1904, 55 vd.

122 Dinç 2003, 1 vd.

123 Tül 2013, 1 vd.

124 Dinç 1998; Dinç-Özkan 2000; Dinç-Dede 2003a; Dinç-Dede 2003b; Dinç-Dede 2004.

125 Yaylalı 2008; Yaylalı 2009; Yaylalı 2010.